कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

महिनावारीले घर छोड्नु पर्दा...

मञ्जु भट्ट

पोहोर सालजस्तै यसपालि पनि चार दिनको कठिन यात्रापश्चात काठमाडौंबाट अछामको जामा फल्टाणे पुगियो  । यो चार दिनको गाडी यात्रा यत्तिधेरै अप्ठेरो र पीडादायी हुन्छ कि वर्णन गरिसाध्य छैन  । आर्मीकै सोर्सफोर्स लगाएर पाँचचोटि बसपार्क धाएपछि पाएको टिकट अमेरिकाको डीभी परेभन्दा पनि महत्त्वपूर्ण थियो हाम्रा लागि ।

काठमाडौंबाट धनगढीका लागि छुटेको सुपर डिलक्स गाडीमा एसीको सुविधासँगै टेलिभिजन पनि थियो । फोहोर फाल्न गाडीभित्रै डस्टबिनहरू राखिएका थिए । मोबाइल चार्ज गर्ने सुविधा थियो । फराकिला फोल्डिङ सिटहरू सजिला थिए । उल्टी आयो भने प्रयोग गर्नु भन्दै सिटसिटमा प्लास्टिकहरू राखिएका थिए । पानी पिउन प्रत्येक यात्रुलाई बोतलहरू बाँडिएका थिए ।

लम्कीबाट अछामतिर जाने गाडीमा भने झ्यालबाट उल्टी गरेर पूरै गाडीभित्र गन्हाइरहेको थियो । भुइँमा बसेका यात्रुको शरीर तथा सामानमै दसैंका लागि लगिएका बोका तथा खसीहरूले दिसापिसाब गरिरहेका थिए । आफ्ना लागि भने सामान तथा लोकल यात्रुहरू राख्न र ओराल्न जतिखेर पनि रोकिने गाडीमा साना केटाकेटीहरूलाई शौच आउँदा पनि रोकिएको थिएन ।

धेरैचोटि बच्चाहरूलाई बोतल र प्लास्टिकमा पिसाब गराएर झ्यालबाट बाहिर फालियो । थोत्रा गाडीमा टुटेफुटेका बांगिएका साँघुरा दुईजनाको सिटमा तीन जनासँगै बच्चालाई काखमा राखेर यात्रा गर्नु कष्टकर थियो । हावा पनि छिर्न नसक्ने छिनछिनमा रोक्दै गुडिरहेको गाडीमा २४ घण्टाभन्दा बढी लगातार यात्रा गर्दा थिल्लिएर जिउँदो लाससरह भएको थियो शरीर ।

कच्ची, हिलाम्मे सडकमा देशकै लामो नदी कर्णालीको तीरैतीर यात्रा गर्दा भगवान्को नामबाहेक अरू कुनै कुराको सम्झना आएन । मान्छेले चाहेको खण्डमा छोटो समयमा पनि धेरै परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ । लाखौं खर्च गरेर बीस वर्ष अगाडि कमलबजार विमानस्थल निर्माण सुरु भएको थियो । यदि त्यही रफ्तारमा काम भएको भए उहिले नै विमान उडिसक्थ्यो । देश विकासमा रत्तिभर ध्यान नदीने सरकारका कारण हामीहरू सकसपूर्ण तरिकाले गाडीमा यात्रा गरिरहँदा गाईवस्तुहरू त्यहाँ मजाले घाँस चरिरहेका थिए । यसै कारणले पन्ध्रको चाउचाउलाई बीस, बीसको कुरकुरे तीस र सयको सिमकार्ड एक सय बीस हालेर किन्नु हाम्रो बाध्यता बनेको छ ।

दैलेखको बाटो हुँदै अछाम जाने क्रममा बाटोमा थुप्रै पुलहरू निर्माण सुरु भएका थिए । बाह्र वर्षपछि त्यही बाटो जाँदा एक/दुईवटा बाहेक दैलेखको पातले खोलालगायत अरू ठाउँका पुल बनाउनेले पैंसा खाइसकेपछि अलपत्र छोडेको देखियो । सडकमा पहिरो खस्दा गाडी चलाउन एकदमै गाह्रो थियो । सुर्खेतको बडीचौरपछिको भयावह सडकका कारण रातिको एघार बजेदेखि उज्यालो नहुँदासम्म गाडी रोक्नुपरेको थियो । लामो रुटमा रातिको समयमा दुईजना चालक हुनुपर्ने भनिए पनि कहीँकतै लागू भएको देखिएन । घरसम्म जाने पाँच किलोमिटर सडक पाँच वर्षमा पनि पूरा हुन नसक्दा हिलाम्मे धानखेत भएर पाँच घन्टा हिँड्नुपर्दा रातको नौ बजे घर पुगियो ।

घर पुगेपछि अर्को समस्या आइलाग्यो । बाह्र वर्षकी छोरी र सानो छोराले खुला ठाउँमा शौच नगर्ने भनेर ट्वाइलेट जाने जिद्दी गरे । वर्षौं पहिला शौचालय बनाउन आवश्यक सामग्री गाउँभरि नै वितरण गरिएको थियो । धेरैजसोले शौचालय बनाए पनि पानीको अभावमा प्रयोगविहीन छन् । खाना पकाउन र अन्य आवश्यक कामका लागि पनि टाढाको कुवाबाट पानी बोकेर ल्याउनुपर्ने बाध्यताका कारण शौचालय प्रयोगमा ल्याउन नसकी शौचालयकै लागि टाढा खेतबारी वा खोलामा नै दौडनुपर्ने बाध्यता छ । स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, सूचना जस्ता अत्यावश्यक न्यूनतम आवश्यकताहरू उपलब्ध नभएको ठाउँलाई नगरपालिका र सिंगो देशलाई खुला दिसामुक्त घोषणा गरिएको देख्दा आवश्यक अध्ययन नै नगरी हचुवाको भरमा घोषणा गरिएको जस्तो देखिन्छ ।

रक्सीको महामारी
गाउँमा अलिअलि पढेर खेती गरेर बस्ने केही युवाहरू पनि छन् । तर दुःखलाग्दो कुरा, यी अपवादमात्रै छन् । धेरैजसोले त बाह्रै महिना रक्सी खाने गरेको उनीहरूका परिवारले बताउने गरेका छन् । तीमध्ये एकजना नजिकका दाइ मधुमेह र उच्च रक्तचापका बिरामी थिए । दसैंको बेला एकैचोटि रक्सी र मासुले अस्पताल नपुर्‍याउँदै तीन वर्षअघि ४५ वर्षमै उनको निधन भयो । अर्का एकजना दाइ पनि अत्यधिक रक्सी पिउँछन् । दुईचोटि बेहोस् भएर ढलिसके । डाक्टरले उच्चरक्तचापका कारण यस्तो भएको हुँदा सावधानी अपनाउन र उपचार गर्न सुझाएका छन् । पैसाजति रक्सीमा सकिने भएकाले उपचार गर्न उनलाई आर्थिक अभाव छ ।

अर्का एकजनाको एकापट्टिको शरीर राम्रोसँग चल्दैन । लठ्ठीको सहारामा हिँड्छन् । तर, जे भए पनि रक्सी पिउन नछोड्ने कसम खाएका छन् । यस्ता कतिपय रक्सी पिउनेहरूका बालबच्चा टुहुरा र श्रीमती विधवा भइसकेका छन् । तैपनि अहिलेका युवाहरू सचेत हुन सकेका छैनन् । पुरुष र युवाले रक्सीले ढल्ने भएकाले रातविरात जंगली जनावरबाट खेतबारी जोगाउन महिलाहरूले खटिने
गरेका छन् ।

कसले पाल्ने गाई ?
छोराछोरी टाढिएकाले उमेर ढल्केकाहरूलाई अहिले गाई पाल्न नयाँ समस्या आएको रहेछ । गाई बूढो भएपछि के गर्ने ? बूढो गाई कसैले नलाने ! आफैले पैंसा दिएर कसैले लिएर गए पनि आफ्नै घर नजिकै भीरबाट लडाएर जाने वा खोलामा छाडेर जाने हुँदा झन् पीडा हुने उनीहरूको भनाइ थियो । गाईका साना बाच्छाहरूलाई मान्छे मरेपछि तेह्र दिनको काममा पुरोहितलाई दान दिने गरिन्थ्यो । अहिले पुरोहितले पनि लिएर जान छोडेपछि गाई ब्यायो भने बाच्छाहरू कसरी पाल्ने भन्ने ठूलो समस्या भएको छ । यस कारण अहिले साना अछामे गाईहरू देख्न मुस्किल हुने गरेको छ । यसै कारण भारतको झुलाघाटबाट आउने ठूला दुधालु गाई पनि अहिले आउन बन्द गरिएको रहेछ ।

बाटोले बिगार्‍यो बानी
सुदूरपश्चिमका कतिपय जिल्लाका गाउँहरू सडक सञ्जालमा जोडिएका छन् । गाउँ नै छियाछिया हुनेगरी काटिएका यस्ता सडकहरूले वनविनाश त गरेकै छन् गाउँलेहरूको हिँड्ने बानी पनि बिगारेको छ । एक किलोमिटर हिँड्न पनि ऋण काढेरै भए पनि सवारीसाधन चढ्ने गरेका छन् । केही समय अघिसम्म सबैजसो गाउँलेहरू आफूलाई पुग्ने तरकारी आफ्नै खेतमा उब्जाउँथे । अहिले थोरै पैसा हुनेले पनि सवारीसाधनको सुविधाले गाउँमै उब्जाउन छोडेर आलु, प्याज, टमाटरजस्ता तरकारीहरू किन्न थालेका छन् । जसका कारण दिनप्रति दिन खाद्यान्नको आयात बढ्दै गएको छ । विदेशबाट प्राप्त हुने सडेको खाद्यान्न उपयोग गर्ने प्रवृत्तिको अन्त्य हुनुपर्ने हो तर त्यो नभएर दिनप्रति दिन बढेको मात्रै छ ।

हाम्रा पूर्वजहरूले जीवनयापनका लागि चाहिने सबै आधारभूत कुराहरू त्यही ठाउँमा उत्पादन गर्न सक्थे भने अहिलेको युवाले नसक्ने, विदेशतिर मात्र हुँइकिने कारण खोज्न ढिला भइसक्यो । हैन भने असमान जनसंख्या वितरणले सामाजिक, सांस्कृतिक तथा वातावरणीय असन्तुलन भई देशलाई दूरगामी असर नपार्ला भन्न सकिन्न ।

महिनावारीका कारण छोड्नुपर्‍यो घर
तिहारसम्मै स्कुल बिदा भए पनि दसैं टीका सकिएसँगै एकखाले चिन्ताले सताउन थालेको थियो । तिहारसम्म घरमा बस्दा हामी दुइटै आमाछोरीको महिनावारी हुने पालो थियो । यही दसैंमा बिहे भएकी नन्दले आफ्ना दाइलाई यस्तै परिस्थितिका कारण अहिलेसम्म एकचोटि पनि तिहारमा टीका लगाउन पाएकी थिइनन् । हामी सबै धर्मसंकटमा थियौं ।

गएको एक दशकमा छाउपडी प्रथामा रत्तिभर परिवर्तन आएको देखिएन । अहिले पनि महिनावारी भएकी महिलालाई छ दिनसम्म घरभित्र पस्न दिने गरिएको छैन । गाउँमा रहेको एकमात्र छाउघरमा सुत्न जानुपर्छ । यदि त्यहाँ सुत्न ठाउँ भएन भने खुला आँगनको छेउमा वा पर गह्रामा पाल टाँगेर सुत्नुपर्छ । सहरमा महिनावारी हुँदा पलङमा आरामसाथ सुत्ने र आफूले प्रयोग गरेका तन्ना पनि धुन नमान्ने जम्मा बाह्र वर्षकी छोरीलाई चिसो अँध्यारो रातमा एक्लै घरबाहिर सर्प, कीराफट्यांग्रा आइरहने खलामा सुत्न लगाउनु र खोलामा गएर लुगा धोएर आऊ भन्नु मेरा लागि सोच्न नसकिने कुरा थियो ।

नजिकै अर्को नयाँ घर पनि बनाइएको थियो । त्यो घरको गोठमा गाईवस्तु बाँध्ने गरे पनि माथिल्लो तला खाली नै थियो । महिनावारी भएकी महिलालाई त्यो घरमा पनि ठाउँ थिएन । गाईवस्तुलाई गोठमा बाँध्न हुने तर महिनावारी भएकी महिलालाई गोठमा पनि बस्न नहुने भन्दा हामी महिलाहरूलाई जनावरभन्दा पनि तल राखिएको भान भयो । सँगैको घरको गोठमा सुत्न पाइन्छ कि भनेर सोध्दा एउटै घरमा सुत्दा लसपस हुन गई घरका बूढापाकालाई रिंगटा लागेर ढल्ने, खान मन नहुने, सन्चो नहुने, काम्ने, देवीको बाहन बाघ घरमा आई बाख्राहरू खाने अनिष्ट गर्ने हुँदा सुत्न मिल्दैन भनियो । हामी आमाछोरी घर बाहिर वा छाउघर सुत्न नमान्ने र घरकाले घरमा सुत्न नदिने अवस्था आएपछि तिहारअगाडि नै घर छोडेर हिँड्नुपर्‍यो । यतिमात्र हैन, महिनावारी हुँदा घरभित्र सुत्न पाइएन भने अर्कोपालिदेखि घरमै नआउनेसम्म पनि भनियो ।

मेरै देउरानी र छिमेकी एकजना देउरानी हेल्थपोस्ट र अमेरिकी सहयोगमा सञ्चालित न्यायल स्वास्थ्यमा काम गर्छन् । महिनावारी हुँदा परिवारविरुद्धमा बोल्न नसक्दा साना बालबच्चासहित छाउघर या घरबाहिर आँगनमा सुत्न बाध्य छन् । पश्चिमका कतिपय गाउँहरूमा महिनावारी हुँदा घरभित्रै पनि सुत्न दिने गरिएको छ । जस्तो मेरो माइती गाउँ बैतडीमा घरभित्रै सुत्छन् । दूध, दही, घ्यू, मही, दूधचिया आदि दूधबाट बनेका परिकारहरू भने त्यहाँ पनि खान दिइँदैन । पाँच दिनसम्म साह्रै कठोर गरी बार्नुपर्छ । योचाँहि घरकी बुहारीका लागि । घरकै छोरीहरूलाई भने छ दिनसम्म बार्न लगाइन्छ । मठमन्दिर, पूजाकोठामा जान नपाइने । धामीझाँक्री हिँडेको बाटोमा तर्केर हिँड्नुपर्नेजस्ता अप्ठ्याराहरू कायमै छन् ।

सासंदहरूले २०७६ सालमै छाउपडीमुक्त गर्ने धाराणा संसद्मा राखेका छन् । यसलाई महिला, बालबालिका मन्त्रीले गम्भीरतापूर्वक लागू गर्ने बताएकी पनि थिइन् । महिला, बालबालिकासम्बन्धी संसदीय समितिले २ महिनाभित्र छाउपडी प्रथा उन्मूलन गर्न सरकारलाई निर्देशनसमेत दिएको थियो । महिनावारी हुँदा छाउघर बस्न बाध्न पार्नेलाई तीन हजार जरिवाना तथा तीन महिना जेलको सजायसहितको कानुन पनि बनेको छ । तर, जस्तै कानुन बने पनि लागू गर्न भने सरकारले पटक्कै सकेको छैन । कानुन बनाउँदैमा सबै कुरीति हट्दैनन् । हट्ने भए नेपालमा छुवाछुत उहिल्यै हटिसक्थ्यो ।

हाम्रा दिदीबहिनीले कहिलेसम्म ज्यान जोखिममा राखी छाउघरमा शरण लिनुपर्ने हो अत्तोपत्तो छैन । प्रकाशित : कार्तिक १६, २०७६ १०:२७

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जागिरे सुत्केरीका जोल्टिङ

मञ्जु भट्ट

गर्भ बसेको नौ महिना पुगेपछि डाक्टरले नियमित चेकजाँचका लागि बोलाएकै दिन म र श्रीमान् जागिरबाट छुट्टी लिएर अस्पताल पुग्यौं । डाक्टरले बच्चा जन्मिने भनेको दिन परै थियो । सुरुदेखि नै पेटमा बच्चा उल्टो भएकाले डाक्टरले घर फर्किन दिएनन् । सीधै भने— अर्को दिन अपरेसन गर्नुपर्छ । म सामान्य थिएँ । व्यथा लागेको थिएन ।

अघिल्लो दिनसम्म स्कुल पढाउन गएकी थिएँ । त्यो दिन अतिरिक्त लुगाफाटो नबोकेकाले अर्को दिन आउँछु नि अनुरोध गरेँ । तर कसैले सुनेन । घर गई श्रीमान् चाहिने सामान लिएर फर्किनुभयो । राति नौ बजे थाहा भयो— कुनै पनि लोग्नेमानिसलाई अस्पतालभित्र बिरामीसँग बस्न नदिइने रहेछ । गाउँबाट एक दिनअघि मात्रै बूढी आमा आउनुभएको थियो । श्रीमान् फेरि घर गई आमालाई लिएर आउनुभयो ।

बाह्र घण्टाभन्दा बढी पेट खाली राखेर अर्को दिन अपरेसनका लागि लगियो । आफन्त आउन नमिल्ने कोठामा मलाई एक घण्टाभन्दा बढी स्लाइन चढाएर राखियो । लामो समयसम्म कोही नआउँदा मलाई त्यहाँ सुताएर बिर्से कि भन्ने डरले मुटु नै फुट्ला जस्तो भयो । अपरेसन गर्ने बेला भने डाक्टरले मसँग बोलिरहँदा डर कम भयो ।

बच्चा जन्मेपछि म बेडमा चौबीस घण्टाजति उत्तानो परेर पल्टिरहेंँ । पेट चिरिएकाले ओल्टिनकोल्टिन मिल्दैनथ्यो । दूधको निप्पल सानो रहेको र आफू कोल्टिन नसक्ने भएकाले बच्चाले दूध चुस्न सकेन । डाक्टर र नर्सले पनि कहिलेकाहीं आएर दूध चुसाउन खोज्नुबाहेक केही गरेनन् वा गर्न सकेनन् । देशकै सबैभन्दा ठूलो प्रसूतिगृहमा म सुत्केरी भएकी थिएँ । तैपनि बच्चाले दूध चुस्न नसकी ज्यान जोखिममा परेको देखेर तीन दिन गाडी चढेर सुत्केरी र बच्चा स्याहार्न भन्दै टाढाबाट आएकी आमा भक्कानिनुहुन्थ्यो ।

आफू पीडाले हलचल गर्न नसक्ने, बच्चा दूध चुस्न नसक्ने, आमा रोएर बस्ने ! पाँचौं दिन लडाइँमा घाइते सैनिकजस्तै भारी मनले हामी घर फर्कियौं । बच्चालाई दूध चुसाउन नसक्दा मनमुटु पोल्थ्यो । ओइलाउँदै गएको बच्चाको अनुहार हेरेर दिनमा कतिपल्ट रुन्थें । आमा र छोरी मिलेर पनि बच्चालाई दूध चुसाउन नसकेकामा आफूलाई नै दोषीजस्तै ठान्थें । निप्पल सानो र भित्र पसेकाले यस्तो भएको रहेछ, जुन मैले दोस्रो सन्तानको बेला मात्र थाहा पाएँ । निप्पल धेरै खाले हुँदा रहेछन्— सानो, धेरै ठूलो, बाहिरतिर चुच्चो परेको, भित्र पसेको, थोरै बाङ्गो, घोप्टो परेको । बच्चा गर्भमा हुँदादेखि नै आफ्नै दुइटा औंलाले निप्पलको आकार राम्रो बनाउन सकिने रहेछ । अहिले त निप्पललाई मेसिनले तानेर पनि दूध चुसाउन सजिलो बनाइने रहेछ । धेरैचोटि नियमित जाँच गराएकी भए पनि मलाई कुनै डाक्टरले यस्ता अत्यावश्यक कुरा सिकाएका थिएनन् ।

जन्मेको तेह्र दिनमा बच्चाले बल्ल निप्पल कसेर जोरले दूध चुस्यो । अनि मलाई आमा भएको महसुस भयो । बच्चाले दूध चुसेको खुसियालीमा आमा र म अँगालो हालेर धेरै बेर रोयौं ।

सुत्केरीका लागि सुरुको दुई महिना निकै महत्त्वपूर्ण हुने रहेछ । सामान्य सुत्केरीहरू सन्तुलित भोजनले मोटाएर खाइलाग्दा देखिन्छन् भने, अपरेसन गरिएकाहरूको पहिला लागेको ज्यान पनि घट्ने रहेछ । सामान्य सुत्केरी भएकाहरूले छतमा घाममा बसेर आफू र बच्चालाई तेल मालिस गरेको देख्दा मलाई पनि रहर लाग्थ्यो । आफू भने घाउ दुखेर तलमाथि गर्न सक्दिनथेँ । दुई महिनासम्म बच्चा र आमा कसैले पनि घाम देख्न पाएनौं । सुत्केरी बिदा दुई महिना मात्र थियो । स्कुल जानुभन्दा एक साताअघिदेखि मैले सडक निस्केर थोरै–थोरै हिंँड्ने प्रयास गरेकी थिएँ ।

बिदा सकिएपछि म स्कुल जान थालेँ । बिस्तारै हिँंड्दा पुग्न ढिलो हुने, जोडले हिंँड्दा पेटको घाउ दुख्ने । घरबाट छिट्टै हिँड्दा बच्चाले दिनभरि दूध खान पाउँदैन भनेर मन पोलिरहन्थ्यो । घरमा हुँदा प्रत्येक दुई–दुई घण्टामा दूध चुसाउने बानी भएकाले पहिलो दिनमै कुर्ता भिजेर लाज मर्नुभयो । कक्षामा चालीस विद्यार्थी भएकाले कक्षामा जोडले बोलेर पढाउनुपर्थ्यो, जसका कारण पेटको घाउ भतभती पोल्थ्यो ।

कहिले जाडो त कहिले दसैं बिदाको आशमा जागिर गरेरै मैले दुई बच्चा हुर्काएँ । पिठिउँमा दुई बच्चाको झोला बोक्दै, दुईतिर उनीहरूकै हात समाउँदै स्कुल जाँदा कतिपय मान्छे अचम्मसँग हेर्ने गर्थे । सहयोगको हात बढाउन नसक्ने कतिपय मानिस झोलाझाम्टासहित हिंँडी भनेर हाँस्नेसमेत गर्थे । एक वर्ष बिदा लिएर आफ्नो बच्चासँग घरमै बस्न, ऊसँग खेल्न, उसलाई भरपेट दूध खुवाउन कुनचाहिँ जागिरे सुत्केरी आमालाई रहर हुँदैन होला र ? तर त्यो चाहना मैले भने एक चोटि पनि पूरा गर्न सकिनँ । गरिब नेपालीलाई यस्तो सपना देख्ने अधिकार छैन सायद ! बिहानबेलुका हातमुख जोड्नका लागि हामीले आफ्ना कलिला बालबालिकाको स्वास्थ्यको ख्याल नगरी हिँंड्नुपर्ने बाध्यता छ । यो पीडा भोग्ने स्कुल–कलेज तथा विभिन्न संघसंस्थामा काम गर्ने प्रत्येक सुत्केरी महिलाले भोग्दै आएका छन् ।

कुनै पनि आमालाई जागिरसँगै आफ्ना सन्तान हुर्काउन धेरै सकस हुने गर्छ । नेसनल इन्स्टिच्युट अफ मेन्टल हेल्थ इन्फर्मेसन रिसोर्स सेन्टर (एनआईएमएच) युएसका अनुसार, सुत्केरीपछि महिलामा इस्ट्रोजेन तथा प्रोजेस्टेरोन हर्मोनको मात्रा छिटै घट्ने भएकाले मस्तिष्कमा रासायनिक परिवर्तन हुन्छ र शरीरलाई चाहिएजति आराम दिन नसक्दा १५ प्रतिशत सुत्केरी महिलाहरू डिप्रेसनमा जान सक्छन् । त्यस कारण सुत्केरीका बेला श्रीमान् लगायत परिवारका सदस्यको माया र साथको एकदमै जरुरत हुन्छ ।

भोलि गएर परिवार, समाज र देशकै लागि योगदान दिनसक्ने एउटा स्वस्थ बच्चा जन्माउन र हुर्काउनका लागि परिवार, कार्यालय, स्कुल–कलेजले कम्तीमा ६ महिनासम्म सुत्केरी आमालाई हरसम्भव सहयोग गर्नुपर्छ । अपवादबाहेक निजी तथा सरकारी कार्यालयहरूमा स्तनपान कक्षको व्यवस्था भएको देखिँदैन, जसका कारण बच्चालाई कार्यालयमा लगेर स्तनपान गराउन सम्भव भएकाहरूलाई पनि अप्ठेरो पर्दै आएको छ । स्वस्थ शिशु नै भोलिको देशको कर्णधार बन्न सक्छ । यसका लागि ‘सुनौला हजार दिन’ नारामै सीमित नराखेर बच्चा गर्भमा आएदेखि एक वर्षसम्मका सुत्केरी महिलाका लागि सधैं लागू गर्न सकियोस् ।

प्रकाशित : आश्विन ८, २०७६ ०८:०७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×