झिँगातन्त्र- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

झिँगातन्त्र

हरिवंश आचार्य

श्रीमती माइत गएकी थिइन् । मचाहिँ ससुराली गएको थिइनँ । कोठामा एक्लै थिएँ, निद्रा लाग्दैन कि भनेर मनमा कुरा खेलाउँदै बत्ती निभाएको मात्र के थिएँ, केको एक्लै हुनु ? झ्यालको जाली, खापा खुलेको रहेछ । कोठाभरि लामखुट्टेको आमसभा भइरहेको रहेछ । कानमा आएर गीत गाउँदै नाचगान गर्न थाले । गालामा फ्याट्ट हान्छु, मर्‍यो कि भनेर हातले माड्छु लामखुट्टेको लास भेटिँदैन । फेरि कुइइ...य गर्छ ।

उठेर मस्क्वुइटो किट खोज्छु कतै पाउँदिनँ । श्रीमतीले माइतीतिर त पक्कै लगिनन् होला भन्ठान्छु । पहिलेपहिले मस्क्वुइटो किटलाई बिजुलीमा जोड्नासाथ लामुखट्टेहरू पुटुपुटु कोठामा ओछ्याएको टाटमा खस्थे । खसेको लामखुट्टेलाई खुट्टाले टेकेर पिटिकपिटिक गरी खेल्थ्यौं । आजकाल त मस्क्वुइटो किटको गन्धले लामखुट्टे मूर्च्छा परेर खस्न छोडिसके, अलिअलि लठ्ठ मात्र पर्छन् । घुस्यालाई लाज पचेको जस्तो लामखुट्टेलाई मस्क्वुइटो क्वाइलको गन्ध पच्न थालेको छ ।


दस बजे राति श्रीमतीलाई मोबाइल भन्ने फोनबाट फोन गरेको त, अर्कैको श्रीमतीले तपाईंले सम्पर्क गर्न खोज्नुभएको मोबाइलको स्विच अफ गरिएको छ भनी । अफ गरेपछि गफ गर्ने त कुरै भएन । घुरघुर दिउसो परेवा घुरेको जस्तो गरी निद्रामा घुरिसक्नुभएको ससुरा बाको फोनमा फोन गरेर छोरीले लामखुट्टे लठ्याउने मस्क्वुइटो किट कहाँ राखेकी छन् ? एकपल्ट सोधी दिबक्स्योस् न भनेर सोध्ने आँटै आएन । केही गरी सोधेको भए, मुखले गाली गर्न नसके पनि मनले त कति थप्पड लाउँथे होलान् । बत्ती बालेर खाटमा बसेको त... सिलिङभरि लामखुट्टेहरू सलबलाइरहेका । पलङमा उठेर थपडी बजाउन थाले, दसवटा जति लामखुट्टेलाई त मारें हुँला, तीनवटालाई नमारीकन समातेर पखेटा खुट्टा चुँडालिदिएँ । गन्जी फुकालेर हेलिकप्टरको पखेटा घुमाएको जस्तो गरी घुमाएर धेरैलाई झ्यालबाट पनि निकालें । अब त सकियो होला भनेर बत्ती निभाएको के थिएँ, कानमा फेरि कुइइ...य गर्न थालिहाले ।


सिरकले मुख छोपेर सुतेको त आगलागी भएको सपना देखेछु, कस्तो गर्मी भयो । बत्ती बालेर पलङमा पलेटी कसेर बसेर सोच्न थालें, भगवान्ले यो लामखुट्टेको सृष्टि किन गर्नुभएको होला ? यसको यो पृथ्वीमा मान्छे टोक्नेबाहेक अरू के काम छ ? यसले मानिसबाहेक अरूलाई टोक्न पनि सक्दैन । कुकुर, बिरालो, भेडा, बाख्रा, गाईलाई टोक्न पर्‍यो भने रौं पन्छाएर टोक्नुपर्छ, त्यसको लुरे हातले रौं पन्छाउन पनि सक्दैन, भैंसीको नाङ्गो जीउमा टोक्दा त्यसकै रगत तान्ने सुँड भाँचिन्छ उल्टो । मानिसलाई त जहाँ गए पनि टोकेको छ ।

बगैंचा, बारीतिर गयो भने कालोमा सेतो धर्के गन्जी लगाएको आउटडोर लामखुट्टेले टोक्छ । बाटोतिर अडिएर कसैसँग कुरा गर्‍यो भने, कपडाले नछोपेको जुनसुकै ठाउँमा पनि टोकिदिन्छ । अझ तराईतिर साँझ यसो खुला चौरतिर हिँड्यो, बस्यो भने, टाउको भन्दा आठ–दस हातमाथि माउरीको गोलो जत्रो लामखुट्टेको गोलो घुमिरहेको हुन्छ । आफू जताजता गयो त्यो लामखुट्टेको गोलो पनि त्यतै आइसकेको हुन्छ । हामीहरू तराई भन्छौ नि मधेसलाई, वास्तवमा तराई होइन, त्राहीत्राही हो । यै लामखुट्टेकै त्राही हो । पहिले पहिले त यो औलोको त्राही थियो । औलो निर्मूल भयो भनेको फेरि औलो देखापर्‍यो भन्छन् । त्यो औलो भनेको त्यै लामखुट्टेको सन्तानले टोकेर सार्ने त हो नि । अहिले त तराईमा लामखुट्टेको मात्र त्राही होइन बाढीपहिरोको, आँधीबेरीको, छिमेकी देशको दादागिरीको त्राहीत्राही छ ।


पहिलेपहिले त झुल हालेर सुतिन्थ्यो, आफूभित्र लामखुट्टे जति थुक निलेर बाहिर बसेका हुन्थे । यो मस्क्वुइटो किट निस्केपछि झुल हाल्नेलाई पाखे भन्छन् भनेर सहरमा झुल हाल्ने चलन नै हराइसक्यो । मस्क्वुइटो किटको गन्ध तानेर आफ्नै फोक्सोमा पुर्‍याएर, फोक्सोभरि झुलको जस्तो प्वाल बनाउँछौं, छातीमा रोग लगाउँछौ तर झुलचाहिँ हाल्दैनौं सहरमा । मुखबाट हाई–हाई आइरहेकाले सुत्न पाएको थिइनँ । एकपल्ट हाई गरेको एउटा लामखुट्टे स्वात्त मुखभित्र छिरेको, ख्वाक्क ख्वाक्क गरें, अहँ भेटिँदै भेटिएन । पानी खाएर निलें, मेरो पेट त्यो लामखुट्टेको समाधिस्थल भयो । हे भगवान् अब के गर्ने होला ? यसो हेरेको श्रीमतीको ड्रेसिङ टेबलमा मेरो नाकभित्र उम्रेका रौं काट्ने कैंची रहेछ । त्यै कैंची लिएर सिरकबाट खोल र सिरक छुट्याउँदै, खोलभित्र पसेर जुँगा काट्ने कैंचीले नाक छिराउन एउटा पेडा जत्रो प्वाल बनाएँ । त्यो प्वालबाट सास फेर्न नाकबाहिर निकालेर सुतें । गर्मीले हपहपी भएको थियो, कुन बेला निदाएछु, होसै भएन ।


लामखुट्टे नै लामखुट्टे सोचेर सुतेको हुनाले होला, राति सपनामा पनि लामखुट्टे नै लामखुट्टे देखेछु ।


सपनामा दिउसै जाँड खाएर हिँडेकाले म ढलभित्र खसेछु । ढलभित्र लामखुट्टेको महानगर रहेछ । त्यो महानगरमा करोडौं लामखुट्टे बस्दा रहेछन् । जता हेर्‍यो उतै अँध्यारो तर लामखुट्टेहरूको सहरमा कहिल्यै लोडसेडिङ हुँदोरहेनछ । बत्ती बल्ने भए पो लोडसेडिङ हुनु, बत्ती नै नभएपछि केको लोडसेडिङ ?


लामखुट्टेको सहरमा यातायातको साधन पनि नहुने रहेछ । सबै लामखुट्टेका पखेटा भएको हुनाले उनीहरू सहरको एउटा कुनाबाट अर्को कुनामा पुग्न हेलिकप्टर उडेजस्तो उडेर जाने रहेछन् । मैले सुनेको हेलिकप्टर बनाउँदा लामखुट्टेलाई नै हेरेर डिजाइन गरिएको हो रे । लुगाफाटो, जुत्ता मोजा, खाद्यान्न, मेकअप, बिउटीपार्लर, सिनेमाहल, डिपार्टमेन्ट स्टोर, लामखुट्टेहरूलाई नचाहिने भएकाले त्यस्तो संरचना नहुँदो रहेछ । नेपाल बन्द गर्न मन पर्ने नेताहरूलाई लामखुट्टेको सहर खुबै मन पर्छ होला ।


उनीहरूको खाद्यान्न भनेकै मानिसको रगत हो, मानिसले लसुन, अदुवा, जिरा, मरीच, गरम मसला, प्याज, छ्यापी, जिम्बु, ज्वानो मेथी, जलजिरा र माछामासु खाने भएकाले मानिसको रगत मन परेर अरू खाद्यान्नको खोजी नै गर्न छोडेछन् । अझ मुखबाट कोदो रस, छ्याङ रस, डिस्टिलरी रसको गन्ध आयो भने त लामखुट्टेहरूले त्यस्तो मान्छेको रगत चुस्न हारालुछ गर्छन् अरे । लामखुट्टेहरूलाई कसैले तिमीहरूको मन पर्ने खाना के हो ? भनेर सोधे जँड्याहाको रगत भन्छन् अरे । जँड्याहालाई टोक्दा आफूलाई पनि मात चढ्ने भएकाले जँड््याहा पाएसम्म अरूको रगत चुस्दैनन् ।

लामखुट्टेहरूको कसैको पनि हाम्रोजस्तो नाम नहुँदोरहेछ । सय दुई सय छोरा, नाति, नातिनी हुने भएको भए पो नाम सम्झेर कण्ठ पारेर सकिन्छ । फूल फुटेर हजारौं निस्कने भएकाले नाम राखेर, नाम सम्झेर साध्यै हुँदोरहेनछ । त्यसैले सबैको साझा नाम लामखुट्टे । उनीहरूमा न नाम, न जात, न गोत्र, सबै एउटै जात एउटै गोत्र भएको । साझा नाम, साझा धर्म, साझा राष्ट्रियता, साझा अन्तर्राष्ट्रियता भएर बलिया भएर बसेका छन् । मानव सभ्यता सुरु भएदेखि लामखुट्टेलाई निर्मूल गर्न खोजे पनि आजसम्म सकेको छैन ।


हामी राति सुत्छौं दिउसो उठ्छौं, उनीहरूको ठीक उल्टो हुँदोरहेछ । लामखुट्टेहरू दिउसो सुत्दा रहेछन्, रात परेपछि पेट भर्न उडान भर्दा रहेछन् । एकपल्ट उडान भरेर फर्कंदा फुल ट्यांकी रगत भरेर आउँदा रहेछन् । मान्छेलाई जस्तो छिनछिनमा खाइरहन नपर्ने भएकाले एकपल्ट फुल ट्यांकी गरेपछि सात दिनलाई पुर्‍याउँदा रहेछन् । कुनैकुनै लामखुट्टेचाहिं भोक लागेर ट्यांकी भर्न दिउसो पनि उडान भर्दा रहेछन् ।


सपनामा त लामखुट्टेको भाषा पनि बुझें मैले । मेरो सपनामा लामखुट्टेहरूले नेपाली भाषामा नै कुरा गरिरहेका थिए । एउटा बूढो लामखुट्टेले आफ्ना हजारौं नाति नातिनालाई सम्झाउँदै रहेछ— हेर बाबुनानी हो ! पढ्नुपर्छ है, पढ्नुपर्छ । मानिसहरू पढे काजी नपढे पाजी भन्छन् । पाजी भनेको गधाको बच्चा हो, त्यो सोझो भलाद्मी गधाको बच्चासँग त्यो बदमास मान्छेलाई किन दाँज्ने ? त्यसैले हामीले चाहिँ पढे लामखुट्टे नपढे दुईखुट्टे भन्नुपर्छ । दुईखुट्टे भनेको बदमास, स्वाँठ, ठग मानिस हुन् ।


हाम्रो सबैभन्दा ठूलो दुश्मन भनेकै दुईखुट्टे मानिस हुन् । हामी लामखुट्टेलाई मार्न हाम्रो अस्तित्व समाप्त पार्न अनेक नाम गरेका रासायनिक पदार्थ बनाएर तिनीहरूको टेलिभिजन, रेडियो, पत्रिकामा हामी लामखुट्टेहरूलाई मारौं भनेर प्रचार गर्छन् । त्यसैले हामी लामखुट्टेहरूले पढेर लेखेर हामीले टोक्दा नयाँनयाँ रोगहरू लाग्ने अनुसन्धान गर्नुपर्छ । हामी डराउन हुँदैन । एउटा मरेर जान्छ हामी हजार हुन्छौं, एउटा पिटाइ खान्छ हामी हजार जुट्छौं भनेर त्यै दुईखुट्टेहरूले गाउने गीतजस्तै हामी हुनुपर्छ ।

यो पृथ्वीमा भएका मानिसको जनसंख्याभन्दा धेरै यो एउटा सानो लामखुट्टेको सहरमा हामी छौं । तिनीहरूभन्दा करोडौं अर्बौंको हाम्रो संख्या बढी छ ।


हजुरबुबा लामखुट्टेको कुरा सुनेर नातिनातिना लामखुट्टेहरूले भन्छन्— हजुरबुबा ! हजुरले धन्दा नमान्नुहोस् हामी पढेर तपाईंको सपना साकार पार्नेछौं । एउटी दुई दिनको तरुनी लामखुट्टीले भन्छे— हजुरबा हामी पढ्दै छौं । म तराईको हाम्रो मेडिकल युनिभर्सिटीमा गएर पढ्दै छु, छुट्टीमा काठमाडौंमा सामान ल्याउने ट्रकमा लुकेर आएको । अहिले काठमाडौंबाट खाली ट्रक फर्कन्छन् नि ! त्यसमा सुटुक्क लुकेर भोलि तराईमा क्लास लिन पुग्छौं । त्यसपछि अरूले थपे— हामी मलेरिया पढ्छौं । फेरि अर्को समूहले भने— हामी मेनेनजाइटिस पढ्छौं । एउटा पाँच दिनको युवा लामखुट्टेले भन्यो— मचाहिँ भारतमा डेंगु पढ्दै छु । आजको जमानामा मलेरिया, कालाजार, मेनिनजाइटिसभन्दा डेंगुको धेरै स्कोप छ । आजै बिहान दिल्लीबाट काठमाडौं आउने फ्लाइटमा लुकेर आइपुगें ।

अहिले बेलुकीको फ्लाइटमा खुसुक्क प्लेनभित्र छिरेर, मानिसको सिटमुनि बसेर दिल्ली पुग्छु । २–३ दिनपछि पढाइ सक्काएर नेपाल आउँछु र यहाँ अरू युवा लामखुट्टेहरूलाई यी रोगहरूको विषयमा पढाउँछु, मानिसलाई टोकाएर प्राक्टिकल पनि गर्न लगाउँछु । अर्को लामखुट्टेले भन्यो— हो हो हामी लामखुट्टेहरूको आयु एकदमै छोटो छ । भारत, बंगलादेशमा मेडिकल साइन्स पढ्न गएर यहाँ मान्छे बिरामी पार्न भ्याउँदैनौं । यतै नेपालको तराईतिर पनि लामखुट्टेलाई मेडिसिन पढ्न एकदम लायकको मौसम छ । मानिसहरूले बनाएको फोहोर तलाउ, नदीनाला छ । त्यसैले नेपालकै शिक्षा लिन जोड दिनुपर्छ ।


आजकाल ग्लोबल वार्मिङ ग्लोबल वार्मिङ भनेर दुइखुट्टे मानिसहरू चिच्याउँदै छन् । यो ग्लोबल वार्मिङले गर्दा हामी लामखुट्टेहरू नेपालको पहाडी, मध्यपहाडी क्षेत्रहरूमा पनि घातक रोगहरू बोकी उडान भर्न सफल भएका छौं । जहाँ यातायातको सुविधा पुग्छ हामी यातायातमा लुकेर त्यहाँ पुग्न सक्छौं । अब यही रफ्तारमा ग्लोबल वार्मिङ बढ्दै गयो भने, हाम्रो उपस्थिति हिमाली क्षेत्रमा पनि भएर डेंगु, मलेरियाले सगरमाथा आरोहीलाई पनि डस्नेछौं । यो कुरो सुनेर हजारौं लामखुट्टेले अगाडिको दुइटा खुट्टाले ताली बजाए ।म त सपनीमा लामखुट्टेको महानगरपालिकाबाट निस्केर फोहोर फाल्ने डम्पिङ साइटमा पनि पुगेछु । डम्पिङ साइटमा झिँगाहरूको राष्ट्रिय भेला भइरहेको रहेछ ।


लामखुट्टेका विद्यार्थीहरूलाई डेंगु पदक, मेनेनजाइटिस पदक, कालाजार पदकबाट सम्मानित गरेको समाचार झिँगाहरूले सुनेछन् र झिँगाहरूमा खलबली उत्पन्न भएछ । झिँगाहरूको राष्ट्रिय भेलामा देशैभरिबाट झिँगाहरूको प्रतिनिधित्व भएको रहेछ । ठूलो शरीर भएको नीलो झिँगालाई कार्यक्रमको सभापति, नीलो झिँगा जत्रै शरीरको वजन भएको खैरोमा सेतो मिसिएको र आँखाको वरिपरि रातो भएको झिँगालाई मुख्य अतिथि, कुकुर झिँगा र अरू विझिन्न झिँगाहरूलाई समानुपातिक झिँगाको प्रतिनिधित्व गराइएको रहेछ । नीलो नेता झिँगा बडो हतोत्साहित भएजस्तो देखिन्थ्यो । छिनछिनमा अगाडिका दुईवटा खुट्टा लगेर टाउकोको पसिना पुछ्थ्यो । कहिले बोलौंजस्तो भएको थियो होला । उद्घोषक झिँगाले उद्घोष गर्नुभन्दा पहिले नै एउटा नीलो नेता झिँगाले बोल्न सुरु गरिहाल्यो ।


देशका विभिन्न क्षेत्रबाट आउनुभएका आदरणीय झिँगाज्यूहरू, हामीभन्दा धेरै सानो, हामीभन्दा धेरै कमजोर, जाडो महिनाभरि लुकेर बस्ने, गर्मी लागेपछि मात्र बाहिर निस्कने लामखुट्टेहरूले धेरैथरी रोगको विषयमा पढेर हाम्रा शत्रु मानिसहरूलाई चुनौती दिइरहेका छन् । हाम्रा युवा झिँगाहरू भने खाली दिनभरि झिँगीहरूको पछि लागेर हिँडिरहेको देख्छु । लामखुट्टेहरूको अगाडि अलिकति सरम लाग्नुपर्ने हो । हामी झिँगाहरूको जीवन भनेको जम्मा सत्र दिनको मात्र हुन्छ । सत्र दिनमा खालि झिँगीहरूको पछि भन्केर मात्रै हिँड्ने ? यसरी बाँच्नुभन्दा त मानिसले खान लागेको तातो चियाको ग्लासमा डुबेर आत्महत्या गर्नु ।


नीलो झिँगाको कुरा सुनेर एउटा युवा झिँगा बमकिन्छ— के तपाईंले हामी खालि झिँगीहरूको पछि भन्केर हिँडेको मात्र देख्नुभाछ ? म तपाईंको देखाइलाई खेद व्यक्त गर्दछु । तपाईं बाह्र–तेह्र दिनको बूढो हुनुभयो, त्यसैले तपाईंहरू हाम्रो अवमूल्यन गर्नुहुन्छ । हामीले आफ्नो सत्रदिने जीवनको एक सेकेन्ड पनि खेर नफाली पूर्ण सदुपयोग गर्दै छौं । सार्वजनिक शौचालयहरूमा, मानिसले भोजभतेर गर्ने केही पार्टी प्यालेसहरूमा, हैजा, पखाला, आउँ, रगतमासीसम्बन्धी पढाइ पढ्न गइरहेका छौं । हामीले पढ्न जाने केही पार्टी प्यालेसहरूमा सडेगलेका मासुका किताबहरू यत्रतत्र छरिएर बसेका हुन्छन् ।

मानिसले खाएर छोडेका पुलाउहरूको डुंगुर किताबमा हामी पढ्छौं अनि प्राक्टिकल पनि गर्छौं । मैले आफू जन्मेको सातौं दिनको दिन सरुवा रोगमा पीएचडी गरेको छु । यो पीएचडी कोर्स गर्न मैले काठमाडौंका सार्वजनिक शौचालयहरूमा पढ्न गएको थिएँ । ती सार्वजनिक शौचालयहरूमा त्यै दुईखुट्टे मान्छेहरूकै मलमूत्रमा टेकी, तिनीहरूले नै खाने कुराहरूमा त्यही खुट्टाले टेकी, तिनीहरूलाई हैजा, टाइफाइड, आउँ, रगतमासीजस्ता रोग सारेर धेरैको ज्यान लिएको छु । हामी झिँगाजस्तो जाँगरिला फूल फुटेर निस्कनासाथ आफ्नो कार्य सुरु गरिहाल्ने, एक छिन चुपो लागेर नबस्ने प्राणी सायद यो पृथ्वीमा अर्को नहोला ।


अर्को युवा वक्ता झिँगाले बोल्न सुरु गर्‍यो । ती दुईखुट्टे मानिसहरूले हाम्रो महत्त्वलाई बुझेनन् । हामी झिँगाहरू भएर त ती दुईखुट्टेहरूले गरेको फोहोर कुहिन्छ, सड्छ, गल्छ । सडाउने गलाउने काम हामी झिँगाहरू भएनौं भने कसले गरिदिन्छ ? तर हाम्रो महत्त्वलाई नबुझेर हामीलाई खाली मार्न मात्र खोज्ने ? हामीलाई मारेर मात्र निमिट्यान्न गर्छु भन्ने दुईखुट्टेहरूप्रति धिक्कार छ । जाबो सत्र दिनको जिन्दगी पनि हामीले बाँच्न नपाउने ? यिनीहरूले आफ्नो शौचालय भोजभतेर गर्ने ठाउँहरू, टोल सडक, खोला नाला, सफा गरे, हामीले पढ्ने फोहोरमैलाको किताब थुपारी नदिए त हामी त्यहाँ पढ्न जाँदै जाँदैनौं नि ।


महिला झिँगाको तर्फबाट नीलो पोथी झिँगीले बोली— अब यो दुईखुट्टे मानिसहरूसँग हाम्रो सम्झौता हुँदै हुँदैन । यिनीहरूले सहरका कुनाकुनामा गल्लीगल्लीमा, जताततै फोहोर फालेपछि हाम्रा छोराछोरी पढ्न झिँगा, झिँगीहरू नजिकैको स्कुलमा हैजा, पखाला, आउँरगत पढ्न नगएर अन्त कहाँ पढ्न जाने त ? तिनीहरूको जनसंख्यभन्दा हाम्रो झिँगाको संख्या कति छ कति ? सक्छौ भने झिँगा गणना गरी हेर । नेपालले त के अमेरिकाले पनि सक्दैन झिँगा गणना गर्न । अब दुईखुट्टे मानिससँग वारपारको लडाइँ लड्नु छ, हाम्रो अस्तित्व बचाउन । म महिला झिँगा मैले सरदर एकपल्टमा हजारौंहजार अण्डा पार्छु । अब हजारौं हैन लाखौं अण्डा पार्न तयार छु । एकपल्टमा चाहे अण्डा पार्दापार्दै मेरो प्राणै किन नजाओस् ।


मुख्य अतिथि नीलो झिँगा, विशेष अतिथि आँखा वरिपरि रातो भएको खैरोमा सेतो मिसिएको ठूलठूला झिँगाहरूले मन्तव्य दिँदै भने— उडुस उपियाँ, सुलसुले, लामखुट्टेसँग हामीलाई न दाँजुन्, दुइखुट्टेहरूले । उनीहरूको समाजमा केही योगदान छैन तर हामी झिँगाहरूले कुनै पनि वस्तुलाई सडाउन गलाउन ठूलो योगदान गर्छौं । ती दुईखुट्टेहरूले घिच्नका लागि धान, मकै, कोदो, सागपात उब्जाउँदा माटो नबिग्रर्ने कमपोस्ट मल छर्छन्, त्यो कम्पोस्ट मल बनाउन हामी झिँगाहरूले कुहाएर कति ठूलो योगदान दिन्छौं । उल्टो हामीलाई मार्न ठाउँठाउँमा गम भएको प्लास्टिक झुन्ड्याइरहेका हुन्छन् । हामी त्यो गम भएको झुन्ड्याएको प्लास्टिकमा टाँस्सिएर मर्दछौं ।


झिँगा मार्ने औषधि भनेर ठाउँठाउँमा बेचिरहेका हुन्छन् । हामी झिँगालाई मार्न प्लास्टिकको पन्यौंजस्तो औजार बनाएका छन्, त्यसले हामीलाई फ्ययाट्ट फ्याट्ट हिर्काएर मार्छन् । अब हामी दुईखुट्टेहरूसँग युद्धको घोषणा गरौं । त्यसका लागी हामीले लामखुट्टे, उडुस, उपियाँ सुलसुलेहरूसँग पनि एकता गरौं । माथि हवाईबाट लामखुट्टे सेनाले, स्थलबाट उपियाँ उडुस, सुलसुले सेनाले अट्याक गरौं । हामी झिँगाहरूले चाहिँ तिनीहरूले खाने खाद्यमा हैजा आउँरगत, टाइफाइड जन्डिसका कीटाणुहरू ओसारेर हालिदिऊँ । हामी एकजुट हुन सक्यौं भने यो पृथ्वीबाट दुईखुट्टे मानिसहरूको शासन खत्तम पारिदिन सक्छौं र हामी झिँगाहरूको संसार स्थापित गर्न सक्छौं । प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र, गणतन्त्र होइन यो पृथ्वीमा अब झिँगातन्त्र स्थापना गर्नुपर्छ । डम्पिङ साइटमा भएको राष्ट्रिय भेलामा सबै झिँगाहरूले एकता जनाउँछन् र भोलिदेखि नै लामखुट्टे, उडुस, उपियाँ, सुलसुले हरूसँग वार्ता गर्न वार्ता टोली पनि गठन गर्छन् ।


आधा रातमा म सपनाबाट झसंग बिउँझें । सपना बिर्सौंला भनेर सबै सपना एउटा कापीमा लेखेर भोलिपल्ट ससुराली गएर श्रीमतीलाई सुनाएँ । श्रीमतीले घरमा भएजति सबैलाई ज्वाइँले देखेको सपना भनेर सुनाइन् । सबैबाट के सुझाव आयो भने यो सपनालाई त पत्रिकामा छपाउनुपर्छ । मैले पनि कागजमा सपना लेखेर सपना लेखेको कागज लगेर नेपालका ठूलाठूला पत्रिकालाई दिएँ । शीर्षक पढेर हेरौंला मात्र भने । सपना लगेर हाम्रो वडाको वडापतिलाई दिएँ, वडापतिले मेरो सपना पढेर खुब हाँसे । उनले पनि भने हेरौंला । त्यसपछि महानगरपतिलाई, महानगर उपपतिलाई दिएँ, सबैले हेरौंला भने । त्यसपछि मन्त्रीपतिलाई पठाएँ, राष्ट्रपतिलाई पठाएँ, त्यहाँबाट त हेरौंला भन्नेसम्म पनि उत्तर आएन । सायद पत्रै पुगेन होला ।


मैले टीभीमा चिन्या मान्छे थियो त्यसलाई भनेर अन्तर्वार्ता दिँदै भनें— मैले देखेको सपना ठ्याक्कै मिल्छ । एकपटक मैले सपनामा मलाई एकदम भोक लागेको देखें, बिउँझिँदा त कस्तो भोक लागिरहेको रहेछ । एकपल्ट मलाई सपनामा कस्तो ट्वाइलेट जान मन लागेको थियो अलिकति ढिलो बिउँझेको भए त बर्बाद हुने रहेछ । त्यसैले झिँगाहरूलाई व्यवस्थित गर्नुपर्छ मारेर सकिँदा पनि सकिँदैन र सक्न पनि हुँदैन । पृथ्वीको सन्तुलन नै बिग्रने रहेछ ।

अन्तर्वार्तामा मेरो कुरा सुनेर उल्टो मलाई सबैले झिँगाको वकिल भन्न थाले । मैले अब झिँगा मारेर सकाउन सकिन्न व्यवस्थित गर्नुपर्छ भनेर अनशन बसें । म अनशन बसेको ठाउँमा कोही सहानुभूति प्रकट गर्न आएनन् । सिंहदरबारअगाडि भद्रकालीको चोसोमा सालिकमुनि भोक हडताल बस्दा जँड्यहाले कुट्ला, निदाएको बेलामा कुकुरले आएर कानमा तुर्काउला भन्ने डर थियो । दिनप्रतिदिन गल्दै पनि गएँ । एउटा खैरे पत्रकारले देखेछ । त्यसपछि सबै पत्रकार आएर ठूलो समाचार बनाए ।


सरकारले झिँगासँग वार्ता गर्ने भनेर महानगरपतिको संयोजकत्वमा वार्ता कमिटी गठन गर्नैपर्‍यो र मलाई एक प्लेट मःमः खुवाएर अनशन तोडाइयो । वार्ता टोलीमा काठमाडौंका वडाका वडापतिहरूलाई सदस्य बनाइयो । पत्रपत्रिकाबाट पनि झिँगालाई वार्तामा आउन आह्वान गरियो । धेरै महिना बित्यो तर झिँगासँग वार्ता भएन ।

पत्रकारले महानगरपतिलाई जहाँ भेटे पनि त्यही प्रश्न दोहोर्‍याउन थाले झिँगासँग वार्ता के भयो ? महानगरपतिले भन्नुहुन्छ, खै झिँगालाई वार्तामा बोलाएको हो खाने कुरामा आउँछ, कोठामा आउँछ, नाकमा बस्न आउँछ, अनुहारमा बस्न आउँछ तर झिँगा वार्तामै आउँदैन । अब के गर्ने त ? अब हामीले झिँगाको भाषा बुझ्ने दोभाषे खोजिरहेका छौं, पाएका छैनौं । दोभाषे पाउनासाथ वार्तामा बोलाउँछौं फेरि । मैले भनें— झिँगाको भाषा म बुझ्छु, झिँगाहरू सुरक्षाको दृष्टिले वार्तामा नआएका हुन् । उनीहरू के भन्छन् भने टोल, गाउँ, सहर, बाटो, नदीनाला सबै सफा राख्नुहोस् । त्यसो गर्‍यो भने झिँगा नियोजन पनि हुन्छ र हामी व्यवस्थित हुनेछौं भन्छन् झिँगाहरू ।महानगरपतिले भन्नुभयो गर्दै छौं भन्न पो सजिलो छ गर्न कति गाह्रो छ ।

प्रकाशित : आश्विन ११, २०७६ १०:२३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कथा : छापामारको छोरो–२

महेशविक्रम शाह

भुइँमा खुट्टा बजारेर सलाम ठोक्दै मेरो बडिगार्डले भन्यो, ‘सर छापामारको छोरो भन्ने हजुरलाई भेट्न चाहन्छ  । ’‘हँ... को रे ?’ कता कता सुनेझैं, महसुस गरिरहेझैं लाग्यो मलाई यो नाम  ।

‘छापामारको छोरो सर ।’ मेरो बडिगार्डले नाम दोहो‌र्‍यायो ।


‘छापामारको छोरो !!’ मेरो स्वरमा किञ्चित आश्चर्य थियो ।


‘हो सर ! छापामारको छोरो ।’ आफ्नो बोलीमा मेरो गार्ड आश्वस्त देखिन्थ्यो ।


‘कहाँ छ त्यो ?’ मैले गार्डको अनुहारमा हेर्दै भने ।


‘जिल्ला प्रहरी कार्यालयको हिरासतमा छ सर ।’ छाती तनक्क तन्काउँदै गार्डले फेरि सलाम ठोक्दै भन्यो । ऊ आफ्नो अनुहारमा आत्मविश्वासको भाव ल्याउने प्रयास गरिरहेको थियो ।


’प्रहरीको हिरासतमा छ ऊ ?’ मैले अचम्म मान्दै गार्डको अनुहारमा हेरें ।


‘हजुर सर । उसलाई प्रहरीले पक्रेर ल्याएको तीन दिन भयो । ऊ विप्लव माओवादी हो सर । तर खोइ किन हो आफूलाई छापामारको छोरो भन्दोरैछ हजुर ।’


आफ्नो अनुहार खुम्च्याउँदै मेरो गार्ड बोल्यो ।


उसको अनुहारको भावले बताउँथ्यो उसलाई यसभन्दा बढी केही थाहा छैन । तर मैले सोध्न सक्ने सम्भावित प्रश्नको अनुमान गरेर ऊ तनावग्रस्त बनिरहेको थियो ।


छापामारको छोरो नामले मेरो दिमागमा हलचल मच्चाइसकेको थियो । को होला त्यो ? मेरो मस्तिष्कमा अनेक विचार आइरहेका थिए । मैले जीवनमा पहिलोपटक छापामारको छोरोलाई अठाह्र वर्षअघि रोल्पामा भेटेको थिएँ । त्यस बेला म जिल्ला प्रहरी कार्यालय, रोल्पाको प्रमुख थिएँ ।

माओवादीहरूको सन्देशबाहकका रूपमा काम गरेको अभियोगमा छापामारकी स्वास्नीलाई प्रहरीले समातेको थियो । साथमा छोरो पनि भएकाले उसलाई पनि प्रहरीले आमासँगै ल्याएर हिरासतमा राखेको थियो । विद्रोही माओवादी छापामारको छोरो भएकाले उसलाई प्रहरीहरू छापामारको छोरो भनेर बोलाउने गर्थे । फुच्चे छापामारको छोरो बालक भए पनि निडर र निर्भीक थियो ।

ऊ निसंकोच प्रहरीहरूको जमात अगाडि छापामार युद्धकलाका करतबहरू प्रदर्शित गरिरहेको थियो । उसको यस कलाकारिताले प्रहरी कार्यालयमा हलचल मच्चाएको थियो । हामीले केही दिनपछि कानुनी प्रक्रिया पूरा गरेर मानवीयताको आधारमा आमा–छोरा दुवै जनालाई हिरासतमुक्त गरी घर फर्काइदिएका थियौं । घर फिर्ता पठाएको दोस्रो दिन नै छापामार आएर आफ्नी स्वास्नी र छोरोलाई जंगलमा लिएर गएको खबर हामीछेउ आइपुगेको थियो ।


मैले स्मृतिको पर्दा उघारेर अतीतमा चियाएँ । द्वन्द्वकालीन दिनको सम्झनाले मलाई भावुक बनाएको थियो ।


‘त्यो फुच्चे छापामारको छोरो अहिले कहाँ होला ? उसको बाबु र आमा के गर्दै होलान् ? सशस्त्र द्वन्द्वको चपेटामा परेर जीवन गुमाएका रहेनछन् भने सायद जीवितै होलान् । दसवर्षे माओवादी सशस्त्र द्वन्द्वको समाप्तिपश्चात् देशमा शान्ति बहाल भयो ।नागरिकले नयाँ संविधान पाए । देशमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतान्त्रिक व्यवस्था लागू भयो । सायद उसका बाबुआमाले पनि माओवादी जनयुद्धमा गरेको योगदानस्वरूप पक्कै उपल्लो पद र पहुँच भेट्टाए होलान् । छापामारको छोरोको बाबु केन्द्र अथवा प्रदेश सरकारको मन्त्री नै पो बनिसक्यो कि ! छापामारको त्यो फुच्चे छोरो पनि पच्चीस छब्बीस वर्षको लक्का जवान भइसक्यो होला । ऊ पनि आफ्नो बाबुको पीएसीए बनेर जनयुद्धको बेला देखेका सपनाहरू साकार पारिरहेको पो छ कि !' मेरो दिमागमा यिनै कुराहरू खेलिरहे । मेरो मन छापामारको छोरोको स्मृतिमा द्रवित बनिरहेको थियो ।


‘सर म के खबर पठाऊँ ? त्यो छापामारको छोरोलाई यहाँ लिएर आइज भनौं हजुर ?’ मेरो गार्ड मेरा सम्मुख हलचल नगरी उभिइरहेको थियो ।


‘म उसलाई भेट्न आफैं त्यहाँ जान्छु । यही खबर पठाइदेऊ,’ मैले गार्डलाई आदेश दिएँ ।


ऊ मेरा सामुन्ने खडा थियो । फरक यत्ति थियो ऊ हिरासत कक्षको बारभित्र थियो । म बाहिर ।


पच्चीस–छब्बीस वर्षको हट्टाकट्टा युवा थियो ऊ । दारी–जुँगाले छोपिएको अनुहार । लापरबाह तरिकाले छोडेको नमिलेको कपाल । मलाई देख्नेबित्तिकै ऊ भुइँबाट जुरुक्क उठेको थियो । मुस्कुराउँदै उसले दुई हात जोड्दै भन्यो, ‘नमस्कार सर ।’


‘नमस्ते ।’ मैले उसको शिरदेखि पैतालासम्म सर्सर्ती हेर्दै भनें । म उसलाई चिन्ने प्रयास गरिरहेको थिंए । तर ऊ मेरालागि अपरिचित व्यक्ति थियो ।


‘सर चिन्नुभएन मलाई ?’ ऊ मलाई हेर्दै मुस्कुराइरहेको थियो ।


‘अहँ ...!’ मैले सम्झेसम्म उसलाई न त कहिले देखेको थिएँ न त हाम्रो कहिले भेट नै भएको थियो ।


‘सर अठाह्र वर्षपहिले तपाईं जिल्ला प्रहरी कार्यालय, रोल्पाको इन्चार्ज हुनुहुन्थ्यो । त्यस बेला मेरी आमा र म तपाईंको हिरासतमा थियौं । तपाईं मलाई ए छापामारको छोरो भनेर बोलाउनुहुन्थ्यो । मैले तपाईंको अगाडि छापामार युद्धका करतबहरू देखाएको थिएँ ।

पछि तपाईंको छोरोसँग पनि मेरो दोस्ती भयो । जीवनमा पहिलोपल्ट मैले तपाईंको छोराको साइकल चढेको हुँ सर । म तपाईंहरूको दुश्मन छापामारको छोरो भए पनि तपाईंले मलाई घृणा होइन माया गर्नुभयो । मैले तपाईंको त्यो मायालाई कहिले भुल्न सकिनँ सर ।’ बोल्दाबोल्दै रोकियो ऊ । उसका आँखाहरू रसाउन थालेका थिए । आफ्नो भावुकतामाथि नियन्त्रण राख्ने प्रयास गर्दै ऊ बोल्यो—
‘अब त मलाई चिन्नुभयो होला नि सर ?’


‘मैले तिमीलाई चिनें बाबु । तिमी त्यही छापामारको छोरो हौ जसलाई मैले रोल्पाको प्रहरी हिरासत कक्षमा भेटेको थिएँ । त्यस बेला तिमी सानो फुच्चे बालक थियौ । तर तिमीलाई आज यो अवस्थामा देख्दा मलाई दुःख लाग्यो । आऊ भित्र बसेर कुरा गरौं ।’


‘उसलाई कार्यालयमा लिएर आऊ ।’ मैले हिरासत कक्ष व्यवस्थापन प्रहरी अधिकृतलाई आदेश दिएँ ।


म कार्यालयको कुर्सीमा बसिरहेको थिएँ । प्रहरीले उसलाई हातमा हतकडी लगाएर ढोकानिर ल्यायो ।


‘सरभित्र ल्याऊँ हजुर ?’ हिरासत कक्ष हेर्ने प्रहरी अधिकृत बोल्यो ।


‘ल्याऊ ।’ मैले भनें । छापामारको छोरोतिर हेर्दै मैले भनें, ‘कुर्सीमा बस ।’


‘धन्यवाद सर ।’ हात जोर्दै ऊ कुर्सीमा बस्यो ।


‘हतकडी खोलिदेऊ ।’ प्रहरीलाई आदेश दिएँ । प्रहरीले हतकडी खोलिदियो ।


उसले मतिर हेर्दै मुस्कुराउँदै भन्यो, ’धन्यवाद सर ।’


‘तिमीलाई अझै छापामारको छोरो भनेर बोलाउनु र !’ म मुस्कुराएँ । ‘अब त तिमी लक्का जवान भइसक्यौ । तिम्रो नाम के हो ?’ मैले उसका आँखामा हेंरे ।


उसले पनि मलाई हेरिरह्यो । केही बोलेन । निरपेक्ष भावमा आफ्ना दुवै हात एकआपसमा रगडिरह्यो ।


मैले उसको अनुहार नियालिरहें । मेरा आँखाहरूमा प्रश्नैप्रश्नका खात थिए ।


‘म विप्लव माओवादी हुँ सर । अर्को नामको केही अर्थ रहेन ।’ उसले आफूलाई सम्हाल्दै भन्यो । उसको अनुहारमा अघि देखिएका छापामारको छोरोका बालसुलभ भावहरू लुप्त भइसकेका थिए । उमेरभन्दा वयस्क र कठोर देखिएको थियो उसको अनुहार ।


उसलाई यस अवस्थामा पाएर म अचम्मित र विष्मित थिएँ । देशमा नयाँ शासन व्यवस्था आएपछि सशस्त्र द्वन्द्वमा माओवादी विद्रोहीको तर्फबाट जजसले योगदान दिएका थिए, बहुसंख्यकले राज्यबाट केही न केही पाएका थिए । मलाई लागिरहेको थियो छापामारको छोरोका बा आमाले पनि आफ्नो सारा जीवन होमेका छन् । तिनीहरूले पनि निश्चय नै कुनै राजनीतिक, प्रशासनिक वा सैनिक नियुक्ति पाए होलान् । तर छापामारको छोरोको अवस्थाले ठीक उल्टो संकेत गरिरहेको थियो ।


‘तिमी कसरी विप्लवको समूहमा लाग्यौ ? तिम्रा बा–आमा कहाँ हुनुहुन्छ ? के गर्दै हुनुहुन्छ ?’ अधैर्य हुँदै सोधें मेले ।


उसले लामो सास तान्यो । सायद मेरा प्रश्नहरूले उसलाई विचलित बनाएको हुनुपर्छ । उसले आफ्नो टाउको निहुरायो । केही बेर मौन केही सोचिरह्यो । टाउको उठाएर झ्यालबाहिर हे‌र्‍यो । केही बेर टोलाइरह्यो । तत्पश्चात् मेरा आँखामा हेर्दै बोल्यो, ‘जिन्दगी सोचेजस्तो भएन सर ! न मेरा बाले सोचेजस्तो न त मैले सोचेजस्तो नै भयो जिन्दगी । तर हाम्रो जिन्दगी हामीहरूले चाहेजस्तो बनाउने आशा छोडेको छैन सर । म अझै लडिरहेको छु । यो सास रहुन्जेल लडिरहनेछु ।’ उसले मतिर हे‌र्‍यो । उसको अनुहारमा आत्मविश्वास र दृढता झल्किरहेको थियो ।


‘तपाईंले सोचेको जस्तो छैन मेरो वास्तविक कथा । मेरो कथा चुरे पहाडझैं कतै अग्लिएको छ त कतै भास्सिएको छ । धेरै ठाउँमा मेरो कथा क्रमभंग भएर टुट्दै विशृंखलित बनेको छ । रूखको हाँगामा फुल्न नपाई असमयमै झरेको फूलजस्तो मेरो कथा सुन्नुहुन्छ सर ?’ विषादपूर्ण आवाजमा छापामारको छोरो बोल्यो ।


मैले शिर हल्लाएर स्वीकृति दिएँ ।


ऊ आफ्नो कथा बताउन थाल्यो । म फुच्चे छापामारको छोरोलाई आफ्नो मनमा राख्दै युवा छापामारको छोरोको कथा सुन्न थालें ।
उसले सुनाएको कथा यस्तो थियो ...!


‘हाम्रो सानो परिवार थियो । बा, आमा र म । हामीसँग घरवरिपरिको एक टुक्रा जमिन मात्र थियो । त्यत्तिले खान पुग्दैन थियो । बा अर्काको खेत जोत्थे । आमा घरधन्दा गर्थिन् र बाको हात बटाउँथिन् । रोल्पाका गाउँबस्तीहरूमा माओवादीहरूको प्रभाव बढ्दै गइरहेको थियो । एक दिन बाले हामीलाई सुनाए उनी पनि माओवादीसँग जंगल पस्दै छन् ।

रोइरहेकी आमालाई थुमथुम्याउँदै बा बोलेका थिए— एक दिन हामीजस्ता गरिबहरूका दिन आउनेछन् । म त्यसैका लागि लडाइँ लड्न जाँदै छु । मेरा बा रक्तबीज मिहिनेती र इमानदार कार्यकर्ता थिए । माओवादी भएको छोटो समयमा नै उनी सामान्य कार्यकर्ताबाट सिंढी उक्लिँदै स्क्वाड कमान्डर बने । स्क्वाड कमान्डरका रूपमा उनले पार्टीको काम बखुबी निभाए ।

उनी लडाकु छापामारको रूपमा युद्धमा होमिए र कैयौं लडाइँहरू लडे । बाको कामप्रतिको निष्ठा र लगनशीलता देखेर पार्टीले उनलाई स्क्वाडबाट प्लाटुनमा लग्यो । केही समयपछि मेरा बा प्लाटुन कमान्डर बन्न सफल भए । प्लाटुन कमान्डर हुँदा मेरा बाले राज्य पक्षका प्रहरी र सेनाविरुद्ध ठूलठूला युद्धमा भाग लिए र सफलता प्राप्त गरे ।

मेरा बा जहिले भन्थे कि ‘यो युद्ध हामीले जनताको मुक्तिका लागि लडेका हौं । हामीले युद्ध जितेपछि मात्र हाम्रा नागरिकहरूले सुख र शान्तिको अनुभव गर्नेछन् ।’ युद्ध सिद्धेर जनआन्दोलनमार्फत गणतन्त्र बहाल भएपछि मेरा बा सेना समायोजनमा अयोग्य ठहरिए ।

पार्टीले अन्य कुनै राजनीतिक जिम्मेवारी पनि दिएन । उनले यसको विरोध गरे । त्यसपछि पार्टीले बाको वास्ता गर्न छोड्यो । पार्टीले मेरा बालाई कुनै पनि भूमिका दिन चाहेन । अन्ततः निराश भएर मेरा बा गुन्टा बोकेर काठमाडौंबाट गाउँ फर्किए । उनका केही वर्ष पागलपनमा बिते । रातदिन उनी बरबराइरहन्थे । एक दिन बाले भने, ‘म यहाँ बसेर के गर्न सक्छु र ! खेती गरौं भने जमिन छैन, व्यापार गरौं भने नगद छैन । लडाइँमा लागेर आफू त अनपढ भएँ, भएँ, छोरोलाई पनि अनपढ बनाएँ ।


छोरोको भविष्य बर्बाद पारें मैले । अब भएको यो पाखो जमिन बेचेर भए नि म अरब जान्छु । मेरो जीवन बनाए नि बिगारे नि जे गर्छ अब अरबले नै गर्छ ।’ केही दिनपछि जमिन बेचेर पाएको रकम खर्च गरेर बा अरब भास्सिए । तर अरब गएको छ महिनामा नै मेरा बा सदाका लागि बन्द काठको बाकसमा चिरनिद्रामा सुतेको अवस्थामा फर्किए । त्यसपछि हामी दुई आमा छोरा बेसहारा भयौं ।

हामीसँग न जमिन थियो न अन्न । हामीले भोकभोकै काठमाडौंका गल्ली र बाटाहरू चहा‌र्‍यौं । बाका कमान्डरहरू जो सरकारका ठूला मन्त्री थिए, हात जोड्दै अनुनय–विनय गर्‍यौं । बाका समकालीन साथीहरू जो ठूलठूला ओहोदामा पुगेका थिए, तिनका खुट्टा समातेर डाँको छोड्यौं । बाले गरेको बलिदानको दुहाई दियौं । अहँ हाम्रा आँसुहरूले तिनका मन पगाल्न सकेन । बाको बलिदानको गाथाले तिनका ढुंगा बनेका हृदयमा करुणाको अंकुर टुँसाउन सकेन । पछिपछि त हामीलाई देखेर तिनीहरू मुख लुकाउन थाले ।

मेरा बाको बलिदानले सुकिला बनेका कामरेडहरूले हामीलाई प्रतिगमनकारी देख्न थाले । हामी आमाछोरा असहाय भएर गाउँ फर्कियौ । गाउँमा हाम्रो भन्ने न झोपडी थियो न एक मुठी माटो ! गाउँमा अर्काको नोकर भएर हामीले जेनतेन गुजारा चलाउन थाल्यौं ।

फर्किएको एक महिनामा नै बाको मृत्युको पीडा र सुकिला कामरेडहरूको तिरस्कार र अवहेलनाको सन्तापले पिरोलिँदै आमा मरिन् । म एक्लो र टुहुरो भएँ । केही समय गाउँको भेडी गोठालो बनेर गुजारा गरें । त्यसपछि गाउँ छोडेर म सहर पसें । सहरमा अनेकौं हन्डर खाएपछि मलाई चेतना भयो । मेरा बाले जुन दिन देख्नका लागि सशस्त्र युद्ध लडेका थिए, त्यो दिन त आएकै रहेनछ ।’


यति भनिसकेपछि शून्यमा हेर्दै ऊ टोलाइरह्यो । जीवन भोगाइले पाषाण बनेको उसको अनुहारलाई आँखाका डिलबाट झर्न नसकेका आँसुहरूले भित्रभित्रै थिलथिलो र द्रवित बनाइरहेको थियो ।


‘...त्यसपछि मलाई लाग्यो जुन सपना देखेर मेरा बा जनयुद्धमा होमिनुभएको थियो, त्यो सपना त तुरियो । त्यसभन्दा पनि पीडादायक दृश्यहरू देखेर म कहालिएँ । हामीलाई मुक्तिको सपना देखाउने आदरणीय कामरेडहरू दलाल, गल्लावाल र ठेक्कावालमा रूपान्तरण हुनुभयो । मेरा बाले देशमा ठेकेदारतन्त्र ल्याउन बन्दुक उठाएका थिएनन् ।

आम नागरिकको आत्मसम्मानपूर्ण जीवन बाँच्न पाउने हक स्थापित गर्न बन्दुक उठाएका थिए । हामीले भन्ने गरेको सामन्ती व्यवस्थामा हामीहरू जति उपेक्षित र पीडित थियौं त्योभन्दा बढी उपेक्षित र अपहेलित हामी आफूले सशस्त्र युद्ध लडेर ल्याएको व्यवस्थामा भयौं । हाम्रालागि यसभन्दा पीडादायक विषय अरू के हुन सक्छ ? यो पीडाबाट व्यक्तिगत रूपमा उन्मुक्ति पाउन बहुलाउनु र भीरबाट हाम फालेर मर्नुभन्दा जनताको उन्मुक्तिका लागि फेरि बन्दुक समातेर युद्धमा होमिनु र दुश्मनको गोली खाएर मर्नु श्रेयष्कर र गौरवपूर्ण हुन्छ भन्ने लागेर म विप्लव माओबादी बन्न विवश भएँ सर ।’


उसले मतिर हे‌र्‍यो । उसको अनुहारमा अहिले कोमल भावहरू थिएनन् । एकप्रकारको स्थूलता र जडता थियो ।


उसको जीवन भोगाइ सुनेर म भावशून्य बनेको थिएँ । ऊ र उसका बा–आमाले भोगेको दुःख र पीडालाई महसुस गरेर म विचलित बनिरहेको थिएँ । उसलाई भेट्नुभन्दा पहिले उसको बारेमा मैले गरेको कल्पना र उसले मलाई साक्षात्कार गराएको उसको विपनाबीच गहिरो खाडल थियो ।

उसले भोगेको वास्तविकतालाई आत्मसात् गरे तापनि म अझैं विश्वास गर्न सकिरहेको थिइनँ, विद्रोही छापामारहरूले सशस्त्र युद्ध लडेर ल्याएको शासन व्यवस्थामा पनि के छापामारको छोरोले त्यही नियति भोग्नुपर्ने जुन उसले युद्धकालमा भोगेको थियो ?


‘के तिमीलाई लाग्छ कि विप्लव माओबादीहरू वर्तमान व्यवस्थामा देखिएका त्रुटिहरू सुधारेर अघि बढ्छन् ? के तिनीहरूले पनि जनताकै मुक्तिका लागि बन्दुक उठाएका हुन् त ?’ विप्लव माओवादी बनेको छापामारको छोरोको अनुहारमा हेर्दै मैले भनें ।


उसले आफ्ना आँखाहरूमा गम्भीर भाव ल्याउँदै मतिर हे‌र्‍यो र भन्यो, ‘मलाई विश्वास छ, विप्लव माओवादीको उद्देश्य यही हो । तर कहिलेकाहीं म भयग्रस्त पनि हुन्छु यो सोचेर कि मेरा बाले लडेको आदर्शको लडाइँ त खेर गयो । दस वर्षसम्म लडाइँको नेतृत्व गरेका र हजारौं कार्यकर्ताको बलिदानी रगतले पोतिएका कामरेडहरूले त बाटो बिराए भने त्यो बटवृक्षको हाँगोका रूपमा रहेको यो विप्लवले पनि बाटो नबिराउला भन्न सकिन्न । जनताको मुक्तिको आडमा राजनीतिक शक्ति प्राप्तिका लागि यो संघर्ष गरिएको हो भने यसकै विरुद्धमा फेरि अर्को हिंसाको शृंखला सुरु नहोला भन्न सकिन्न ।’ ऊ गम्भीर देखियो ।


‘तिम्रो उद्देश्य परिपूर्तिका अन्य विकल्प पनि त छन् नि । तिमी त्यसमा किन प्रयास गर्दैनौ ? के बन्दुक समात्दैमा र हिंसा मच्चाउँदैमा देशमा परिवर्तन आउँछ ? राजनीतिक परिवर्तनको साथसाथै राजनीतिक स्थिरता महत्त्वपूर्ण हो भन्ने कुरा अहिलेको अवस्थाले देखाउँदैन र ?’ मैले आफ्नो तर्क प्रस्तुत गरें ।

मलाई सुनेर उसले एक छिन गम खायो । तत्पश्चात् लामो सास तानेर छोड्दै ऊ बोल्यो—
‘बन्दुक समातेर हिंसा मच्चाउँदैमा परिर्तन आउने भए अहिलेसम्म नेपाली नागरिकहरू संसारमा सबैभन्दा सुखी र समृद्ध बनिसक्नुपर्ने हो । हामीले सोचेको यो समृद्धि र सुख कहिले आएन । तर हिंसा अझैं जारी छ । तपाईंको यो मतसँग म सहमत छु तर मेरालागि वर्तमान समयमा अन्य कुनै विकल्प छैनन् । राज्यले हाम्रालागि कुनै उपयुक्त विकल्प दिएको छैन । कमसेकम भावनामा भए पनि मैले आफूलाई आश्वस्त पार्न सकेको छु कि म मेरा बाले अँगालेको सिद्धान्तबाट विचलित भएको छैन ।

म आफैंले आफैंलाई घृणा गर्ने गरी आफ्नो चरित्रबाट स्खलित भएको छैन । विप्लव माओवादी अँगाल्नुको तात्पर्य मेरो आत्मसन्तुष्टि पनि हो कि मेरा बाका समकालीन कामरेडहरूको दया र मायामा म बाँचिरहेको छैन । हामी युवाहरूलाई राज्यले गरेको चरम बेवास्तालाई टुलुटुलु हेरेर बाँच्न म अभिषप्त छैन । म स्वतन्त्र छु । म पृथक् छु । बरु तिनीहरूलाई चुनौती दिन सक्ने सामर्थ्य राख्छु । यस अनुभूतिले मात्र पनि मलाई बाँच्ने प्रेरणा दिएको छ सर ।’


उसले शिर ठाडो पारेर मलाई हे‌र्‍यो । आफूले समातेको मार्गप्रति पूर्णरूपमा आश्वस्त नभए पनि आफ्नो उद्देश्यप्रति भने ऊ विश्वस्त देखिन्थ्यो ।


‘त्यसो भए के जेलको छिंडीभित्र आफ्नो जीवन समाप्त पार्ने विचार हो तिम्रो ?’ मैले उसको अनुहारमा दृष्टिपात गरें ।


‘राजनीतिक सिद्धान्तका कारण जेल जानुपरे, त्यो मेरालागि अवसर हुनेछ सर । आफ्नो व्यक्तित्वलाई निखार्ने उपयुक्त समय हुनेछ ।’ उसले निर्विकार भावमा जवाफ दियो ।


‘तिमीमा यत्ति चेत त हुनुपर्ने हो कि तिमी राजनीतिक सिद्धान्तका कारण नभई बम विस्फोटन गरी मानवीय र भौतिक क्षति गरेको अभियोगमा जेल जाँदै छौ । यो राजनीतिक नभई आपराधिक कार्य हो । तिम्रो भाषामा यो क्रान्ति होला तर कानुनको भाषामा यो विशुद्ध अपराध हो ।’ म तिखो आवाजमा चिच्याएँ ।


‘बम विस्फोटन र मानवीय क्षतिको यो घटना नेपालको पहिलो घटना होइन डीआईजी साहेब । तपाईं रोल्पाको प्रहरी प्रमुख हुँदा जोसँग युद्ध लड्दै हुनुहुन्थ्यो ती मान्छेहरू अहिले सत्तामा छन् र तपाईं अहिले तिनीहरूकै आदेशको पालना गर्दै हुनुहुन्छ । के थाहा भोलि तपाईंले मेरो आदेश पो मान्नुपर्ने हो कि ? अपराध र क्रान्तिको परिभाषा समयसापेक्ष हुन्छ सर ।’


धक फुकाएर हाँस्यो ऊ । ऊ युद्ध जितेको विजयी योद्धाझैं प्रतीत भइरहेको थियो ।


मैले बिस्तारै उसको हात समातें । मेरो स्पर्शले प्रफुल्ल देखियो ऊ । मलाई त्यही फुच्चे छापामारको छोरोको हात स्पर्श गरेझैं लागिरहेको थियो । मैले मायालु भावले उसका आँखामा हेरें । उसका आँखामा मप्रति अगाध प्रेम र श्रद्धा थियो ।

मैले उसका गहिरा आँखामा नियाल्दै भनें—‘मैले रोल्पामा तिमी र तिम्री आमालाई हिरासतबाट मुक्त गरेर घर पठाउँदा सोचेको थिएँ पक्कै तिमी पनि आफ्नो छापामार बासँगै लागेर छापामार बन्नेछौ । त्यसबेला म तिमीलाई त्यो परिस्थितिबाट बचाउन नसकेकोमा दुःखी थिएँ । अहिले तिमीलाई विप्लव माओवादीको रूपमा पाउँदा मलाई दुःख लागेको छ । देश र जनतामा परिवर्तन ल्याउन हिंसा नै एक मात्र विकल्प होइन । यस आधुनिक युगमा थुप्रै विकल्प छन् जसलाई हामी आफ्नो आवश्यकता र उद्देश्यका आधारमा छनोट गर्न सक्छौं । आशा छ एक न एक दिन तिमी हिंसाको मार्ग त्यागेर अहिंसाको मार्गमा आउनेछौ र राष्ट्र निर्माणमा आफ्नो यागदान दिनेछौ ।’


उसले पुलुक्क मतिर हे‌र्‍यो । अनुहारको भावले भन्थ्यो, ऊ मसँग असंख्य प्रश्न सोध्न चाहन्छ । तर उसले मसँग कुनै प्रश्न सोधेन ।
‘सर उसकी स्वास्नी उसलाई भेट्न आएकी छे ।’ मेरो गार्ड सलाम ठोक्दै दैलोनिर उभियो ।


‘यहाँ बोलाऊ ।’ मैले आदेश दिएँ ।


एउटा सानो बच्चासहित एउटी महिला दैलोमा झुल्किन् । मैले कुर्सीमा बस्ने इसारा गरें । कुर्सीमा बस्नेबित्तिकै उनी लोग्नेतिर हेर्दै घ्वाँघ्वाँ रुन थालिन् । आमा रोएको देखेर सानो बच्चा पनि आमालाई अँगालो हाल्दै रुन थाल्यो ।


‘सर यो मेरी स्वास्नी हो । बिहे गरेको पाँच वर्ष मात्र भयो । मैले उसलाई पेटभरि खान दिन सकेको छैन । मेरो घरद्वार छैन । ऊ माइतमा बस्छे । यो मेरो छोरो मलाई चिन्दैन सर । म कहिल्यै उनीहरूसँग बस्न पाउँदिनँ । कसरी आफ्नो बालाई चिनोस् !’ छोरोतिर हेर्दै ऊ भावुक भयो । उसका आँखाबाट तुरुक्क दुई थोपा आँसु गालातिर झरे ।

बाहुलाले आँसु पुछ्दै उसले मतिर हेर्दै भन्यो—‘सर मैले देखेका सपनाहरू पनि मेरा बाका सपनाझैं तिरोहित भए भने मेरो पुस्ता पनि खेर जानेछ । तपाईंले चाहेजस्तो अहिंसाको मार्गमा हिँडेर भविष्य बनाउने युवाहरू कोही हुने छैनन् देशमा । धेरै युवा बिदेसिनेछन् भने ती थोरै युवा जो विदेश जान नपाएको सन्तापमा देशभित्रै हिंसा मच्चाउनेछन् । त्यसपछि के तपाईं मेरो छोरोलाई भविष्यको छापामार बन्नबाट बचाउन सक्नुहुन्छ सर ?’


म अवाक मुद्रामा कहिले उसलाई त कहिले उसको सानो छोरोलाई हेरिरहेको थिएँ ।

प्रकाशित : आश्विन ११, २०७६ १३:०४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×