सिंहदरबारको गणेश–मूर्ति

सिंहदरबार सत्ता सञ्चालनको केन्द्रविन्दु बनेको इतिहास धेरै पुरानो होइन । वसन्तपुर दरवार सर्वेसर्वा थियो उ बेला । दरबारबाट हात्तीमा चढेर सहर घुम्न निस्केका शाहवंशका राजालाई देखेर जय–जयगान गर्थे बाटाछेउ बसेका जनता ।
शिशिर वैद्य

उपत्यका पुराना तस्बिरहरूमा जति सुन्दर र आकर्षक देखिन्छ यसको इतिहास षड्यन्त्र, जालझेल, हिंसा र हत्याका कथाहरूले भरिएको भेटिन्छ  । धर्मकर्ममा अगाध श्रद्धा राख्थे शासकहरू  ।

केही कवि मनका पनि थिए । तर ती शासकहरूमा यतिबिघ्न कपट र हिंसात्मक सोच किन र कसरी आयो होला ? सामाजिक सञ्जालले विश्वलाई साँघुरो बनाएको आजको युगमा इतिहासका कुरा सुन्ने फुर्सद कसैलाई छैन । तर तिनै सामाजिक सञ्जालका भित्ताहरूमा ऐतिहासिक तस्बिरहरू टाँसिदा प्रफुल्लित हुने, आहा ! काठमाडौं भन्नेहरूको संख्या गनेर साध्य छैन । भनिन्छ, ‘आफ्नो संस्कृति, इतिहास र उद्भवबारे थाहा नपाउने मानिस जराबिनाका रूखजस्तै हुन् ।’ वर्तमान पुस्ताका अधिकांश युवा इतिहासका कुरा गर्न रुचाउँदैनन् । संस्कृति मनाउन रुचाए पनि पढ्न मन गर्दैनन् । जराबिनाका रूख बन्दै गएका नयाँ पुस्ताले इतिहासबारे थाहा नपाए पनि ऐतिहासिक तस्बिरहरू देखेर मन्त्रमुघ्ध हुन्छन् । नयाँ पुस्ता आफ्नो आवश्यकताअनुसार इतिहास पढ्छन् । संस्कृतिलाई बुझ्छन् र रमाउँछन् ।
किंवदन्तीहरू भन्छन्— देवीदवतासँग मल्ल राजाहरू खड्ग साट्थे । पासा खेल्थे । खड्ग साट्ने चलन अझै छ उपत्यकामा । खड्ग जात्रा त्यसैले निरन्तरता हो । नेपालको इतिहासमा स्वर्णिम कालका रूपमा लिइने मल्लकालमा थुप्रै सांस्कृतिक एवं धार्मिक चलनहरू बसाइएको थियो । तिनै चलनहरू हाम्रा सांस्कृतिक
धरोहर हुन् ।
विशेष महत्त्व बोकेको युग थियो त्यो । गाउँजस्ता लाग्ने बस्तीहरू अद्भुत सहरमा रूपान्तरित भएको युग । सिँचाइका लागि दूरदराजका मूलबाट कुलो खनेर सहरका उर्वर खेतीयोग्य भूमिहरू सिञ्चित भएको युग । खानेपानीका लागि ढुंगेधाराहरू बनेको युग । अनेक बहाः, बहीः, चुक, ननी, मठ, मन्दिर, पाटी, पोखरी, लाक्षीहरूले सहरलाई व्यवस्थित बनाएको युग । कर्मअनुसार जाति व्यवस्थामा समाज बाँधिएको युग । स्वर्णिम त्यसै भनिएको होइन ती युगलाई । शासकहरू दूरदर्शी थिए । जनताका आवश्यकता र पीरमर्का बुझ्थे । त्यसैले त बालबलिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म सबैलाई आवश्यक स्थानहरू
थिए सहरमा ।
मल्लकालमा काठमाडौं खाल्डोका राज्यहरूबीच सौहार्दता पनि थियो प्रतिस्पर्धा पनि । प्रतिद्वन्द्वी राज्यका रूपमा रहेका थिए कान्तिपुर र ललितपुर । ललितपुरको सिंहासनमा अनेकपटक कान्तिपुरका शासकहरू बस्न पुगेका थिए । इतिहासका पानाहरू साक्षी छन् यसका । राजा बनाउन र राजच्यूत गर्न सक्ने ललितपुरका छ प्रधान राजपरिवारभन्दा शक्तिशाली थिए । षड्यन्त्र, कपट र हिंसाका अनेक शृंखलाले भाइभाइबीच चिरा पार्न सफल थिए ती प्रधान । उपत्यकाका मल्ल राजाहरूका बीच कलह हुँदा गोरखाका राजा पृथ्वीनारायणले पनि कहिले कसलाई, कहिले कसलाई मद्दत गरेर नेपाल राज्यको राजकाजमा हात हाल्ने प्रयास नगरेका होइनन् । पाठ्यपुस्तकमा पढिएजस्तो त्यति सजिलै जितेका थिएनन् उनले कान्तिपुर । निकै शक्तिशाली थियो कान्तिपुर । मल्लकालदेखि शक्तिशाली राज्यका रूपमा स्थापित काठमाडौंको शक्ति आजसम्म पनि कायमै छ । तर इतिहासमा एक समय यस्तो पनि भेटिन्छ जब ललितपुरको प्रभाव काठमाडौं र भक्तपुर दुवै राज्यमाथि परेको थियो । ललितपुरका राजा सिद्धिनरसिंहको कुरा काट्न सक्ने आँट कसैमा थिएन । लोकाख्यान भन्छ— सिद्धिनरसिंह धार्मिक थिए । प्रजावत्सल थिए । कवि थिए । नाटक लेख्थे । गीतसंगितमा पारंगत थिए । पाटन दरबारको डबलीमा चल्ने महिना दिन लामो कार्तिक नाच उनैको देन हो । पाटन भण्डारखालमा सिद्धिनरसिंह सम्झाउने कृतिहरू अझै सुरक्षित छन् ।
राजा सिद्धिनरसिंहको सिद्धिको राज पत्ता लगाउन भक्तपुरका राजाले गुप्तचर लगाए । दरबारको द्वारबाट बाहिर निस्कँदा दाहिनेपट्टि रहेको गणेशको मूर्ति ढोगेर मात्रै निस्कन्थे राजा सिद्धिनरसिंह । त्यसैले उनी सधैं तर्कवितर्कमा जित्थे । गुप्तचरले पत्ता लगाएको राज थियो यो । षड्यन्त्र र कपट गरेर सिद्धिनरसिंहलाई गणेश हटाउन सफल भएका थिए कान्तिपुर र भक्तपुरका शासक । गणेश देब्रे पारेर नरसिंहलाई दाहिने पारेर दरबार बाहिर निस्कन थालेदेखि सिद्धिनरसिंहको सिद्धि नास भयो । ललितपुर कमजोर हुन थाल्यो । प्रत्यक्षदर्शी भन्छन् सिद्धिनरसिंहको पालामा बायाँ पारिएको गणेशको मूर्ति निकै पछि मात्र सच्याइयो । ललितपुरले राज्यको अस्तित्व गुमाएको सयौं वर्ष नाघिसकेको छ । गणेशको आसन सच्चिएर सिद्धि पाउन न त्यहाँ राजा छन्, न प्रधान । फर्पिङ हुँदै टिस्टुङ पालुङसम्म फैलिएको ललितपुर खोलालाई आधार बनाएर जिल्ला बनाईंदा साँघुरियो । अहिलेको भूगोलमा संकुचित हुन पुग्यो ।
गुह्येश्वरीको द्वार, पाटन ढोकाको द्वारलगायत थुप्रै मन्दिर र ढोकामा गणेश दाहिने भेटिन्छन् । अर्थात् ढोकाबाट बाहिर निस्कँदा दाहिने । गणेश दाहिने पार्दा शुभ हुने जनविश्वास छ । धर्म निरपेक्ष देशका नयाँ पुस्ता द्वारमा गणेश राख्ने कुरामा विश्वास राख्दैनन् । दैवी शक्तिमा विश्वास नराख्नेहरू सत्तामा बसेका बेला यस्ता चर्चा महत्त्वहीन हुन सक्छ । विश्वास भए पनि नभए पनि, आस्था राखे पनि नराखे पनि
वर्तमान राज्य सञ्चालकहरू हरेक कार्यको शुभारम्भ र शिलान्यास गर्दा धार्मिक संस्कार अपनाइरहेका छन् । पहिलेपहिले धर्म अफिम हो भन्थे उनीहरू । अहिले बिस्तारै त्यही अफिमको लतमा फस्दै गएका छन् । पश्चिम फर्किएको देशको प्रमुख कार्यकारी भवन सिंहदरबारको मूल ढोकाका दुईपट्टि दायाँ र बायाँ कुमार र गणेशका मूर्ति छन् । धार्मिक आस्थाभन्दा फरक ढंगमा गणेश किन बायाँ राखियो ? कसैले वास्ता गरेजस्तो लागेन यो विषय । उहिले राजा महाराजामा देवीदेवताप्रति आस्था थियो । धार्मिक रीतिरिवाज मनैदेखि मान्थे । आजका राज्य सञ्चालकहरू धर्ममा आस्था राख्दैनन् । राजनीतिक फाइदा खोज्छन् । आस्था नभएपछि द्वारमा भएका गणेश द्वार सजाउन राखिएका मूर्ति मात्र भए तिनका लागि । सायद त्यहाँ यी दुई मूर्ति छन् भन्ने हेक्का पनि होला कि नहोला ? तर मलाई भने देशमा लामो समयदेखि चलिरहेको अस्थिरता, प्राप्त हुन नसकेको समृद्धिको कारक कतै गणेशको त्यो मूर्ति त होइन ? भन्ने आशंका उब्जिएको छ मनमा । सिंहदरबार देशको कार्यकारी प्रमुख बस्ने थलो हो । राज्य सञ्चालनको केन्द्रविन्दु हो । यहाँबाट हुने हरेक निर्णयले सम्पूर्ण देशलाई नै असर गर्छ ।
सिंहदरबार सत्ता सञ्चालनको केन्द्रविन्दु बनेको इतिहास धेरै पुरानो होइन । वसन्तपुर दरबार सर्वेसर्वा थियो उ बेला । दरबारबाट हात्तीमा चढेर सहर घुम्न निस्केका शाहवंशका राजालाई देखेर जय जयगान गर्थे बाटाछेउ बसेका जनता । महाराज जयजयगान सुनेर गदगद हुँदै जनतालाई पैसा फाल्थे । विष्णु र शिवको अंशका रूपमा विश्वास गर्थे जनता राजालाई । उनको दर्शन मात्र पनि पशुपतिको दर्शन पाए जति नै पवित्र मानिन्थ्यो । राजाहरू यसरी सहर घुम्न निस्कँदा कपालमा जुरो पारेका, निधारमा रातो टीका लगाएका आइमाईहरू सिंगारिई केटाकेटीसहित झ्यालमा बसी रमिता हेर्थे । राजाले बोलेको प्रजा बुझ्दैनथे । प्रजा ‘भाय् मसिया, सेवा जुजु महाराज’ भन्दै मुस्कुराउँदथे । केही ऐतिहासिक दस्तावेजहरूमा यस्तै लेखिएको छ । जमाना फेरिएको छ । राजामहाराजाको वंशाणुगत शासन जनताका हातमा आएको छ । हात्ती चढेर सहर सयर गर्दा रमाइलो पक्कै होला । तर हात्तीभन्दा महँगा गाडी चढेर अगाडि–पछाडि सुरक्षाकर्मीका लस्कर लगाएर शानका साथ सवारी चलाउन छाडेर हात्ती चढ्दा जमानाअनुसारको शान पक्कै नहोला । हो, जमाना फेरिएको छ, उहिले खसभाषी राजाले बोलेको नेपाल खाल्डोका जनता बुझ्दैनथे त्यसैले भाय् मसिया महाराज भन्थे । आजभोलिका राज्य सञ्चालकहरू जनताले बोलेको भाषा त बुझ्छन् तर भाव र पीडा बुझ्दैनन् । त्यसैले जनताको सेवा गर्न जनताले नै चुनेर पठाएकाहरू सेवक नभएर शासक बन्ने सपना बुन्दै छन् ।

प्रकाशित : कार्तिक ३०, २०७६ १०:२३
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

कामदारलाई कसले सम्झेला !

कसरी बन्दै छ काष्ठमण्डप ? कसले बनाउँदै छ ?
शिशिर वैद्य

काठमाडौँ — घरहरा कसले बनायो ? तपाईं सजिलै जवाफ दिन सक्नुहुन्छ  । भीमसेन थापा  ।

त्यस्तै रानीपोखरी कसले बनायो ? भन्दा राजा प्रताप मल्लको नाम तपाईंलाई कण्ठस्थ छ । धरहरा, रानीपोखरी निर्माणका यी तथ्यहरू तपाईं हामीले पुस्तकमा पढेका छौं । वा कसैले भनेको सुनेका छौं । शिलालेख र ऐतिहासिक दस्तावेज पढ्न सक्नेले त्यहाँबाट थाहा पाए । राजामहाराजाको स्तुति र विवरणले भरिएका शिलालेखमा ती सम्पदा कसको वास्तुकला हो ? प्राविधिकहरू कहाँका प्रयोग भएका थिए ? कति जनशक्ति प्रयोग भएका थिए भन्ने विवरण भने पाइँदैन । शताब्दियौंदेखि ठडिएका हाम्रा ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक सम्पदा कसका योगदान हुन् त ? यो इतिहासको दस्तावेजमा भेटिन सायदै सम्भव छ ।


काष्ठमण्डप पुनर्निर्माण चर्चाको चुलीमा छ । कसले बनाएका थिए त यो मण्डप ? यसको अभिलेख भेटिएको छैन । छ त केवल एउटा लोककथा । कथामा काष्ठमण्डप एकै रूखको काठले बनेको थियो भनिएको छ । तर बहत्तर सालको भूकम्पपछि काष्ठमण्डपको भग्नावशेषमा भेटिएका विभिन्न काठहरूले कल्पवृक्षसँग गाँसिएको उक्त लोककथालाई चुनौती दिएको छ । लोककथामा काष्ठमण्डप बनाउने शिल्पीहरूको चर्चा छैन । यो आलेखमा तिनै चर्चा नगरिने पर्दापछाडिका पात्रहरूका विषयमा केही चर्चा गर्न खोजिएको छ ।
काष्ठमण्डप पुनर्निर्माणमा मौलिक प्रविधि एवं परम्परागत ज्ञान र सीपको प्रयोग भइरहेको छ । परम्परागत प्रविधि र ज्ञानलाई धानेका केही शिल्पीहरू काष्ठमण्डप पुनर्निर्माणमा खटिएका छन् । लामो विवादपछि सुरु भएको काष्ठमण्डप पुनर्निर्माणमा नयाँ प्रविधिको प्रयोग नगरिने निश्चय लिइएको छ । काष्ठमण्डप पुनर्निर्माणका लागि एक समिति गठन भएको छ । अध्यक्ष हुन् प्रदेश तीनका सांसद राजेश शाक्य । समितिका सचिवको जिम्मेवारीमा छन् गौतम डंगोल ।


विज्ञहरूको एक समिति पनि गठन भएको छ । प्रा.डा. सुदर्शनराज तिवारी, प्रा.डा. प्रेमनाथ मास्के, काई वाइजे, पद्मसुन्दर जोशी, कुलभक्त शाक्य, अरुणा नकर्मी छन् समितिमा । प्रा. तिवारी सम्पदा संरक्षणका गुरु हुन् । प्रा. मास्के स्ट्रक्चर इन्जिनियर हुन् । वाइजे संरक्षण वास्तुकलाविद् । नकर्मी हनुमानढोका दरबार हेरचाह अड्डाका प्रमुख हुन् । काष्ठमण्डप पूनर्निर्माण एवं प्राविधिक कार्यको व्यवस्थापन एवं संयोजनको जिम्मेवारीमा छन् वास्तुकलाविद् मणिन्द्र श्रेष्ठ । पुरातत्त्व विभागका पूर्वकर्मचारी अमृतरत्न शाक्यस्थल सुपरिवेक्षणको कार्यमा खटिएका छन् । त्यस्तै संरक्षण वास्तुकलाविद्हरू विनिता मगैया र एनी जोशी हरेक कार्यहरूलाई नजिकबाट नियालेर ती कार्यलाई अभिलेखीकरण गरिरहेका छन् ।
काष्ठमण्डप पुनर्निर्माण सुरु गर्दा समितिको सबभन्दा ठूलो चुनौती थियो काठ । झन्डै बाह्र हजार क्यूफिट काठ सहज रूपमा पाउन सजिलो थिएन । टिम्बर कर्पोरेसन अफ नेपाल मार्फत विभिन्न चरणमा हेटौंडा, बर्दीबास, पर्सा आदि स्थानहरूबाट आवश्यक काठ उपलब्ध हुँदै आएको छ ।
काष्ठमण्डपको जगको काम सम्पन्न भइसकेको छ । जगमा प्रयोग भएको इँटा र आजभोलि बजारमा पाइने इँटाको आकार मिल्दैन । माः अप्पा भनिने इँटाको चौडाइ बढी र मोटाइ कम छ । माः अप्पा बनाउने जिम्मा भक्तपुरको दक्षिण बाराही इँटा उद्योगलाई दिइएको छ । उद्योगले आवश्यक गुणस्तरको इँटा उपलब्ध गराउने प्रतिबद्धता व्यक्त गरिसकेको छ । पुनर्निर्माणको काममा खटिएका डकर्मी कृष्ण राजचलका अनुसार काष्ठमण्डपको जगमा प्रयोग भएको इँटा निकै बलियो छ । त्यसैले जग अझै बलियो छ । केही भएको छैन । उनी भन्छन्, ‘पहिलेको माटो र अहिलेको माटो नै फरक छ । त्यसैले इँटा फरक हुनु स्वाभाविक हो । हामी उपलब्ध इँटाबाटै सकेसम्म राम्रो बनाउने प्रयासमा छौं ।’
६७ वर्षीय राजचल भक्तपुर सुकुल ढोकाका स्थानीय हुन् । कृष्ण राजचलले डकर्मी काम गर्न थालेको चार दशक नाघिसकेको छ । ज्यामी काम गर्दागर्दै काम सिकेका राजचललाई डकर्मी काम सिकाउने गुरु थिए काशीबहादुर अवाले । राजचलसँगै काम गरिरहेका थिए तुलसीप्रसाद माखास्या र कृष्णप्रसाद घेंमसु । सहयोगी कामदार थिए रामेश्वर भेले । तुलसीप्रसाद माखास्या भक्तपुर तल्को निवासी हुन् । उनी पनि चार दशकदेखि यही पेसामा छन् । इन्द्रदहस्थित मनकामनाको मन्दिर जीर्णोद्धार गरिसकेर भर्खर काष्ठमण्डप फर्किएका माखास्या भन्छन्, ‘यो काम हाम्रा लागि नौलो होइन । किनभने यो हाम्रो दैनिकी हो । माटोको घर बनाउँदाबनाउँदै मेरो युवा उमेर कट्यो ।’
भूकम्पपछि पनि थुप्रै माटोका घर मर्मत गरेका छन् माखास्याले । माटो जोडाइको काम गर्न सजिलो छैन भन्छन् उनी । गन्ती चा र पं चा र हल्का मिहिन बालुवा मिसाएर लस्सा आउने गरी फिटेर माटो तयार पार्नुपर्छ । यसरी माटो तयार पार्दा धेरै लस्सा आउनु पनि नहुने माखास्या बताउँछन् । काष्ठमण्डप पुनर्निर्माणमा भक्तपुरका दक्ष र अनुभवी डकर्मी, सिकर्मी, ल्वंकःमी (ढुंगाका कामगर्ने कालीगढ) र खः ग्वईपीं (खट बनाउनेहरू) खटिएका छन् । त्यस्तै काष्ठमण्डप पुनर्निर्माणको काममा प्रत्येक क्षण कमिला सरी डटिरहने अर्को टोली हो ज्यामीहरूको टोली । अहिले मुख्यतया धरान–धनकुटातिरका लिम्बुहरू र बर्दियाका थारू समुदायका युवाहरू गरी औसतमा दैनिक दस जना कामदारहरू खटिरहेका छन् ।


सिंकःमी टोलीका नाइके हुन् लक्ष्मीभक्त राजचल । लक्ष्मीभक्त पनि भक्तपुरकै बासिन्दा हुन् । ७३ वर्षीय लक्ष्मीभक्तसँग थुप्रै पुरातात्त्विक महत्त्वका मठ, मन्दिर, पाटी, पौवा मर्मतको अनुभव छ । लक्ष्मीका लागि काष्ठमण्डपमा गरिरहेको काम नौलो होइन । त्यसैले उनी यसमा कुनै चुनौती देख्दैनन् । चुनौती सुरु गर्ने बेला थियो भन्छन् उनी । भग्नावशेषबाट काठ छुट्याएर कुन काठ कहाँको भनेर पत्ता लगाउन झन्डै डेढ महिना लागेको थियो । अब यो ठड्याउन पनि समस्या छैन भन्छन् उनी । किन ? उनी भन्छन्— मूल थाम (पिलर) पुरानै बस्ने भएपछि उचाइ कत्रो बनाउने भन्ने प्रश्नै बाँकी रहेन । त्यहीअनुसार सबै बस्नैपर्ने भो । लक्ष्मी विश्वासका साथ भन्छन् काष्ठमण्डप दुरुस्त बन्छ ।
काष्ठमण्डपमा सबैभन्दा धेरै काम लक्ष्मीभक्तको टोलीको छ । सयवटा काठका अग्लाअग्ला थाम बनाउनु छ । ती काठलाई निनाः (निदाल), छतका लागि चाहिने काठ तयार पार्नु छ । थुप्रै काम छ अझै । अहिले भइरहेको काम त तयारी मात्रै हो भन्छन् लक्ष्मी । उनलाई यो तयारीको चरणमा उनकै भाइ तथा छोराहरूले साथ दिइरहेका छन् ।
लक्ष्मीभक्त राजचल, कृष्ण राजचल, तुलसीप्रसाद माखास्या, कृष्णप्रसाद घेंमेसुलगायत थुप्रै प्राविधिकहरू आ–आफ्नो दक्षताअनुसार काष्ठमण्डप पुनर्निर्माणको काम गरिरहेका छन् । यता प्राविधिक टोलीका मणीन्द्र श्रेष्ठ, अमृतरत्न शाक्य, शैलेश राजभण्डारी, करिसनमान सिं, विनीता मगैया, एनी जोशीहरू काष्ठमण्डपलाई दुरुस्त बनाउन यसका ऐतिहासिक तस्बिरहरू, चित्रकलाहरू, ऐतिहासिक दस्तावेजहरू पल्टाउनमा व्यस्त छन् । भेटिएका स–साना तथ्यहरूलाई उनीहरू संगृहीत गर्ने, छलफल गर्ने र त्यसलाई जस्ताको तस्तै काष्ठमण्डपको नयाँ संरचनामा अटाउने प्रयासमा छन् उनीहरू । श्रेष्ठ भन्छन्, ‘काष्ठमण्डप हामी सबैका लागि ऐतिहासिक र चुनौतीपूर्ण काम हो । यो काम सफलतापूर्वक सम्पन्न हुनु सम्पूर्ण टोलीकै जीवनभरिको अविस्मरणीय क्षण हुनेछ ।’
काष्ठमण्डप तयार भइसकेपछि पुनर्निर्माणमा खटिएका प्राविधिक र विज्ञहरूको नाम कसैले सम्झिन्छन् त ? भन्ने जिज्ञासामा लक्ष्मीलगायत सबैको एकै स्वर छ, ‘कामदारलाई कसले सम्झिन्छ र ? यो हाम्रो काम हो । काम राम्रोसँग सम्पन्न हुनु नै हाम्रो सफलता हो । यसैमा हामी सन्तुष्ट हुनेछौं ।’
ऐतिहासिक सम्पदाको शिलालेखमा र दस्तावेजमा शासकको र राष्ट्रप्रमुखको मात्र नाम लेख्ने परम्पराले कति जनशक्ति प्रयोग भएका थिए । कति लागत लागेको थियो । कस्ताकस्ता प्राविधिक प्रयोग भएका थिए ? भन्ने कुराको जानकारी दिंदैन । काष्ठमण्डप होस् वा रानीपोखरी पुनर्निर्माण योगदान गरेका यस्ता दक्ष कामदारहरूको नाम भोलिको पुस्ताले पुरातत्त्व र सम्पदाको इतिहासमा नभेट्नु दुर्भाग्यपूर्ण हुनेछ । जसरी आज हामीलाई यकिन थाहा छैन मूलतः काष्ठमण्डप कसको देन थियो ?

प्रकाशित : चैत्र ३०, २०७५ १२:००
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×