बढ्दो लोकप्रियता

कुशल तिमल्सिना

सात वर्ष अघि स्कुल पढ्दै गरेकी रमिला तण्डुकार स्पोर्टस अवार्डमा लोकप्रिय खेलाडी बनिन्  । उनी स्कुलकै न्यू डायमन्ड एकेडेमीबाट भलिबल खेल्दै थिइन्  ।

राष्ट्रिय टोलीमा पनि छिर्न भ्याएकी थिइनन् । उनले फुटबलको स्थापित नाम स्ट्राइकर भरत खवासलाई पछि पार्दै खेलकुद पत्रकारले प्रदान गर्ने प्रतिष्ठित अवार्डमा लोकप्रिय विधा जित्न सफल भइन् ।

स्पोर्टस अवार्डको इतिहास हेर्ने हो भने भलिबल खेलकै वर्चस्व रहँदै आएको छ । अवार्डको १६ औं संस्करणसम्म आउँदा लोकप्रिय खेलाडीको विधामा अधिकांश भलिबलकै खेलाडीले जित हासिल गरेका छन् । मञ्जु, सिपोरा, रमिला, सरस्वती चौधरी, प्रतिभा मालीदेखि यस संस्करणमा रेश्मा भण्डारी पनि लोकप्रियताकै आधारमा अवार्ड विजेता बनेका छन् । भलिबलको खेलाडी मनोनयनमा परेमा उसले नै यो अवार्ड जित्ने निश्चितजस्तै भएको छ ।

नेपाल भलिबल संघले हालै एसियाली सिनियर मेन्स सेन्ट्रल जोन भलिबल प्रतियोगिता आयोजना गर्‍यो । यसलाई सफल आयोजनाको रूपमा हेरियो । एसियालीस्तरको प्रतियोगिता नेपालमा आयोजना भएको यो पहिलो पटक थियो । २ वर्षअघि राष्ट्रिय खेलको रूपमा मान्यता पाएको भलिबलले पहिलो ठूलो अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिता आयोजनाको अवसर पाउनुमा नेपालमा यसको लोकप्रियताले धेरै हदसम्म भूमिका थियो । नेपाली सेनाको शारीरिक सुगठन तथा तालिम केन्द्रको कभर्डहलमा दर्शकको चाप नेपालको खेल भएको दिन मात्र होइन प्रतियोगिताभर उस्तै रह्यो ।

यसबाट भलिबल संघ के निष्कर्षमा पुगेको छ भने व्यवस्थापनको हिसाबमा एसियाली स्तरको जुनसुकै प्रतियोगिता आयोजना गर्न सक्षम छ । करिब ३ हजार दर्शक क्षमता रहेको आर्मीको कभर्डहलमा नेपालको खेल भएका दिन गेट बाहिरैबाट फर्कनुपरेका समर्थकको संख्या पनि उत्तिकै थियो । उल्लेखनीय के रह्यो भने किर्गिस्तान र उज्वेकिस्तानबीचको फाइनलको दिन पनि कभर्डहलमा बस्ने ठाउँ थिएन। यो माहोल र उत्साहलाई कायम राख्न सकेको खण्डमा नेपालमा फुटबल र क्रिकेटपछि भलिबल नै लोकप्रिय खेलको क्रममा आउनेछ ।

सामान्यतः लोकप्रियताको आधार उसको समर्थकको लगाव नै हो । नेपालका सबै जिल्ला क्षेत्रमा खेलिने भलिबलको लोकप्रियताको आधार पनि यही हो । देशभर महिला र पुरुषको गरी दुई दर्जनजति राष्ट्रियस्तरका प्रतियोगिता हुन्छन्। दसैं, तीज, नयाँ वर्षलगायतका चाडपर्वमा खेलकुद गतिविधिको आयोजना गर्दा भलिबल पहिलो प्राथमिकतामा पर्छ ।

अन्य खेलका धेरै खेलाडी सुगम क्षेत्रका हुन्छन् । भलिबलका खेलाडी ठीक त्यसको उल्टो छ । सबैजसो खेलाडी पहाडी भेगका छन् । गाउँगाउँबाट भलिबल सिकेर करिअर विकास गरेका छन् । अहिले पुरुष राष्ट्रिय टोलीका ओखलढुंगा, दार्चुला, डडेल्धुरा, बझाङ, गोरखा, कास्की, गुल्मी, तनहुँ, खोटाङ र रामेछापका खेलाडी छन् । यसले पनि भलिबलको लोकप्रियतालाई मापन गर्छ । महिला राष्ट्रिय खेलाडीहरू पनि अधिकांश ग्रामीण क्षेत्रका छन् ।

सन् १९७८ को एसियाली खेलकुदमा नेपालको भलिबलले पहिलोपल्ट अन्तर्राष्ट्रिय यात्रा सुरु गरेको थियो । ४ दशकको इतिहासमा यसले धेरै उतारचढाव बेहोर्‍यो । अन्तर्राष्ट्रियस्तरका ठूला प्रतियोगिताको आयोजना तथा राष्ट्रिय खेलको माहोलसँगै उसले आफ्नो गुमेको विरासत फिर्ता पाउँदै छ ।

सन् १९७८ को एसियाली खेलकुदमा नेपालको भलिबल मार्फत प्रतिनिधित्व गर्नेमध्येका एक हुन् कपिलकिशोर श्रेष्ठ । घरेलु भलिबलका सफल प्रशिक्षकमध्येका एक श्रेष्ठको अनुभवमा पनि नेपालमा भलिबलको लोकप्रियता सुरुदेखि नै उस्तै ग्राफमा देखिन्छ । ‘त्यति बेला पनि भलिबललाई माया गर्नेहरूको कमी थिएन । २०४४ सालमा रुस, चीन, थाइल्यान्डलाई बोलाएर गरिएको प्रतियोगितामा पनि समर्थकको सहभागिता त्यस्तै थियोजस्तो हालै सेन्ट्रल जोनमा थियो,’ उनले थपे, ‘अहिले प्रतियोगिता धेरै भयो । सञ्चारमाध्यमको प्रभावकारिताले पनि मानिसहरूलाई भलिबलको अपडेटका लागि सहज बन्यो ।

सशस्त्र युद्धका क्रममा तत्कालीन माओवादी विद्रोहीहरूले भलिबल प्रतियोगिता आयोजना गर्थे । ‘कतिपय समयमा हाम्रा रेफ्रीहरूलाई अपहरणको शैलीमा लगेर प्रतियोगितापछि ससम्मान बिदाइ गरेको उदाहरण पनि छ,’ श्रेष्ठले भने। सम्भवतः लामो इतिहास बोकेको भलिबल अहिले लोकप्रियताको चरम अवस्थामा छ । पुरुषको तुलनामा महिला भलिबलको माहोल बढेको देखिन्छ । महिलाका दर्जनभन्दा बढी राष्ट्रियस्तरका प्रतियोगिता आयोजना हुने गरेका छन् ।

नेपालमा भलिबलको लोकप्रियताको आधार अवलोकन गर्नका लागि हरेक वर्ष जाडो मौसममा नयाँ बसपार्क परिसरमा आयोजना हुने ढोरपाटन कप भलिबल प्रतियोगिता हेरे पुग्छ । यसमा महिलाको १४ औं संस्करणसम्म निरन्तरता पाउनु आफैंमा उल्लेख्य उपलब्धि हो । नेपालकै पहिलो र एक मात्र डबल लिग भलिबलको आकर्षण यतिसम्म थियो कि प्रतियोगिताको दौरान उपत्यकाबाहिरबाट समेत समर्थकहरू आउने गरेका थिए । राष्ट्रिय खेलाडीको छनोटको आधार यही प्रतियोगिताबाट पनि हुने गरेको थियो/छ । सिपोरा गुरुङ, मञ्जु गुरुङ, सरस्वती चौधरी, निमा श्रेष्ठको करिअरको गति बढाउन ढोरपाटनको योगदान उल्लेखनीय थियो ।

गृहजिल्ला बाग्लुङको ढोरपाटन क्षेत्रलाई प्रतिनिधित्व गरी क्लब स्थापना गरेका मनवीर छन्त्यालले देशकै भलिबलको व्यावसायिकतामा कोसेढुंगाको योगदान दिएका छन् । आफू राष्ट्रिय टोलीबाट खेल्न नपाए पनि भलिबलप्रतिको समर्पणकै कारण उनले धेरै राष्ट्रिय खेलाडी जन्माएका छन् । क्षमतावान खेलाडीका लागि अवसर दिएका छन् । १५ वर्षसम्म लगातार प्रतियोगिताको सफलता देखेका उनलाई के लागेको छ भने निरन्तरता दिन सकियो भने सफलता र लोकप्रियता आफैं आउने कुरा हुन् । उनले आफ्नोजस्तो प्रतियोगिता हरेक प्रदेशमा, जिल्लामा र स्थानीय तहमा पनि हुनुपर्ने राय प्रस्तुत गरे । उनी भलिबल संघका सचिवसमेत हुन्।
६ वर्षअघिसम्म नेपालमा भलिबल गतिविधि सीमित थियो । दानबहादुर तामाङ नेतृत्वको कार्यसमितिले वार्षिक क्यालेन्डर बनाएर भलिबलको प्रचारमा जोड दियो। वर्तमान कार्यसमितिले त्यसलाई विस्तार मात्र गरेन राष्ट्रिय खेल घोषणा गर्नदेखि एसियालीस्तरको प्रतियोगिता आयोजना गर्नसम्म अहोरात्र खटियो । भलिबलको यो माहोललाई कायम राख्नका लागि संघले गर्नुपर्ने कामहरू धेरै देखिन्छन् । अहिलेसम्म भलिबल संघको संरचना नै प्रभावकारी देखिन्न । वर्षमा एउटा राष्ट्रिय प्रतियोगिता र एउटा क्लबस्तरको प्रतियोगितामा सीमित छ । क्षत्रीय र जिल्लास्तरका प्रतियोगिता नै आयोजना हुँदैनन् । खेलाडी उत्पादनमा भलिबल संघले माखो मारेको छैन । स्थानीयस्तरका प्रतिभावान खेलाडी पहिचान गरी आर्मी, पुलिस र एपीएफले नेपालको भलिबल धानेका छन् भन्दा अत्युक्ति हुँदैन ।
महिला र पुरुष भलिबलका लागि व्यावसायिक क्लबहरू अहिलेसम्म देखिएका छैनन् । महिलामा न्यू डायमन्ड एकेडेमीले खेलाडी उत्पादनमा विशेष योगदान गरिरहेको छ । पुरुषतर्फ विभागमै भर पर्नुपरेको छ । क्लबस्तरीय व्यावसायिक
लिग हुन सकेका छैनन् । ७७ जिल्लामै शाखा भएको खेल संघले स्थानीयस्तरमा धेरै खेलिने भलिबललाई व्यवस्थित पार्न सकेको छैन ।
त्योभन्दा महत्त्वपूर्ण पाटो भनेको विद्यालयस्तरमा भलिबलको संरचनाले काम गर्न सकेको छैन । विद्यालय भलिबल कमिसनको स्थापना भएको थियो । एउटा संस्करणको लिग आयोजना गरेपछि त्यो कमिसन पनि निष्क्रियजस्तै बनेको छ ।

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७६ १२:१४
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

एल्कसनको ‘चुछेउ’

विश्वकपका लागि केही दिनमै छनोट सुरु हुनेछ । सेप्टेम्बर १० मा चीनको पहिलो खेल माल्दिभ्सविरुद्ध छ र त्यसैका लागि घोषित टिममा परेका छन्, ब्राजिलमा जन्मेका एल्कसन । चिनियाँ मूलका नभएर पनि चीनको राष्ट्रिय टिममा पर्ने उनी पहिलो खेलाडी हुन् ।
हिमेश

‘चुछेउ’ भनेपछि अधिकांस चिनियाँको कान ठाडो भइहाल्छ  । त्यसो भनेको चिनियाँ भाषामा ‘फुटबल’ हो  ।

‘चुछेउ’ भनेपछि अधिकांस चिनियाँको कान ठाडो भइहाल्छ । त्यसो भनेको चिनियाँ भाषामा ‘फुटबल’ हो । चीनको दक्षिण पश्चिमी प्राप्त सिचुवानमा साता दिन बिताउँदा जति पनि चिनियाँ भेटें, धेरैसँग मौका मिल्यो कि फुटबलबारे कुरा गर्न खोजें । त्यही ‘चुछेउ’ शब्द प्रयोग गरेर कुराकानी अगाडि बढायो भने त्यसप्रति उत्सुकता देखाइहाल्छन् । तर सबैको निचोड भने एउटै छ, ‘चीनमा साँच्चै नै फुटबल लोकप्रिय त छ, तर सफलता पाएको भने केही छैन ।’

हुन पनि चीनमा फुटबल खुबै लोकप्रिय छ, फुटबलका नम्बर १ प्रशंसक अरू कोही होइन, राष्ट्रपति सी जिनपिङ नै हुन् । उनकै सोच हो भनिन्छ, चीनले सबथोकमा विकास गर्छ भने फुटबलमा पनि उत्तिकै प्रगति गर्नुपर्छ । उनी आएयता चिनियाँ फुटबलको क्रान्ति नै आएको छ भन्दा हुन्छ । उनकै निर्देशनमा युरोपेली क्लब फुटबलमा चिनियाँ लगानी पनि बढेको छ । अचेल ठूलाठूला युरोपेली क्लबका मालिक पनि चिनियाँ हुन थालेका छन् ।

यी त भए, सबै पुरानै कुरा, केही समयदेखि सुन्नमा आएका । अब यही चिनियाँ फुटबल क्रान्ति अहिले दोस्रो चरणमा पुगेको छ । छेन्दु र यिपिन बसाइमा जति पनि अंग्रेजी पत्रिका देख्न पाइयो, ती सबैमा फुटबलका बाक्लाबाक्ला चर्चा थिए र यसको सार हामीजस्ता बाहिरका लागि अनौठो नै छ । नभन्दै काठमाडौं फर्केयता अन्तर्राष्ट्रिय मिडियाले एउटा समाचार ‘ब्रेक’ गरेको सुन्न पाइयो, चिनियाँ राष्ट्रिय टिममा ब्राजिली खेलाडी । हो र ?

के यस्तो पनि हुन सक्छ र ? अबको विश्वकपका लागि केही दिनमै छनोट सुरु हुनेछ । सेप्टेम्बर १० मा चीनको पहिलो खेल माल्दिभ्सविरुद्ध छ र त्यसैका लागि घोषित टिममा परेका छन्, ब्राजिलमा जन्मेका एल्कसन । चिनियाँ मूलका नभएर पनि चीनको राष्ट्रिय टिममा पर्ने उनी पहिलो खेलाडी हुन् । अब प्रश्न हुन सक्छ, यो एल्कसन भन्ने खेलाडी को हुन् त ? उनी एकपल्ट ब्राजिली राष्ट्रिय टिममा पनि परे, तर खेल्न भने पाएनन् ।

चीनमा भने उनी निकै ठूला नाम हुन्, लगभग सबैले सुनेको र चिनेको । उनको चिनियाँ पासपोर्ट पनि तयार छ र त्यसमा चिनियाँ नाम रहेको छ, ‘आई केसन’ । त्यसको अर्थ उनले ब्राजिली नागरिकता पनि छाडिसकेका छन् । चिनियाँ फुटबलमा सबैभन्दा लोकप्रिय र सफल क्लबमा पर्छ, ग्वान्जाउ एभरग्रान्ड । त्यसकै प्रमुख खेलाडी हुन्, उनी । सन् २०१३ मा उनी पहिलोपल्ट चीन आएका थिए र त्यसयता उनी लगातार चीनमै खेलिरहेका छन् ।

उनले चीनको सुपर लिगमा सयभन्दा बढी गोल गरिसकेका छन् । उनकै निर्णायक भूमिका कारण एभरग्रान्डले एसियाली च्याम्पियन्स लिग पनि जितिसकेको छ । फेरि एल्कसनको चीनबाट खेल्ने निर्णय व्यक्तिगत रूपमा ठीक पनि देखिन्छ, किनभने सबैको सपना विश्वकप खेल्ने हुन्छ, तर उनले यो सपना आखिरमा ब्राजिलबाट त पूरा गर्न सक्दैनन् । चिनियाँ राष्ट्रिय टिममा प्रशिक्षक हुन्, मार्सेलो लिप्पी । उनले नै ३० वर्षीय एल्कसनलाई टिममा भित्र्याएका हुन् ।

टिममा परेयता उनले त्यहाँको सामाजिक सञ्जाल सिना वाइपोमा भावुक मेसेज छोडका छन्, ‘म चिनियाँ हुँ । म पूरा विश्वलाई भन्न चाहन्छु, मैले जीवनमा नयाँ यात्रा सुरु गरेको छु, चिनियाँका रूपमा । चीनले मलाई धेरै माया र विश्वास दिएको छ । म त्यसको ऋण तिर्न चाहन्छु ।’ एल्कसनलाई के पनि विश्वास छ भने यो काममा चिनियाँको पूरा समर्थन प्राप्त हुनेछ । अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल महासंघ (फिफा) को नियमअनुसार उनी चीनका लागि खेल्नयोग्य छन् ।

नियमको कुनै छेकबार हुने छैन् । यति समयावधि कुनै देशमा लगातार खेल्दा खेलाडीले त्यही देशबाट खेल्न पाउने हुन्छ । अचेल फिफाको यही नियममा टिकेर अरू धेरै देशले पनि विदेशी खेलाडीलाई खेलाएका छन् । एसियाली च्याम्पियन कतारको लगभग पूरा टिम नै विदेशी खेलाडीले भरिएको छ । फेरि यसको सबैभन्दा राम्रो उदाहरण त, डिएगो कोस्टा नै हुन् । उनी पनि ब्राजिली हुन् । ब्राजिलकै लागि पनि खेले । तर पछि स्पेन रोजे ।

आजभोलि विश्व फुटबलमा यो सामान्यजस्तै हो । चीनको प्रसंगमा कुरा यहीं सकिन्न । चीनमा अहिले त्यस्ता नौ अरू विदेशी खेलाडी छन्, जसले आफ्नो देशको नागरिकता छाडेर चिनियाँ हुन तयार छन् । एल्कसन चीनका लागि खेल्ने पहिलो विदेशी पनि होइनन् । यसअघि नै निको योनारिसले चीनका लागि खेलिसके । उनी लन्डनमा जन्मेका हुन् । उनीसँग भने दोहोरो नागरिकता छ । उनले दुई खेलमा चीनको प्रतिनिधित्व गरिसके ।

अब हुन सक्छ, कुनै दिन यस्तो पनि आउने छ, जति बेला पूरा चिनियाँ टिम त्यस्ता खेलाडीले भरिएको हुनेछ, जसको जन्म चीनमा भएको थिएन, अझ भनौं चिनियाँ मूलका हुने छैनन् । चिनियाँ फुटबल संघका नयाँ अध्यक्ष हुन्, चेन सुयान । उनले सीधा भन्ने गरेका छन्, ‘हामी सन् २०२२ को विश्वकपका लागि कतार जान चाहन्छौं । विदेशी मूलका खेलाडीले हामीलाई यो उद्देश्य प्राप्त गर्न मद्दत गर्नेछ । तर यो हाम्रो छोटो समयको योजना मात्र हो ।’

उनकै शब्दमा केही विदेशी खेलाडी चिनियाँ हुने क्रममा छन्, त्यसलाई लिएर सबै खाले प्रक्रिया अगाडि बढिरहेको छ । त्यसको अर्थ कम्तीमा विश्वकपको छनोटकै क्रममा केही विदेशीले पनि चीनको टिमबाट खेलेको हेर्न पाइनेछ । अहिले चीनमा बढीभन्दा बढी ब्राजिली खेलाडी छन् । सुयानले सिन्ह्वा समाचार संस्थालाई के पनि भनेका छन् भने केही वर्षपछि यसरी विदेशी खेलाडीलाई खेलाउने नीतिमा कडाइ गरिनेछ, अथवा भनौं, विदेशी खेलाडीको संख्यालाई कम गरिनेछ ।

फुटबल संघको यो नीतिलाई लिएर चीनमा दुई प्रकारका मत पाइएका छन्, जुन स्वाभाविक पनि हो । एकथरी मान्छन्, विदेशी खेलाडीलाई खेलाएर चिनियाँ फुटबल माथि जान्छ भने यसमा के पो समस्या ? आखिरमा यो चीनमा विदेशी लगानी भित्रिएजस्तै त हो । अर्कोथरी भने यसमा सहमत छैनन्, यसले उल्टै चिनियाँ फुटबल कमजोर हुने मान्छन् । कतारले यही नीति लिएर एसिया कप जित्यो, कतारको जनसंख्या निकै कम छ । यस्तोमा कतारले धेरै खेलाडी उत्पादन गर्न नसक्ने बाध्यतालाई बहाना बनायो । तर यही बहाना चीनमा भने लागू हुँदैन । एक अरब जनसंख्याबाट एउटा राम्रो फुटबल टिम किन बनाउन सकिन्न भन्ने प्रश्न ठीक पनि देखिन्छ । पछिल्लो समय उमेर समूहको फुटबलमा पनि चीनको प्रदर्शन कमजोर रहेको छ । एसियाली यू–१६ र यू–१९ मै चीनको टिमले समूह चरण पार गर्न सकेन् । चीनले राम्रा युवा खेलाडी उत्पादन नै गर्न सकिरहेको छैन् ।

यसबीच पनि चीनबाट अनौठा अनौठा फुटबलसँग जोडिएका समाचार आउन छाडेका छैनन् । जस्तो, १० हजारको संख्यामा तुरुन्तै अब्बल दर्जाको फुटबल मैदान बनाउने । लिभरपुल र रियल म्याड्रिडजस्ता क्लब सम्हालेका प्रशिक्षक राफेल बेनिटेज चीन पुग्ने । अनि गेराथ बेलले चीनमा क्लब फुटबल खेले, साताकै १० लाख डलर पारिश्रमिक दिने आदि आदि । यस्तै समाचार त हो, एल्कसनले चीनबाट खेल्ने पनि । खासमा यो चिनियाँ फुटबल क्रान्तिको २.० स्वरूप हो ।

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७६ १२:१४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT