कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

भारतका बाबाहरू

कान्तिपुर संवाददाता

रजस्वलाको सुरुआतमा धेरैजसो महिला कठिन परिस्थितिमा हुन्छन्  । घरको सबभन्दा शुद्ध अनि पवित्र ठाउँमै हुँदा रगत बग्यो भने ? जस्तो : खाना पकाइरहेका बेला भान्सामा वा सरसफाइ गरिरहेको बेला पूजाकोठामा वा अन्य कुनै त्यस्ता शुद्ध अनि पवित्र ठाउँमा महिनावारी हुँदा बस्न वर्जित छ  ।

केही दिनसम्म भान्साको कुनै काममा हात लगाउन वर्जित छ । तर यो मासिक चक्र हरेक महिना हुने कुरा हो । यसमा कसैको हात हुँदैन । वर्षदिनभित्र यस्ता घटना भइरहन्छन् । यस पापबोधबाट फुक्का गर्ने एउटै दिन छ, ऋषि पञ्चमी ।

युट्युबमा यस प्रकारको बयान दिइरहेका एक बाबाको भिडियो हेरिसकेपछि मैले उनलाई चिनेँ । ती बाबालाई टेलिभिजनको तीन लोकप्रिय न्युज च्यानलले आफ्ना कुनै न कुनै कार्यक्रम प्रस्तुत गरेका थिए । युट्युब अनि अन्य ठाउँमा मैले ती बाबाका भिडियो हेरेँ । कुन न्युज च्यानलले उनलाई प्रस्तुत गर्‍यो ? त्यस च्यानलको नाम यहाँ लिनु जरुरी छैन ।

एनडीटीभीबाहेक प्रायःजसो टेलिभिजनका हरेक च्यानल अनि हरेक भाषाका वेबसाइटले यस किसिमका कार्यक्रम प्रस्तुत गर्छन् । ती कार्यक्रममा राशिफलदेखि अर्ती–उपदेश दिने किसिमका कार्यक्रम पनि हुन्छन् । जस्तो मैले भर्खरै हेरेँ । मेरो आशय ती कार्यक्रमहरूमा के भनिन्छ, समयअनुसार त्यसमा कति कुरा परिवर्तन भए अनि हाम्रो समयको कस्ता चिन्तालाई लिएर त्यसमा बहस हुने गर्छ भनेर जाँच गर्नु हो ।

युट्युब अनि टेलिभिजनहरूमा बाबाहरूले कस्तो किसिमको धर्मशास्त्रीय ज्ञान बाँडिरहेका वा सिफारिस गरिरहेका छन् ? रजस्वलाका आदिम धारणा भत्काउने कोसिसमा जुटेका नारीको आँखाबाट हेर्दा त्यो कस्तो देखिन्छ ? म यो कुरा पनि बुझ्न खोजिरहेको छु ।

सतहमा स्पष्ट देख्न सकिन्छ, कसरी ती रंगीन बाबाहरू न्युज च्यानलतिर आउँछन् अनि पुराना अन्धविश्वासहरूलाई उधिनेर आधुनिक सन्दर्भमा पुनःस्थापित गर्न चाहन्छन् ? तिनीहरू समझदार हुन्छन् अनि हुन्छन् त्यत्तिकै बुद्धिमान पनि । कुनै क्रान्तिका लागि उनीहरू हाम्रा अगाडि आएका होइनन् । आदिम समयमा पुगेर आयुर्वेदको युगलाई फर्काउन पनि उनीहरू टीभीमा देखा परेका होइनन् । तर उनीहरू यस्ता सेल्सम्यान हुन्, जो मानव समाजलाई कष्ट दिइरहेका १ सय ८ बिमारीको एउटै औषधि बेचिरहेका छन् । यस प्रक्रियामा उनीहरूले आफ्नै आर्थिक साम्राज्य खडा गरिरहेका छन् । परम्परामाथि एकोहोरो भक्तिले यो काम पूरा हुने होइन । त्यसैकारण ती बाबाहरू उदार भावनाले आधुनिकतालाई ठाउँ दिन्छन् । उनीहरू आफ्ना बकवास विचारहरूलाई आधुनिकताका परिधिभित्र राखेर काम गर्ने परम्परा स्थापित गर्न व्याकुल छन् । यसबारे म अलिपछि टिप्पणी गर्नेछु ।

टेलिभिजनका आलोचकहरूले राति प्रसारण हुने प्राइम टाइम कार्यक्रममा देखाइने गलत कुरा खोज्नका लागि आफ्ना सारा ऊर्जा खर्च गरिरहेका छन् । यी कार्यक्रमहरूको मुख्य मुद्दा भनेको महिलाहरूको सुरक्षा सवाल अनि सहरको साँघुरा ठाउँहरूमा महिलाहरूलाई कसरी उन्मुक्त बनाउने भन्ने हो । उनीहरूको दिमागबाट ती ज्योतिषी वा एङ्करहरू उम्कन्छन्, जो बिहानको प्राइम टाइममा खचाखच भरिन्छन्, जो आफ्नो कपडा अनि आचरणले अनुकूल अवसर बनाइदिन्छन् अनि समाजको ठूलो तप्का– विशेषगरी महिलाहरूको असुरक्षाको स्थितिलाई सुदृढ गरिदिन्छन् ।

ज्योतिषशास्त्र वैध हो कि होइन भन्ने बहस थोत्रिइसक्यो । एक–दुईजना छोडेर मलाई त्यस्तो मान्छे थाहा छैन, जो आफ्नो समस्या सुल्झाउने हेतु ज्योतिषीलाई छाडेर डाक्टरको शरण पर्छन् । यसले समाजमा गहिरो गरी जरा गाडेको छ ।

हिन्दी भाषामा ब्रोडकास्ट गर्ने बाबाहरूको तुलनामा अंग्रेजी भाषा अपनाउने बाबाहरू फरक वर्गमा छुट्टिन्छन् । दैनिक राशिफल नदिएर त्यसको ठाउँमा उनीहरू बेचैन क्रेताहरूलाई जीवन प्रबन्धक पिल्स दिन्छन् । अंग्रेजी बोल्ने बाबाहरूसँग बडो शान्तपूर्वक अन्तर्वार्ता लिइन्छ अनि अंग्रेजी बाबाहरू हिन्दी बाबाहरूलाई अपमानको दृष्टिले हेर्छन् । एक गरिबले अध्यात्मका लागि कुनै बाबाको शरण लिँदा त्यो अन्धविश्वास भइदिन्छ । तर धनी अध्यात्मका लागि कुनै बाबातिर धाउँदा त्यो तनाव प्रबन्धक कोर्स साबित भइदिन्छ ।

डेरा सच्चा सौदा सिरसाका प्रमुख गुरमित रामरहिम सिंहलाई जब दुई बलात्कारको मामिलामा जेल पठाइयो, धेरै ठाउँमा उनी अनि उनका भक्तबारे लेखियो— गरिब मात्र बाबाहरूको प्रभावमा आउँछन् । यो एक बकवास हो । यसमा धनी अनि मध्यम वर्गका मान्छे पनि गुरमितजस्ता बाबाको शरण पर्छन् । एउटा भिन्नता के भने ती धनीहरू अंग्रेजीमा बोल्छन् अनि एलोभेरा जुस बेच्ने काम गर्छन् ।



समकालीन भारतमा राजनीतिक नेता अनि मन्त्रीहरूले यस्ता गुप्त पूजाको आयोजना गर्छन्, जसमा लाखौँ खर्च हुन्छ । यो खर्चबारे कसैले कसैसँग कुरा गर्दैन, जो न प्यान कार्डले रेकर्ड गर्छ, न आधार नम्बरले । हाम्रो राजनीतिक वर्ग यस्ता अन्धविश्वासको मुख्य अभिभावक हो । क्रिकेटरहरूदेखि समाजका जानेमाने मान्छेहरू पनि यस्ता अन्धविश्वासलाई सही ठहर गर्छन् । डेरा सच्चा सौदाका समर्थकहरूलाई यस अर्थमा अज्ञानी भन्न सकिँदैन ।

यो भन्न तर्कसम्मत हुँदैन, ती बाबाहरूको उत्पत्ति अनि बढ्दो संख्याको मुख्य कारण समाचार च्यानलहरू हुन् । ती बाबाहरूको आफ्नै च्यानलहरू छन्, जसको सहायताले नागरिकसँग संवाद गर्छन् । यस्ता धेरै सूचनात्मक च्यानलहरू पनि छन, जहाँ नयाँनयाँ बाबाहरूका उत्पत्ति हुन्छ । बाबाहरूको आफ्नै वेबसाइट अनि सामाजिक सञ्जालको टिम छ । सबै बाबाहरू ज्योतिषी हुन् अनि सबै ज्योतिषीहरू बाबा । यसले उनीहरूलाई धेरै अरू मञ्च दिने काम गर्छ । ज्योतिषशास्त्रका कार्यक्रमहरूका लागि हिन्दी च्यानलहरूबीच उग्र प्रतिस्पर्धा चलिरहेको छ । हरेक कार्यक्रम आफैँमा एक ब्रान्ड हो ।

अब तिनै बाबातिर फर्कौं, जसले युट्युबको भिडियोमार्फत रजस्वलाबारे महिलाहरूलाई सल्लाह दिइरहेका थिए । बाबाले आयोजना गर्ने विशेष कार्यक्रमका धेरै प्रकरणको एउटा ट्यागलाइन छ, सात जन्मसम्म नसकिने पैसा कसरी कमाउने ? थाहा पाउनुहोस् । भारतका करोडौँ मान्छे गरिबी रेखामुनि छन् । जो यस रेखादेखि माथि छन्, उनीहरू पनि संघर्ष गरिरहेका छन् । तिनीहरूलाई सात जन्मसम्मका लागि धन पाइन्छ भन्नु रकेट साइन्स होइन— यसले कसलाई लोभ्याउँदैन ?

आफ्नो कार्यक्रममा बाबाले दाबा गरेका छन्— १६ वर्षसम्म १६ दिन देवी महालक्ष्मीको व्रत राख्नेले निरन्तर धनको आपूर्ति पाउनेछ । उनी आफैँले पनि यस व्रतलाई १६ वर्षसम्म पालन गरेको अनुभव सुनाए । उनले कमाएको धनको कारण व्रत हो या टेलिभिजनको कार्यक्रम ? मलाई यो कुरा बुझ्न गाह्रो भयो । उनले धनी मान्छेहरूको नाम उल्लेख गरेर भने— उनीहरू चाहे जुनसुकै तरिका अपनाउन्, उनीहरू धनी नै रहिरहनेछन् । ती धनी मान्छेहरूलाई भ्रष्ट नभनेर बाबाले भने— उनीहरूले पनि कुनै न कुनै जन्ममा महालक्ष्मीको व्रत पालन गरेका होलान्, जसको कारण यस जन्मसम्म धनी छन् । बाबालाई ती मान्छेहरू कसरी धनी भए ? त्यो कुरा त थाहा छँदैछ, यो पनि थाहा छ— हरेक मान्छेको नजर ती फाइदातिर हुन्छ, जो यस किसिमका मान्छेबाट असुल्न सकिन्छ ।

(स्पिकिङ टाइगरद्वारा प्रकाशित ‘द फ्री भ्वाइसः अन डेमोक्रेसी, कल्चर एन्ड द नेसन’ किताबलाई लेखनाथ क्षत्रीको अनुवादमा सांग्रिला बुक्सले ‘मुक्त आवाज : लोकत्रन्त्र, संस्कृति र राष्ट्रवादबारे’ शीर्षकमा प्रकाशित गरेको छ ।) प्रकाशित : मंसिर २१, २०७६ १०:०१

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नाङ्साल

कथा
अनिता लामा

एउटा औंसीको मध्यम साँझ  । मलाई थाहा छ— बुबालाई एन्जाइटी डिसअर्डर छ  ।

तर, बुबाको अर्डर नमान्नु भनेको डिसअर्डर झन्–झन् निरन्तर उँभो लाग्नु हो । म बुबाको हरेक डिसअर्डरलाई अस्वीकार नगरीकनै अस्वीकृत गरिदिने प्रयत्न गरिरहन्थें ।

उपचारको शृंखलाभरि यसो गरिरहन पाइन भनें फेरि आफैंलाई डिसअर्डर अनुभूत हुन्थ्यो । त्यसैले औंसीको मध्य चल्दै थियो, सायद एघार बज्न लागेको थियो, म बुबाको अर्डर मानेर उहाँको पूजाकोठा अर्थात् लाथान गएँ । रातो अक्षतासहित बाटेको धूप ल्याउन उहाँको अर्डर थियो ।


अरू बेला यी सब काम आमाले गर्नुहुन्थ्यो । मैले आमाको निद्रालाई बिथोल्न चाहिनँ । बुबालाई यस्तो डिसअर्डर भएपछि म बुबासँगै सुत्ने गर्छु । मुटु र निमोनियाको रैथाने रोगी, त्यसमाथि अहिले दाँतको दुःखाइ छ आमालाई । म सकेसम्म आमाको सयन समय खोस्न चाहन्नँ र ढोका ढक्ढक्याउन जाँदिनँ । ‘सायद यतिखेर तपाई, यो केटी बुबासँगै सुत्छे भनेर दिमागी घनचक्कर लाउँदै हुनुहुन्छ हो ?’
‘हेल्लो !’
एकतमासजस्तो बनेको पलाँसजीको घुँडामा म हत्केलाले प्याट्ट छोएर बोलाउँछु । ‘ओ ?? अँ होइन ! तपाईंको आत्मविश्वासलाई कसरी उतारूँ भनेर हो । ठीक छ, सो इन्ट्रेस्टिङ, भन्दै जानुस् ।’

यसपछि पलाँसजी सुरुको अवस्थाभन्दा केही गजक्क देखिए । पक्कै हो उनलाई म बुबासँग सुत्छु भन्ने कुराले नै छोएको छ । तर मैले भनिदिएँ, ‘ओके ।’ अनि जिस्किदिएँ, ‘केही क्षण दिग्भ्रम भैहाले पनि म छु नि, एन्जाइटी काउन्सिलर ।’
‘तर बुझ्नुभो पलाँसजी, तपाईंले ममा आइरहेको इमोस्नल सिन बिगारिदिनुभयो । कहाँ पुगेकी थिएँ म भन्नुस् त ।’
‘तपाईं...तपाईं... लाथान जाँदै हुनुहुन्थ्यो रातो अक्षता र बाटेको धूप लिन ।’

‘सही भन्नुभो, म लाथान गएँ तर त्यहाँ त पल्याक–पिलिक अनि घुमीघुमी बल्ने डल्लो झिलिमिली बत्ती पो बलिरहेको रहेछ । आँखै तिरिमिरी भयो । झ्याप्पै निभाइदिएँ र सट्टामा लिड बत्ती बाल्दै अक्षतामा अबिर हालेर रातो बनाइँदिएँ । बाटेको धूपचाहिँ लाथानको पोको पुन्तुरो र र्‍याकतिर कतै भेटिनँ । सिन्की धूप मात्रै लिएर आएँ बुबाको सामुन्ने ।’ बुबाले सानो लवजमा भन्नुभयो, ‘आमालाई बोलाऊ, तिमीले जान्दैन ।’ बुबाले यसो भनिरहुन्जेल मैले सिन्की धूप भाँचेर रातो अक्षताले तीनपटक बुबालाई छुँदै पत्रिकामा राखिसकेकी थिएँ । आमाले अरू बेला गरिरहनुभएको देखेकै हुँ । अनि माथि कौसीबाट अँध्यारो घरनजिकैको बाँस झाङतर्फ धूपलाई हुर्‍याइदिएँ । तल कोठामा आइपुग्दा त बुबा एकाएक ताजा । आवाज पनि स्पष्ट र ठूलो । बुबाको ताजगीले मलाई छक्कै पारिदियो ।

‘बुझ्नुभो त, बुबाको एन्जाइटी पलाँसजी ? तपाईंको कुरा केही बेरमा सुन्छु, पहिले मलाई फिनिस्ड हुन दिनुस् है ।’

मैले पलाँसजीको असमन्जस्यतालाई बुझेरै पेलिरहें, बोलिरहेँ । ‘अँ त पलाँसजी, म बुबाको एन्जाइटी मनोदशा पन्छाउन सकें भन्नेमा मख्ख थिएँ । बुबाको एन्जाइटी र अन्य स्वास्थ्य परिस्थिति गम्भीर भएदेखि नै हो म बुबाको खाटैमुनि ओच्छ्यान लगाएर सुत्ने गर्छु । बुबा ननिदाउन्जेल निद्रा त पर्दैन । कुनै न कुनै पुस्तक पढ्नु या मोबाइलमा मोहित हुनु मेरो यतिबेलाको खास चर्या हो ।’

यतिबेला सिरानी छेउ थियो हर्क गुरुङको लेखहरूको संगालो । पढ्न थाल्दै थिएँ, बुबाले भन्नुभयो, ‘अँ तिमीले बत्ती पो निभायौ कि ? त्यहाँ लाथानमा बलिरहेको झिलिमिली बत्ती बालेरै राख्नुपर्छ है ? केही जान्दैन, बुझ्दैन यी केट्केटीहरूले ।’ बुबा फतफत गर्दै हुनुहुन्थ्यो, म जुरुक्क उठेर लाथानमा बत्ती बाल्न गएँ, नत्र भोलि झिसमिसेमै बुबा उठ्नुहुन्छ र लाथानमा मैले बत्ती निभाएको देख्नुभएपछि फेरि अर्को डिसअर्डर !’

एक साँझ घरको कौसीमा उत्तरतिरको हरियो पहाडसँगै विपश्यना धर्मश्रृंग विहारको तेज अनि भर्खरै बनेको जाम्छेन स्तूपाको चमकसित टोलाउँदै थिएँ, हतार–हतार बुबा माथि आउनुभयो । आमा पनि कौसीमै हुनुहुन्थ्यो ।

‘लाथानरी नाङसाल म्राथान्गो है । म्राप ज्यानालासी डुंगो ।’ (देउथानमा बत्ती बालिराख है । अनि ढोका नि लाउनू ।)
‘लु थेजी थेजी ।’ (लु सुनें सुनें) आमा फत्फताउनुभयो ।
बुबा फेरि हुरहुरिँदै तल जानुभयो ।

कौसीमा आमाले कालो र सेतो रङको तुलसीको गमला, सूर्यको प्रतिमूर्तिलाई साथैमा राखेको अर्को एउटा सानो थान छ । त्यसकै वरपर के–के सामसाम सुमसुम गर्दै हुनुहुन्थ्यो । यसपछि कौसीमा घोटी–घोटी खरेटो लाउन थाल्नुभयो ।
‘फोहोर छैन त, किन घोटी–घोटी बढार्नु, हिँड्नुस् तल ।’

‘भोलि बिहान तिम्रो बुबाले पानी ओसार्दा हिलो हुन्छ र चिप्लिन्छ । फेरि राति पानी पर्न पनि सक्छ । अहिले धूलो, माटो सफा गरेर सुक्खा राख्दा भोलि चिप्लो हुँदैन नि ।’

सबैका लागि सहयोगी कोही हुन् भने ‘आमा’ नै हुन् । मनैमनले दर्शन गरें आमालाई । बुबाले दिन बिराएर बिहान एक ‘फोसी’ पानी उमाल्नुहुन्छ । घरको छतको उत्तरतर्फ आफैंले बनाउनुभएको माटोको दुईमुखे चुल्हो छ, तल बारीबाट काम नलाग्ने झिझामिझा, मकैको घोगा, सुकेको बाँस, बोट, फलफूलको सुकेको रूखको हाँगाबिंगा बटुलेर एक थुप्रो बनाइराख्नुहुन्छ र चुल्होमा उपयोग गर्नुहुन्छ । पानी उमाल्ने र दिनभर सेलाउने, त्यसपछि तामाकै भाँडोमा फिल्टर गर्ने र बोतल–बोतलमा पिउनका लागि तयार गर्ने । बुबाको यो वर्षौंदेखिको सेवामा आमाको सम्भार र सहयोग पनि जारी नै थियो ।
‘अँ त पलाँसजी त्यो तामाको फोसी छ नि, करिब ९ वर्ष भयो पाटन मंगलबजार पुगेर बुबा आफैंले किनेर ल्याउनुभएको हो । तामाको र सिल्भरको ठूलो–ठूलो भाँडाबर्तन मंगलबजारमा राम्रो पाइन्छ’ भन्नुहुन्छ बुबा । तपाईंलाई झिँझार त लागेको छैन नि पलाँसजी ? यस्तो पारिवारिकता त सबैको हुन्छ, फेरि मेरो यी कहानी सुन्न तपाईंलाई केको बाध्यता हगि ?’ ‘छैन, छैन म आफैं आज तपाईंलाई सुन्न र बुझ्न आएको, कहाँ झ्याउ मान्छु र ? लौ गाण्डीव उठाउनुस् न, रथ गुडिसक्यो !’

‘तपाईं कृष्ण चरित्र नउभ्याउनुस् । मलाई सबैभन्दा बेसारे पात्र लाग्छन् कृष्ण । फेरि अर्को बहसमा पोखिउँला । यस बखत म तपाईंकै आग्रहले बुबाकै आसपास छु ।’

‘बुबाको एउटा बूढो साइकल छ । यस्ता एन्जाइटी मेडिसिन लिइरहनुहुँदा पनि त्यही साइकल लिएर अस्ति भर्खरै असन जानुभएछ, मलाई त पछि भन्नुभयो, रोकतोक होला भनेर नसोधीकनै जानुभएछ फूलको बीउ लिन ।
केराउ फूलको बीउ चाहिएको रे !
यताउता नजिकै पाइएन रे !
पहिले राख्नुभएको बीउ हरायो रे !
हिजो स्वस्थ हुनुहुँदा एकै समयमा काठमाडौं, भक्तपुर, ललितपुर भ्याउनुहुन्थ्यो साइकलमै । साइकलभरि नाइलनको रंगीचंगी झोला झुन्ड्याएर टन्न तरकारी लिएर आउनुहुन्थ्यो घरमा । त्यो साइकल र एउटा हाते कल दुवै नै सेकेन्ड ह्यान्ड खरिद गर्नुभएको थियो । म कक्षा ८ मा पढ्थें र मेरो कक्षामा होम साइन्सअन्तर्गत वस्त्र सिलाइको पनि कक्षा हुन्थ्यो । प्रत्येक कक्षामा सिलाइका लागि चाहिने वस्त्र किनेर लैजान नसक्दाको पीडा अनि कपडा पसलबाट उधारो वस्त्र लगे पनि सिलाइ मेसिन नहुँदाको ग्लानिबोधले स्थिर बुबाको आँखा पढेपछि म आफैं वस्त्र सिलाइको कक्षाको दिन अक्सर बिरामी बनिदिन्थें र ‘सिक रुम’ मा हाजिर हुन्थें ।

धन्न एक जना दिदी हुनुहुन्थ्यो, सहयोगी । उहाँले आफ्नी छोरीलाई सानो भएको युनिफर्म र जुत्ता दिएर होस् वा खाजा नहुँदा बाँडेर होस् माया दिइरहनुहुन्थ्यो । वस्त्र नल्याएकाले सिलाइको ड्राफ्ट कक्षा पूरा गर्न पाइएन भन्दै लखेटी–लखेटी केटीहरूलाई ड्राफ्ट बनाउने स्केलले पिडौंलामा निर्मम हान्ने र कपाललाई परालको मुठो बाँधेजस्तो असह्य घुमाएर थुचुक्कै पार्ने ती गुरुआमाप्रति चाहिँ कसैको पनि श्रद्धा थिएन । यो अनुशासनको सिकाइ हो वा गरिबीप्रति निर्मम मजाक ? बोल्ने साहस नभए पनि ति गुरुआमाले अरूलाई चुटेको हेर्नचाहिँ सक्दिनथें । जब चुटाइ भेट्थें, मेरो गरिबीलाई चूर्ण हुनेगरी दिने त्यो चुटाइमा मलाई मेरो बुबाको खुजमुजिएको कमिजको रित्तो खल्ती र आँखाको भरिलो हीनतामाथि बलात् आक्रमण गरेको महसुस हुन्थ्यो ।

सरकारी स्कुलमा मिहिनेती र जाँगरिली जेठी छोरीको समेत पढाइ कमजोर लागेपछि माइलीलाई त जेनतेन बोर्डिङ पढाउनुपर्छ भन्ने भएर आमा–बुबा र दिदीको सल्लाहले नै मलाई कक्षा ७ देखि बोर्डिङमा सारिएको थियो ।

ल भयो, स्कुलतिर नहराऊँ होला है पलाँसजी, मैले पलाँसजीको अल्छी घुच्चुक देखेपछि विषयान्तर गरें । आमा र दिदीको मजदुरीबाट र बुबाको सानो तहको नोकरीको पैसा मिसिँदा भित्रिएको ती साइकल र कलजस्ता जिनिसहरूले कम्ता मन रमाएको थिएन । उधारो दिने साहुहरू र्‍याउँर्‍याउँती हेर्थे, बाउले साइकल कसरी किने भनेर । चप्पलमा नयाँ तुना फेरेको दिन पनि चप्पल हेर्थे आँखा फाटेर । उधारो लिने लाइनमा बुबासँगै चपक्क बसेका हुन्थ्यौं दिदी र म, सबैलाई सामान पूरा दिएर पठाएपछि मात्रै उधारो दिन्थ्यो साहुले । उधारोको बिल याक चुरोटको गुलाबी बट्टाको पछिल्तिर लेखिएको हुन्थ्यो । बुबाले त्यसबखत मर्यादाको टाउको निहुराउनुहुन्थ्यो ।’

‘अभाव र गरिबीको दलन प्रायः उस्तै छ, बुबाले दिनुभएको संस्कार र शिक्षादीक्षा कति अनुकरणीय, त्यो अघि तामाङ भाषाबाट बुबाले के भन्नुभएको हो आमालाई आतुङजी ? ‘आतुङ’ मा कुनै विशेषणको बुट्टा लाग्दैन, यो मेरो आफ्नो नियम हो । व्याकरणीय दृष्टिकोण तपाई जान्नुस् । आतुङ स्वयं नै विशेषणले जन्मेकी हुन् । गहिरो वेग छ आतुङ नामसँग । त्यसैले आदरार्थी ‘जी’ नभन्नुस् यो सम्बोधनमा ।

अँ म कौसीमा टोलाउँदै थिएँ । घरको छत सिनित्त सुक्खा पार्नुभएपछि आमा लाथान छिर्नुभयो र मलाई बोलाउनुभयो ।
‘बत्तीको तार दायाँबायाँ कार्पेट र अन्य वस्तु नभेट्ने गरी मिलाएर राख्न लागेको, निभ्यो हेर त’ आमाले आत्तिँदै हुनुहुन्थ्यो । मैले मिलाइदिएँ । बत्ती झिलिमिली बल्यो । आँखै तिरिमिरी हुनेगरी ।’

‘रातभरि किन बाल्ने गरिएको यो बत्ती ? पानी पर्दा, हावाहुरी चल्दा कहिलेकाहीँ करेन्ट सर्ट भयो भने, दुर्घटना हुन्छ, नबाले नि हुन्न आमा ?’
‘बुबा रिसाउँछन्, बाल्नुपर्छ, ल यो तार मिलाऊ ।’

‘कहिलेदेखि बाल्न थालिएको हो यो बत्ती ?’ म अलिक झर्किदिएँ । ‘ए थाहा छैन तिम्लाई ? अस्ति तिम्रो जन्मदिनदेखि खै के सुर चल्यो तिम्रो बाउले आफैंले किनेर ल्याएछन् र बाल्न थालेको । नबाली हुँदैन, रिसाउँछन् ।’

‘कहाँबाट ल्याउनुभएछ ?’ खासमा हाम्रो घरदेखि बिजुली पसल केही टाढा नै छ, लगभग हिँडाइको आधा घण्टाको दूरीमा । अहो, बुबाले त्यसरी दुःख गर्नुभएछ ? बुबाको सम्मानमा खर्चिने शब्द नै पाइनँ मैले । त्यो बत्ती गोलो, भकुन्डो आकारको थियो, लाथानको बीच भागमा ।
‘यस्तरी बीचैमा राख्नुपर्छ त, भित्तामा आड लगाउँदा सुरक्षित पनि हुन्थ्यो,’ आमालाई सुझाएँ ।
‘बीचमा राख्दा सबै देवीदेउतालाई पुग्छ रे नि !’

उत्तरपूर्वीतर्फ राखिएका हिन्दु देवीदेवता, पश्चिमतर्फ राखिएका बौद्ध थाङ्का, पुर्खा तथा बुद्धका विविध अवतार थिए लाथानमा । नभन्दै यो नाङ्सालको तेज चमकचमक गर्दै सर्वत्र पुग्दोरहेछ । बुबाले आमालाई अघि नै तल ओर्लने बेलामा तामाङ भाषाबाट यही भन्नुभएको थियो कि, ‘यो नाङ्साल बाल्न नर्बिस ।’

हरेकपटक घर पुगेपछिको साँझ सधैंजसो बुबासँग मेरो भलाकुसारी चल्थ्यो । कहिले मैले पढिरहेको पुस्तकको विषय, कहिले दिन कसरी व्यतीत भयो भन्ने सन्दर्भ त कहिले खानपिन, समसामयिक राजनीतिक घटना अनि सामाजिक विषय कुराकानीमा आउँथे । समयको रफ्तार घाम घुमेजस्तो यतिबेला हामी सन्तानहरूको काँधमा आइपुगेको थियो । ‘बुबा आउनुभयो, पापा ल्याउनुभयो भन्थ्यौं’ कुनै समय । आज समयको फेरो ठीक उल्टो विन्दुमा पुगेको छ, हातको झोला बिसाउन नभ्याउँदै बुबाको सुलभताले मीठो स्पर्श गर्छ कानमा र कति समृद्ध कान्ति देखिन्छ त्यतिबेलाको स्लो मोसन होप एन्ड लभ एटिच्युड– ‘के ल्यायौ ? के छ झोलामा ?’ बुबाको हात त्यही सुलभतासाथ बिस्तारै सगबगिन्छ झोलातर्फ ।

कहिलेकाहीँ हतारोले केही लैजान पाउँदिनँ । त्यसबखत बिहान खाना बोकेर हिँडेको टिफिनबक्स बुबाले खोल्दै–लाउँदै गरिरहनुहुँदा समयको झरी फेरि त्यो स्कुलको बाल्यकालतर्फ बर्सिन पुग्छ, जतिबेला म ‘सधैं एउटै खाजा’ भन्दै बुबाको अगाडि हुप्प फुलेर बसेकी हुन्थें । अचेल मैले बोक्ने प्लास्टिकको झोलाले बुबाले बोक्ने गर्नुभएको रंगीचंगी नाइलनको बाक्लो झोलालाई झन् सम्झाइदिन्छ । आफ्नो ब्यागसँगै बुबाका लागि र आमाका लागि खत्र्याकखुत्रुक राखेर झोला बोक्दा खुसी हुने पुस्ता हुँ भनेर असाध्यै रमाउँछु पनि ।
एउटा अर्को साँझ केही मीठा खानेकुरा लिएर घर पुगें । बुबा झ्याम्मिन आउनुभएन । बुबाको अनुहार उज्यालो थिएन । कारण पूर्वानुमानित नै थियो । बिहान केही कड्केर भनेकी थिएँ, ‘सुगर र प्रेसरलाई कन्ट्रोलमा राख्न अलिकति खानपानमा होस गरिदिनुहोस् । बुबाले बार्नुपर्ने कुरा हामीले बार्न मिल्दैन, यो तपाईंलाई कन्ट्रोल होइन, हाम्रो माया र भक्ति हो ।’
आमा र बहिनीबाट थाहा पाएँ कि बुबालाई खुब रिस जागेछ, घरबाट टाढा एक्लै जानुहुन्न भन्ने डाक्टरको परामर्श नाघ्नुभएछ । साँझतिर मात्रै आउनुभएछ । म अफिस हिँडेपछि दूध र खाना केही पनि खानुभएन छ । बाटैबाटो एकतमास हिँड्नुभएछ । मैले चित्त दुखाई भन्दै कहीँकतै एक्लै बसेर रुनुभएछ । अनि शान्त भएर घर फर्किनुभएछ । अनि बल्ल केही फलफूल खानुभएछ ।
त्यो साँझ बुबाको मुहार केही फुलेको र रातो देखिन्थ्यो । उहाँ लामो समय ओच्छ्यानमै टोलाएर बस्नुभयो । तनावग्रस्त अनुहार, रसिलो आँखा र झुकेको शिर । दुनियाँभरको झिटीझ्याम्टा उत्तरदायित्व फुत्त झट्कारेर बुबासँग माफी माग्न मन भयो— पिताप्रेमले पूरै गाल्यो शरीर ।
‘आजलाई आराम होस्’, मनैमनमा माफी मागें ।
नियमित औषधि लिएर बुबा ओच्छ्यान पस्नुभयो । म आमालाई खोज्न गएँ लाथानमा । आमाको सुमसुम चल्दै थियो, लाथानमा । ‘छ्योबोको प्रसाद खाऊ न’, आमाले बुद्धथानमा चढाएको केही फलप्रसादी दिनुभयो ।
‘लौ अहिले त अर्कै नाङ्साल छ त, खोइ त्यो अस्तिको डल्लो झिलिमिली ?’ ‘केही दिन भयो बिग्रेर बनाउन लगेको बाउले, बनेन रे’ ‘अनि अर्को लिएर आउनुभएछ आजै,’ आमाले भन्नुभयो । ‘ए ! म ल्याइदिन्थें नि त्यस्तै झिलिमिली, मलाई भन्नुभएन ?’ ‘तिमीले धेरै तिरिमिरी भयो भन्यौ, त्यसैले यो ल्याएको होला नि ।’ ट्याक्क स्विच दबाएँ । मधुर गुलाबी रङ र पहेंलो किरण छर्दै नाङ्साल बल्यो । बुबाको आस्था, सन्तानप्रतिको भक्ति यो स्विचसँगै छरपस्टियो, उज्यालियो । बुबाले मिलाएर राख्नुभएका हिन्दु देवताका फ्रेम र बुद्ध अवतारका चित्रहरू दुवैमा बराबरी उज्यालो छायो ।
‘मान्छेले देवता मिलाइदिएकै छन् तर देवताको नाममा पो मान्छे मिल्दैनन् त,’ बुबा हमेसा भन्नुहुन्थ्यो ।
मेरो मन बेस्वादले उम्लेर आयो । बुबाले भित्तामा सजाएका सारा देवताका फ्रेमलाई हेरें । मनमनै भनें, “आखिर यी ‘भगवान्’ लाई पनि त उहाँहरू नै उज्यालो दिइरहनुभएको छ नि ।” आमा र म तल ओर्लिंदै गर्दा बुबाले दिदीलाई भन्दै हुनुहुँदो रहेछ, ‘आम्से नाङ्साल म्राथान्जी कि आथान्जी, ङ्योइगो ।’ (आमाले नाङ्साल बालेर राख्यो कि राखेन सोध ।) ।
त्यस रात जब बुबा मेरै सिरानीतर्फ कोल्टे फर्केर निदाइरहनुभएको थियो, मैले बुद्ध सम्झें । भित्तामा बुद्ध अवतारका थाङ्काहरू थिए, एउटा अवतारको कानचाहिँ केही सानो देखिन्थ्यो, चित्रकारले बिगारेछ भन्नुहुन्थ्यो बुबा । निद्रामा बुबाको लाम्चो सेतो अनुहार सलक्क सुस्ताइरहेको लाम्चो कान, बुद्धको सुन्दर तेजोमय स्वरूप बुबाको मुहारमा थपक्क बसेपछि मतिर फर्केर भन्यो, ‘तिम्रो जिन्दगीको नाङ्साललाई कहिल्यै निभ्न नदिनू छोरी । ओम माणी पद्ये हुँम् !’
पलाँसजी, हेल्लो पलाँसजी ! तपाईं किन टोलाउनुभयो ?
‘उफ... आतुङ एउटा कालो पर्दा उघ्रियो । तपाईंले बुबाको एन्जाइटीलाई खुसीले स्याहारेर माया नै माया भित्र्याउनुभयो । मैले ड्याडीलाई मेरो खुसीका लागि यूके पठाएँ बहिनी ज्वाइँसँग बस्न । बहिनीले आफ्नो खुसीका लागि ओल्ड केयर होममा राखिदिई । हामीले खुसीलाई पन्छाउँदै अल्जाइमर भित्र्यायौं । आज बुबाले हामीलाई चिन्नु पनि हुन्न ।’ पलाँसजी त घुँक्कघुँक्क रुनु थाल्नुभो । उनको आँसु बेगवान आँधी र अनियन्त्रित खसेका असिनाको दानाझैं लाग्यो, जो उनलाई उफ्रीउफ्री झम्टिरहेको थियो... ।

प्रकाशित : मंसिर २१, २०७६ ०९:३१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×