यात्रा : पेरिसका पत्र–पत्र

रमेश भुसाल

तेस्रो पटक फ्रान्सको राजधानी पेरिस सहरको यात्रा अनि जानेका तीनवटा शब्द– बोजों (शुभदिन), मेसी (धन्यवाद) अनि मेसिबोकु (धेरै–धेरै धन्यवाद)  । १२ हात्ती बुझाएर काठमाडौंबाट दिल्ली पठाएको पासपोर्टले १५ दिनको भारत भ्रमण गरी फ्रान्स छिर्न पाउने स्टिकटमा आफूलाई सजाएर फर्केपछि बल्ल पेरिसयात्रा पक्का भएको थियो ।

गरिब मुलुकको नागरिक त्यसै पनि शंकाको घेरमा परिहाल्छ । कहाँ बस्छस्, के खान्छस्, तेरा साखासन्तानको नालीबेली देखा, बैंक खाताको फेहरिस्त बुझा, तँलाई केरकार गर्न हामीले खर्च गरेको समयको पारिश्रमिक बुझा । कति हो कति झन्झट । यति गरेपछि पनि जान पाउने कति नै हुन्छन् र ? पाएकोमा खुसी नै मान्नुपर्ने !

पश्चिम उडेपछि जहाजको पहिलो चौपारी उराठलाग्दो दोहा सहर । हाम्रा हज्जारौं मानिस पालिरहेको त्यो गर्मीमा पुग्दा बिहानको एक बजेको थियो । ढिलो गरी उडेको जहाजले समयमा पुर्‍याउने कुरा भएन । ढिलाइ काठमाडौं एयरपोर्टको अर्को नाम हो । दोहाबाट पेरिस उड्ने जहाजले पखेटा चलाउन तोकिएको समयका लागि ३० मिनेट बाँकी नै थियो । चढ्न पाइएला कि भनेर हस्याङफस्याङ गर्दै जहाजबाट निस्कँदै थिएँ अगाडि एक जना मानिस काठमाडौं लेखेको प्लाकार्ड बोकेर काठमाडौं भनेर चिच्याउँदै रहेछन् । ‘तपाईंको जहाज छुट्यो अब भोलि बिहान पेरिस उड्ने जहाजको बोर्डिङ लिनुस् । लगेज अर्को जहाजमा सार्न भ्याइएन,’ उनले भने । खानाको कुपन लिनु र रातभरि यतै हल्लिनु भन्ने सन्देशसहित ८ घण्टापछिको बोर्डिंङ पास दिए ।


दुईतले ए ३८० जहाज बिहानको घाम ताप्दै पर्खिरहेको थियो । व्यावसायिक उडान भर्ने यो विश्वकै सबैभन्दा ठूलो जहाज हो तर खासै बजार लिन सकेन । त्यसैले यसको निर्माण सन् २०२१ मा बन्द गर्ने घोषणा फ्रान्समै रहेको एयरबस कम्पनीले गरिसकेको छ । १८ औ शताब्दीका चर्चित शासक नेपोलियन बोनापार्टको सहरमा पुग्न म हतारिन्छु । होटल पुगें तर ठगिएर । विमानस्थलबाहिरका ट्याक्सी नसोधी चढें । कहिलेकाहीं विश्वास धेरै गर्नाले पनि धोका पाइन्छ । झर्ने बेला मलाई अधबैंसे चालकले ५० युरो माग्यो । मिटरमा आएको भए ३० पर्थ्यो । भाषा बुझ्दैन वा नबुझेजस्तो गर्छ, म प्रतिवाद गर्छु उसले बुझ्दैन । एयरपोर्ट नो मिटर भन्ने मात्रै उत्तर दिन्छ । पैसा तिरें ।


डेढ सय डलर पर्ने कोठामा अलि राम्रोसँग तन्किन पनि मिल्दैन । खाटको वरिपरि हिँड्न मिल्ने बाटो छ अनि एट्याच बाथरुम । भित्तामा टाँसिएको टेबल र पलङबाट दुई बित्ता फरकमा बस्ने कुर्सी । महँगो पेरिसमा यो कोठा चानेचुने कहाँ हो र ? १८ हजार तिरेको भए त हाम्रा होटलमा उस्तैपरे बोकेर कोठामा पुर्‍याइदिन्थे तर त्यहाँ न त लगेज भित्र लगिदिने सहयोगी न त जानेबित्तिकै सलाम । हाम्रामा जस्तो सस्ता मजदुर पेलाउन साहुहरूले कहाँ पाउँछन् र युरोपमा ! सबै काम रिसेप्सनमा बसेका एक जनाले गरेका छन् । एटीएम कार्डजस्तो चाबीले ढोका खुलेन । म तल झरें । कार्ड हाल्दा रातो बल्यो कि हरियो ? उसले सोध्यो । ‘कुनै पनि बलेन,’ मैले भनें । अहो ब्याट्री सकिएछ भन्दै ऊ भित्र छिर्‍यो, पेच खोल्ने औजार र एकजोर ब्याट्री लिएर आफैं कोठामा पुगेर ब्याट्री फेर्‍यो । यता भए त साहुजी गमक्क परेर काउन्टरमा बस्ने साहुनी छेउमा टीभी हेर्ने अनि कामदारलाई अह्राउने । एउटाले ब्याट्री पुर्‍याइदिन्थ्यो अनि अर्काले फेर्थ्यो होला । लगेज उठाइदिने छुट्टै, अनि गेटमा सलाम गर्ने बेग्लै ।


डउफिन विश्वविद्यालयको ठूलो हलमा विश्वभरका मानिस भेला भएर पत्रकारिताबारे छलफल गर्दै छन् । प्राध्यापकहरू कसरी राम्रो पढाउन सकिन्छ भनेर नयाँ नयाँ तरिका प्रस्तुत गर्दै छन् । प्रविधिमा काम गर्नेहरू कसरी समाचार धेरै मानिससम्म पुर्‍याउने र झूटा समाचारबाट बच्ने भनेर सिकाउँदै छन् । प्रविधिको दुनियँमा झूटको खेती गर्न सजिलो भएको छ अनि सत्यको पक्षमा उभिन झन् झन् कठिन । एक जना अमेरिकी प्राध्यापकले एउटा सेसनमा उद्घोष गर्छन्, ‘अबको विश्व भर्चुयल रियालिटी अनि आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सको हो । जसले यो प्रविधिमा फड्को मार्छ त्यो नै अबको नयाँ अर्बपति हो ।’ के थाहा अर्को मार्क जुकरबर्ग यसै कोठामा पो छ कि ? त्यो पत्रकार पनि हुन सक्छ,’ उनले थपे ।


कुनै घटना उस्तै परिस्थितिमा देखाउने वा कुनै स्थानमा भइरहेको घटनालाई त्यही पुगेर हेरेजस्तो भान पार्ने गरी देखाउन सक्ने प्रविधिलाई भर्चुयल रियालिटी भनिन्छ । आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स अर्थात् प्राप्त तथ्यांकलाई केलाएर वा पहिला गरिएका क्रियाकलापलाई आधार मानेर कम्प्युटरले स्वनिर्णय गर्ने प्रविधि । दिमाग भएको कम्प्युटरको प्रयोग र विकास । ‘यी प्रविधिको विकास कसरी हुन्छ त्यसले समाचारकक्षहरूलाई पनि धेरै असर पार्नेछ,’ प्राध्यापक थप्छन् ।


म पनि बोल्न निम्त्याइएको थिएँ । यो शताब्दीको सबैभन्दा ठूलो समस्या भनिएको जलवायु परिवर्तन र पृथ्वीको बिग्रँदो अवस्थाबारे । प्यानलमा थिए युगान्डा, फ्रान्स, नेपाल र इथियोपियाका ४ जना पत्रकार र प्राध्यापक । छलफल राम्रै भयो । उता बोल्दै गर्दा देशमा भने चुरे र महाभारत पहाड काटेर बेचौं अनि मालामाल भइन्छ भनेर बंगलादेशका लागि राजदूत सिफारिस वंशीधर मिश्रले सांसदहरूलाई खर्बौं डलरको योजना सुनाए भनेर समाचार छापिएको छ । महामहिमको महाभारत वाणी सुनेर मुर्मुरिँदै पेरिसका फराकिला सडकपेटीमा खुट्टा बजारें । हरेक दिनजसो प्रधानमन्त्रीदेखि मन्त्रीसम्मले उट्पट्याङ कुरा गर्ने मुलुकमा यो के नौलो कुरा भो र !


सेइन नदी छेउको कलात्मक र भव्य टाउन हलमा पेरिस सहरको प्रशासनिक कार्यालय छ । त्यसैमा पेरिसकी मेयरले सहभागीलाई भव्य भोज दिइन् । उपमेयर र मेयर दुवै महिला छन् पेरिसमा । समारोहमा उपमेयर भन्छिन्, ‘यो सहर विद्वान्हरूलाई सधैं स्वागत गर्छ । हामी ज्ञानमा विश्वास गर्छौं । यो भव्य अनि सुन्दर हलको भुइँ मात्र नहेर्नुहोला घरीघरी मास्तिर सिलिङतिर पनि हेर्न नबिर्सनुस् नि,’ उनले भनिन् । सबै मास्तिर हेर्छन् । पूरै सिलिङमा विभिन्न मनमोहक पेन्टिङ छन् । पूरै हल गफिएको छ । ७० मुलुकका मान्छेका आआफ्ना कथा छन् । सुनाउने र सुन्नेहरूलाई बुनेको छ फ्रान्सेली वाइनले । हल्का गर्मी छ तर पंखा वा एसी चलाइएको छैन । त्यो सम्मेलनभरि कतै पनि एसी चलाइएन । गर्मी भयो भने हम्कनु भनेर आयोजकले कागतको हाते पंखा झोलामा हालिदिएका थिए । धेरैले त्यसको प्रयोग गरे सम्मेलनभरि । राम्रै भो ।


जेरेमी कपलान विश्वप्रसिद्ध अमेरिकी पत्रिका ‘टाइम’ म्यागजिनमा काम गर्थे केही वर्षअघिसम्म । अहिले न्युयोर्कमा पत्रकारिता पढाउँछन् । म वाइनको गिलास बोकेर उनीतर्फ हानिएँ । रातको ९ बजिसक्दा पनि यहाँ घाम डुबेको छैन । डुब्न लागेका घामका किरण पोखिएको पेरिस सहर निकै सुन्दर देखिँदै छ ।


‘किन छाड्यौ त टाइम पत्रिकाको जागिर, जेरेमी,’ मैले सोधें ।


‘हामीसँग समय धेरै कम छ रमेश । बाइलाइनको आयु छोटो हुन्छ, आज लेख्यो केही दिनमा हराउँछ । फेरि लेख्यो अरू केही समयपछि उस्तै । म लामो समय प्रभाव पार्ने काम गर्न चाहन्थें । पढाउनु वास्तवमा लामो समय प्रभाव पार्न सक्ने काम होजस्तो लागेर यता लागें,’ उनले भने ।


अर्को दिन बिहान चिनियाँ पूर्वसहकर्मी होङ चाओको मेसेज लिंक्डइनमा झर्‍यो– ‘तिमी पेरिसमा हो र ? म पनि यतै छु । कफी खान भेटौं ।’ अक्सर चिनियाँहरू आफूले यसरी सम्पर्क गर्दैनन् । धेरैजसो त भेटुन्जेलका मात्रै साथी हुन्, छुटेपछि सकियो । ‘म अहिले सेइन नदीको देब्रेपट्टि जुसिउ स्टेसननजिकै छु, मिल्छ भने केहीबेरमा भेटौं,’ मैले उत्तर फर्काएँ । उनी एक घण्टामा आइपुगिन् । हामी हिँड्न निस्कियौं मध्यपेरिसका सडकमा । बाटोमा उनी रोकिइन् । ‘हेर त्यो लेखक अर्नेस्ट हेमिङ्वे बसेको घर हो । उनी आफ्नी प्रथम श्रीमतीसँग यहाँ बस्थे,’ उनले भनिन् ।

होङ चाओ आफ्नो फ्रान्सेली ब्वाईफ्रेन्डसँग पेरिसमा बस्दै आएकी छन्।


‘अनि चीन किन छाड्यौ त ?’ मैले सोधें ।


‘तिमीलाई थाहा नै छ नि, चीनमा पत्रकार हुन् सजिलो छैन,’ उनले भनिन् ।


‘त्यो त कतै पनि छैन नि, होइन ?’


‘हो, तर चीनमा साँच्चै गाह्रो छ । म अब यतै बस्छु, चीन फर्किन्नँ होला ।’


‘बा–आमाले चिन्ता गर्दैनन् ?’


‘गर्छन्, तर म फर्कन चाहन्नँ । म त्यहाँ पत्रकारिता गर्न सक्दिनँ,’ उनले भनिन्।


हामी अगाडि बढ्यौं । केही बेरमा उनी फेरि रोकिइन्, ‘तिमी म्यारी किउरीलाई चिन्छौ ?’ होंगचाउले सोधिन् ।


‘चिन्न त चिन्दिनँ तर धेरै पढे सुनेको छु,’


मैले भनें ।


रेडियोधर्मी विकिरणबारे अध्ययन गरेकी एक होनाहार महिला वैज्ञानिक । पछि त्यसैका कारण क्यान्सर भएर मरिन् । नोबेल पुरस्कार पाएकी थिइन् । त्यो पनि दुई पटक ।


‘यही हो उनले काम गरेको प्रयोगशाला । यहाँ उनको नाममा म्यारी क्युरी इन्स्टिटिउट खोलिएको छ,’ होंगचाओले भनिन् ।
होङ चाओसँग छुटेपछि गुगलको पछि लागेर म सेइन नदी किनारमा रहेको नोट्रे डाम पुगें । केही महिनाअघि जलेको ८ सय वर्ष पुरानो नोट्रे डाम चर्चले बिस्तारै मल्हमपट्टी लगाउँदै छ । मानिसहरू जलेर बाँकी रहेको नोट्रेडाम हेर्दै टोलाइरहेका थिए । कोही सेल्फी हान्दै । नदीको डिलमा परैसम्म मानिसहरू बसेर खाँदै अनि गफ गर्दै थिए । सेइन नदी फ्रान्सको दोस्रो लामी नदी हो जसको लम्बाइ झन्डै ८ सय किलोमिटर छ । बेलायत र फ्रान्स छुट्याउने इंग्लिस च्यानलमा पोखिने सेइन नदी पेरिस सहरबीचबाट नागबेली घुमेर बग्छ ।


म पनि सेइन नदी र मानिसहरूका क्रियाकलाप हेरर दुई घण्टा नदी किनारमै बसें । अगाडिपट्टि एक जोडी गोरा थिए । वाइनको बोतल सकाएपछि उनीहरूले विभिन्न रङ राख्न मिल्ने खोपे थाल निकाले र भुइँमा दुई इँटाबीचको सानो खाल्टोमा केही थोपा पानी पोखे । त्यसपछि दुइटा ब्रस निकाले अनि विभिन्न रङले बिस्तारै एकअर्काको अनुहार पोत्न पो थाले । सेइन नदी किनारमा डुब्दै गरेको घाम, पारिपट्टिको नोट्रेडाम अनि परसम्म देखिएको सुन्दर पेरिस सहरमा तिनीहरूले अनुहारमा पोतेको रङ कस्तो सुहाएको ! प्रेमको सहरमा रंगीन अनुहार !


सम्मलेनपछिका केही दिन पेरिस घुम्न छुट्याएको थिएँ । म मनभरि सेइन र आसपासको दृश्य लिएर मेरा स्कुले सहपाठीको कोठमा गएँ । ४–५ जना नेपाली सँगै बस्दा रहेछन् । भोलिपल्ट साथीसँगै बसेका म्याग्दीका एक जना दाइले भने, ‘जाम भाइ आज नेपालीहरू भेट्न ।’ टन्टलापुर घाममा पेरिसको उत्तरपूर्वमा पर्ने औवरभिल्स् आसपासमा हामी हिँड्यौं।


‘हाम्रो फुटबल गिराउन्ड हो यो भाइ,’ केही बेर हिँडेपछि उनले देखाए । हामी भित्र छिर्‍यौं । ‘लंकेहरू पनि यतै रैछ,’ उनले थपे । श्रीलंकाबाट आउनेलाई नेपालीहरू ‘लंके’ भन्दा रहेछन् । लंकेहरूको एक हूल छहारीमा बसेर तास खेल्दै थिए । त्यसैको छेउमा ४ जना नेपाली केटा चाकल माडेर बसेका । निन्याउरा अनुहार । सबै गैरकानुनी रूपमा युरोपमा बसिरहेका । युरोपको सपनालाई पेरिसका सडकमा घोटाइरहँदा उनीहरूको अनुहारबाट मुस्कान हराइसकेको छ । बियर किन्ने पैसा उठाउँदै रहेछन् । चाहिने १० युरो जसमध्ये सात युरो बियरलाई अनि तीन युरो चुरोटलाई । सबैको गोजी टक्टक्याउँदा जम्मा ६ युरो पुग्यो । एउटाले त सुको छैन भन्यो । १० युरो कसैगरी पुगेन । मैले ४ युरो थपिदिएँ । लिन जाने को त भनेर एक छिन भनाभन गरे । एउटाले तँ जा भन्छ अर्कोले तँ । केही बेरको गलफत्तीपछि दुई जना जाने सहमति गरे । बियर र चुरोट लिएर फर्के ।


सहरमा बाँच्न संघर्ष गरिरहेका निम्न मध्यम वर्गीय मानिसहरूसँग हिँड्दा र संगत गर्दा बल्ल वास्तविक सहर देखिन्छ । अघिल्लो दिनको सेइन नदी किनार कस्तो सुकिलो थियो । कस्तो प्रेमिलो थियो । कस्तो शान्त थियो अनि कति मनोरम ! तर जब यहाँ बाँच्न संघर्षरतहरूको कथा सुनें त्यसपछि मलाई त्यो शान्त सेइन नदी एकाएक उर्लेजस्तो लाग्यो । कस्तो अशान्त । कस्तो डरलाग्दो !
‘दाइ कसरी आइपुग्नुभो त पेरिस ?’ मैले सोधें ।


‘हिँडेको त अमेरिका हो । कतिवटा देश हुँदै फ्रान्स आइयो कुरा नगरम् ।’


पेरिस आउने बेला भएपछि जहाजको ट्वाइलेटमा गएर पासपोर्ट च्यात्नु र फ्लस गरिदिनु भनेर दलालले भनेका थिए रे । उनले सुनाए, ‘ल्यान्ड हुन आधा घण्टाअघि जहाजको ट्वाइलेटमा पसें र भरत्तै पासपोर्ट च्यातें । लुलो कागत कच्याक कुचुक पार्दा डल्लो पर्‍यो । फ्लस गर्दा हावाले ह्वास्स पारेर लग्यो तर पासपोर्टको बाहिरको कडा कागत छिरेन । मुखले चबाएर कच्याकुचुक पारेर बल्ल बल्ल पासपोर्ट सबै फ्लस गरेपछि मन हल्का भयो,’ उनले सुनाए । छ महिना काम र खाना खोज्दै सडकमै सुतेछन् । १० वर्षमा बल्ल अस्थायी बस्ने कार्ड पाइयो । त्यसपछि पोहोर साल घर पुगेर आएका रहेछन् । भोलिपल्ट अर्का एक जना भाइ भेटिए म्याग्दीतिरकै । ‘बिहे गरेर हिँडेको । छोरो जन्मेर चार वर्षको भइसक्यो तर देख्न पाएको छैन । यता कागत बन्ने कहिले हो कहिले । फर्कौं आइसकियो । लाखौं खर्च भइसक्यो । बसौं २४ सै घण्टा मन–पेट पोल्छ, के गर्नु दाइ ?’ उनी सुसाए ।


अर्को दिन म फेरि एक्लै सेइन नदी किनार जाँदै थिएँ । १७ औं शताब्दीमा स्थापना गरिएको ओपेरा संगीत एकादमी छ त्यहाँनिर मेट्रोबाट झरें । बाहिर एक जनाले गीतार बजाएर गीत गाउँदै थिए भने अरू सयौं सुनेर बसेका थिए । बाटो काट्न लागेकी एक महिलालाई अलि पेलेर एउटा गाडी आयो तर जेब्राक्रसमै पुगेर रोकियो । उनले रिसाएर त्यो गाडीमा हात बजारिन् र बाटो काटिन् ।

सडक पार गर्नै लागिसकेकी ती महिलालाई गाडीका चालकले दौडिँदै आएर एक्कासि कपाल लुछेर भुइँमा लडाउन पो खोजे । कोट पाइन्टमा सजिएका भलाद्मीजस्ता देखिने अधबैंसे थिए ती चालक । महिलाले प्रतिवाद गरेर झापड हानिन् । सयौं मानिस हेरिरहेका छन् । दोस्रो पटक पनि कपाल लुछ्दासम्म ती महिलाले एक्लै प्रतिवाद गर्दै थिइन् । उनी भुइँमा लड्नै लागेको देखेपछि भने दुई जना केटा गएर त्यो मानिसलाई पकापक हाने र सडकमा लडाए । उसको चस्मा उडेर अलि पर बजारियो । अरू एक–दुई लात हाने ती केटाहरूले । एकै छिनमा एक हूल प्रहरी आइपुगे । महिलाको अधिकार अधिक भएको विकसित मुलुकको राजधानी सहरमा त्यसरी महिला पिटिएको देख्नुपर्‍यो । यो प्रेमको सहरमा कस्तो घृणा । अनि कस्तो आँट ! त्यसपछि ४ घण्टा कतैकतै केही बेर थकाइ मार्दै हिँडी मात्रै रहें । मेरो मस्तिष्क नै बिथोलियो । छेउको विश्वप्रसिद्ध लुभ्र संग्रहालयले पनि आकर्षित गरेन न त हिजो सेइन किनारमा देखेको जोडीले अनुहारमा दलेका रङले मेरो मन शान्त पार्न सक्यो । म हिँडी मात्र रहें ।


पेरिसमा अन्तिम साँझ । एन्भर्स स्टेसननेरको प्रसिद्ध साक्रे कुर चर्चनजिकै मेट्रोबाट झर्नै लाग्दा सँगै गएका भाइले हाम्रा अगाडिका दुई जना युवालाई देखाउँदे भने, ‘दाइ यी दुई जना चोर हुन् है बचेर हिँड्नुस् ।’ ‘कसरी थाहा पायौ ?’ मैले सोधें । ‘चोर त चिनिहालिन्छ, सधैं यहीं हिँड्नुपर्छ,’ उनले थपे । ती दुई जना युवा हाम्रो अगाडि थिए अनि उनीहरूको अगाडि एक वृद्ध गोरा दम्पती भर्‍याङ चढ्दै थिए । बूढाले पछाडिपट्टि झोला बोकेका थिए भने एक हातले महिलाको हात समातेर बिस्तारै उकालो लाग्दै थिए । भीड थियो । दुईमध्येको एक जनाले धकेलिएजस्तो गरेर ती वृद्धको झोलाको चेन खोल्यो । स्वाट्ट के झिक्यो र अर्कोलाई पास गर्‍यो । फेरि अर्को चेन खोल्यो र त्यसैगरी अर्को सामान पास गर्‍यो । सबैका अगाडि तिनीहरूले वृद्धलाई लुटे तर कसैले बोलेन । ‘भन्दिऊँ न हुन्न,’ मैले भाइलाई सोधें ।


‘हुँदैन दाइ हुँदैन । भाषा बुझिँदैन हामीले । बुझे पनि यहाँ कसैले बोल्दैन । चोर समात्ने काम पुलिसको हो भन्छन् यहाँ । यस्तै हो छाड्नुस्,’ उनले भने ।


हामी चर्चमा पस्न उकालो लाग्यौं । सयौं मानिस त्यो ढिस्कोबाट पेरिस हेर्दै थिए, मैले भने ती वृद्धलाई सम्झिरहें । हामी झिलिमिली पेरिसको फोटो खिचौंला भनेर चर्चअगाडिको खुट्किलामा बस्यौं । भाइले फेरि भने, ‘दाइ, ऊ त्यो पनि चोर हो ।’ हामी दुई घण्टा तलमाथि गर्दा मलाई उनले कम्तीमा दस जना सम्भावित चोर देखाए । यस्तो लाग्न थाल्यो पेरिसमा चोर मात्रै बस्छन् । बेलुकी कोठामा बसेका अर्का दाइलाई चोरको घटना सुनाउँदै थिएँ उनले थप चोरीका घटनाहरू सुनाए, ‘मेरो आइफोन पनि अघिल्लो महिना चोरी भयो । पल्लो अपार्टमेन्टमा पनि नेपाली परिवार बस्छन् । केही महिनाअघि सुन, पैसा सब चोरेछ, कोही नभएको बेला पारेर । चोरको बिगबिगी छ पेरिसमा । बचेर हिँड्नुपर्छ है ।’

प्रकाशित : श्रावण १८, २०७६ ०९:४८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

यशोधराको बुद्धत्व !

सरला गौतम

प्रभातकाल छ  । रवि पूर्वमा लालिमा छरेर मुस्कुराइरहेछन् । गाइरहेछन् गीत चराहरू । खुलिरहेका छन् फूलका पत्र पत्र पनि । ‘अप्पो दिप्पो भव’ बुद्ध वाणीले झंकृत भएको छ मन । यही धर्म वाणी त हो जसले सहरको बिष शरीरका कोषहरूमा भरिएर पनि उज्यालो हुन सिकाउँछ ।

केही खोज्दै थिएँ म आफैंभित्र । रित्तो रित्तो मनमा खोज्दै थिएँ एक मुठी उज्यालो । ‘बालेर दीप हृदयमा हुनेछौ तिमी धपक्क । बन्नेछौ स्वावलम्बी ।’ आफ्नै प्रकाशमा हिँड्न सिकाउने बुद्ध ज्ञानको यो सार मलाई निकै मन पर्छ । यही सारको खोजमा बिहानी बन्दै थियो एक दिव्य समय । छेउमै थियो एउटा पुस्तक । भनेसा ससोनको उपन्यास ‘यशोधरा ।’


पानाहरू पल्टाउन थालें । पहिलो दृश्यमा तलाउमा खुट्टा चोपलेर बसिरहेछन् सातवर्षे राहुल । नजिकै उभिएकी छन् उनकी आमा यशोधरा । पुस्तकको ऐतिहासिक दृश्यमा सुटुक्क पस्छु म । फट्के किनाराको साक्षी बनेर । तलाउमा खुट्टा चोपलेर बसेका राहुललाई नजरभरि प्रीत भरेर हेर्छिन् यशोधरा । छरिएका केशराशिले अनुहार छोपेर मुर्झाएको सन्तानको मुहार । समेल्छिन कपाल, बनाइदिन्छिन् जुरो । यसै त गर्थिन् उनी सधैं । केही क्षणमै भुइँभरि हुनेछन् उनले स्याहारेका पुत्रका केशराशिहरू । सम्झेरैं काँप्छ यशोधराको मन । सोध्छिन् आफ्नो पुत्रलाई ‘तिमीलाई ठीक छ’ भनी । बालक राहुल आमालाई हेर्छन्, टाउको हल्लाउँछन् र भन्छन्, ‘ठीक छ।’ आमाको हृदयमा उम्लेको करुणाको लाभा, वाणीभरि सोहोरेर उनी भन्छिन्, ‘तिमी डराउन पाउँछौ । ठीक हुनु पर्दैन ।’ छातीमै टाँसिन्छन् बालक राहुल । यशोधरा पनि त डराएकी छन् । लैजाँदै छन् उनको एक हृदयको एक टुक्रा गेरुवस्त्रधारीहरूले ।


अहो ! हुँदै छ वियोग केही बेरमै । त्रस्त थिए आमा छोरा हुँदैन कि भेट यो जुनीमा भनी । राहुल भन्दै थिए, ‘आमा म तिमीसँगै बस्न चाहन्छु । म गएँ भने तिमीलाई भेट्न पाउँछु कि पाउँदिनँ होला ।’ सम्झाउँदै थिइन् यशोधरा छोरालाई अनि आफ्नै मनलाई, होला नि फेरि भेट भनी । समेटिन् सानो मान्छेलाई, बाँधिन् अंगालोमा, सोहोरेर पुत्र सुगन्ध हृदयभरि । यो जबरजस्ती थोपरिएको वियोग, ज्ञान प्राप्तिको एक नियम, जसलाई मानिसहरू बुद्धिमताको नाम दिँदै थिए । यशोधरालाई यही नै सबैभन्दा नमीठो लाग्छ । आफ्नो प्यारो टुक्रालाई छातीमा लुकाएर छलाएर नजर सबैको भागूँ भागूँ लाग्छ । तर सक्दिनन् उनी यसो गर्न । दुःखी थिइन् आमा । निराश थिए छोरा । मूल फुटेको आँसुको भेल आँखैको डिलमा रोकेर हेरिरहिन् यशोधराले । परपर हुँदै गए राहुल । बाबु सिद्धार्थ गौतमको सान्निध्यमा रही ज्ञान आर्जनका लागि । बगिरह्यो यशोधराको आँसु । यस्तो लाग्यो, के एकै छिनअघि मैले खोजिरहेको हृदयको दीप यशोधराको आँसुले बलेको थियो ? बुद्धत्वको प्रकाशले प्रज्वलित इतिहासले किन खर्चेन एक झिल्को यशोधराको कथाका लागि । मेरो मनमा हुरी चल्यो । करायो एउटा काग बाहिरको आकाशमा । के ल्यायो होला समाचार । यस्तो लाग्यो, उधिनेर ल्यायो कि एउटा खबर इतिहासमै हराएको ।

सानी यशोधरा
सानी यशोधरा कौतूहल छन् । चञ्चल छन् । पानीमा नाच्न खोज्छिन् । उनकी आमाले रोक्दिनन् । उनकी आमा पनि पानीमा नाचेकी थिइन् सानी यशोधरालाई काखमा लिएर । झरीमा नाचिरहेकी आमालाई उनले काखमै लुकेर हेरेकी पो थिइन् । यशोधरा र सिद्धार्थको जन्म एकै दिन भएको हुन्छ । सिद्धार्थकी आमा मायाको मृत्यु भएकाले राजा शुद्धोधन गहिरो पीडामा डुब्छन् । पुत्र जन्मपछिको उत्सव रोकिन्छ । तर एक दिन सबै गाउँलेहरू झरीको परवाह नगरी राजाको दरबारवरिपरि जम्मा हुन्छन् । महामन्त्रीले राजालाई सम्झाउँछन्, ‘अब जनता उत्सवको मुडमा पुगिसके । शोकको घडी धेरै लम्बियो । उत्सव मनाउन दिनुपर्‍यो ।’ राजाको आदेशबिना सबै ठप्प हुन्छ । सारा प्रजा पानीमा कुँजिएर बसेका हुन्छन् । सोही भीडमा नाबालक यशोधरालाई च्यापेर उनकी आमा पनि उभिएकी हुन्छिन् ।


झरीले मनमा उमंग ल्याउँछ । यशोधराकी मातालाई नाचूँ नाचूँ लाग्छ । छेउमै उनका पति हुन्छन् । परवाह गर्दिनन् केही कुराको । ‘बाँकी कुरा गर्न नपाए पनि हामीलाई झरीमा नाच्न कसैले रोक्न सक्दैन’ भन्दै उनका पाइताला छमछमाउन थाल्छन् । अनि माहोलमा उल्लास छाउँछ । बालक यशोधरा आमाकै पाइतालाको नाचको तालमा काखमा लुट्पुटिएकी हुन्छिन् । झरीले गीत गाएको, आमा छमछमाएको एउटा चित्र, समयले उनको हृदयमा थमाएर जान्छ । राजा शुद्धोधनको दरबारमा उनी आफ्नी आमासँग गइरहन्छिन् बेला बेलामा । एक दिन खाना खान निम्तो मान्न गएका हुन्छन् । खानेकुरा टेबलभरि हुन्छ । भोकी यशोधरालाई वासनाले नै लोभ्याउँछ । खाना टेबलमा आएपछि उनले चाख्छिन् । आमाले कुनामा लएर सम्झाउँछिन् । राजाले नखाई खानु हुँदैन भनेर । सानी मान्छेको मन द्रवित हुन्छ । यत्तिकैमा राजकुमार सिद्धार्थ आउँछन् र उस्तै गरी खान्छन् । उनलाई त कसैले रोक्दैन । बालक सिद्धार्थको चकचकेपनमा रमाइलो भाव देखाउँछन् सबैले । यशोधराको मनमा प्रश्न उभिन्छ । यस्तो किन ? यो प्रश्नको जवाफ उनकी आमासँग पनि हुँदैन । यो मापदण्ड यशोधरालाई मान्य हुँदैन । उनको बाल मनमा प्रश्नको पहिलो बीउ रोपिन्छ । भविष्यमा आउन सक्ने अनेकौं प्रश्नलाई पर्खिएर जरा फैलाउँछ । दरबारभित्र केटा साथीहरूसँग तारो हान्ने खेलमा बुद्धका भाइ देवदत्त र उनका साथीहरूले यशोधराको खिल्ली उडाउँछन् । हामीबिना तिमीहरू सुरक्षित हुनै सक्दैनौ भनिदिन्छन् । यशोधराको स्त्री ईख त्यही बेला जाग्छ । तारो हान्ने खेलमा जुध्न जान्छिन् ।


बेलुका आमासँग सबै कुरा बिसाउँछिन् । आमाले दुर्गाको शक्तिबारे बताउँछिन्, ‘आइमाईको शक्ति भनेको कसैलाई हतियार लिएर मार्नुमा मात्र हुँदैन । परेमा त्यहाँ पनि उनीहरूको शक्ति उभिन्छ ।’ यसो भनेर व्याख्या गरिदिन्छन्, दुर्गाको असीमित शक्तिको बारेमा । आमाले थप्छिन्, ‘पुरुषको शक्ति मांसपेशीमा देखिन्छ । आइमाईको शक्ति शरीरमा लुकेर रहेको हुन्छ र यसले अग्निको राप बोकेको हुन्छ ।’ यति थाहा पाएपछि यशोधराको आक्रोशको ज्वाला मन्द हुन्छ । र आफ्नो नाभि मुसारेर शक्तिको प्रवाह महसुस गर्छिन् । आफ्नो शक्तिको सम्भावनामा सीमा बाँधेको, कर्ममा सीमा बाँधेको मन पर्दैन उनलाई । फैलन खोज्छिन् सानी यशोधरा अनन्त । के थाहा त्यो सानी केटीलाई आफ्नो जीवन दरबारका ठूला पर्खालहरूभित्र कैद हुनेछ एक दिन भनेर ।


रामायणको नाटक हेर्दै गर्दा बद्नामी त सुर्पणखाप्रति उनको सहानुभूति जाग्छ । राम र लक्ष्मणलाई मन पराउनु सुर्पणखाको गल्ती थिएन । बरु लक्ष्मणले सुर्पणखाको नाक कान काटिदिनु अमानवीय थियो । यही अन्यायको जमिनमा रामायणको युद्धको बीजारोपण हुन्छ । न्यायमूर्ति भनेर पुजिएका रामले सुर्पणखा र स्वयम् आफ्नी पत्नीमाथि गरेको अन्यायमा प्रश्न उभ्याउँछिन् यशोधरा । न्यायको मूल्यमा चुकेको मानिस नियमको मूल्यमा खरो उत्रँदैमा हुँदैन आदर्श । यशोधराले नियालेको नाटकमा यस्तै देखिन्छ रामायण ।


युवराज सिद्धार्थ र यशोधरा किशोरकिशोरी बन्छन् । सँगै खेल्दाखेल्दै एक अर्काको सामीप्य महसुस गर्न थाल्छन् । तन्नेरी युवराज सिद्धार्थको बिहेको कुरा चल्न थाल्छ । एक दिन सबै राज्यका राजकुमारीहरू सजिएर उनको दरबारमा जानुपर्ने हुन्छ । दरबारमा गएर छानिनका लागि उभिनु यशोधरालाई आत्मसम्मानको खिलाफ लाग्छ । बरकतले भ्याएसम्म उनी विरोधमा उभिन्छिन् । अन्ततः बाआमाको जिद्दी टार्न नसकेर जान्छिन् । सिद्धार्थ र यशोधराको मनमा एक अर्काका लागि पहिले नै घण्टी बजिसकेको हुन्छ । सँगै उभिएर एकअर्कालाई रोज्न पाएपछि उनको आत्मसम्मानले न्याय पाउँछ । यशोधराको सुख धेरै दिन टिक्दैन । यशोधराको बाबुले राजकुमारको क्षमतामा शंका गर्छन् । राजकुमारले क्षमताको परीक्षा दिनुपर्ने हुन्छ । यशोधराको घरमा तारो हान्ने प्रतियोगिता हुन्छ । सारा राज्यको राजकुमार जम्मा हुन्छन् । केटाकेटीले एकअर्कालाई रोजिसकेपछि बाबुहरूको हठको कारण यस्तो प्रतियोगिता चल्नु यशोधरालाई न्यायको खिलाफ लाग्छ । राजकुमार सिद्धार्थले नै प्रतियोगिता जितेनन् भने के हुन्थ्यो ? के हुन्थ्यो आफ्नो मन परेको मानिस छोडेर अर्कैलाई रोज्नुपरेको भए ? यस्तो समारोहलाई उनले केटीले वर छान्न पाउने अवसरको रूपमा लिन्नन् । यो त विजेतालाई केटी उपहार दिने प्रतियोगिताजस्तो लाग्छ उनलाई । आफू कुनै उपहारका लागि टक्राइने वस्तु होइन भन्नेमा उनी प्रस्ट छन् । विरोधका बाबजुद उनले यो सबै झेल्नुपर्छ । संयोगले सिद्धार्थ विजेता हुन्छन् । यशोधराले फेरि रोजेकै मानिसको साथ हुन पाउँछिन् । उनको खुसी फर्कर उनकै पोल्टामा हाजिर हुन्छ । आत्मसमानको लडाइँमा आँखा जुधाउने यशोधराको आभाले एउटा युगलाई एक झिल्को उज्यालो दिएर जान्छ ।

एक झिल्को उज्यालो
किशोरी यशोधराको स्वागतमा राजकुमारको दरबारले मखमली मुलायमता भरिदिन्छ । सेवा सुविधा उनको पाउमा हाजिर हुन्छन् । बतासको चालमा नाच फैलाएर उनैलाई खोज्दै आउँछन् खुसीहरू । मन परेको मानिस, बगैंचा र फूलहरू । मायाको मूल उनकै नाममा फुटिदिन्छ सबैको हृदयमा । स्वर्गको एक टुक्रा उनकै सामुन्ने छ । पलहरूमा फूलको सौन्दर्य छ । हावाहरूमा मायाको सुवास मात्र छ । हराउँछिन् यशोधरा यो मायावी संसारमा केही समय । दिनहरू बित्छन् । बिस्तारै बिस्तारै यी सबै कुरा दरबारको नियमितता प्रतीत हुन थाल्छ । दरबारको बडा बडा पर्खालमा टक्क रोकिन्छन् यशोधराका आँखाहरू । हराएझैं केही लाग्छ उनलाई । खोज्न मन लागेझैं हुन्छ । कहाँ हरायो उनका खुलेका पंखहरूका मयूरी नाच । अचानक खोज्न थाल्छ उनको मनले । उनको देहमा उकुसमुकुस उफ्रिन थाल्न । पाइलाहरूले नदीको गति खोज्छन् । आमासँग फुर्किंदै बजार चाहरेको सम्झना उनको नजरमा सलबलाउन थाल्छ ।


एक दिन राजा शुद्धोधनसँग बाहिर घुमफिरको प्रसंग निकाल्छिन् । आमासँग बजार गएको सम्झनासहित । राजाले सिधै भनिदिन्छन्, ‘यहाँ त्यो सबै सम्भव छैन ।’ सिद्धार्थको ग्रहदशासँग निकै त्रसित थिए राजा । उनी भागेर कतै नजाउन यसैका लागि लगाएका थिए भीमकाय पर्खाल । शुद्धोधनले उभ्याएका पर्खाल न सिद्धार्थ नाघ्न पाउँछन् न त यशोधरा । सिद्धार्थको भाग्यसँगै उनको भाग्य पनि कैद हुन्छ । आफ्ना माता पिताको घरसम्म पनि उनी जान पाउँदिनन् । यसैगरी वर्षहरू पनि बितेर जान्छन् । पर्खालभित्रको कैदी जीवन । एकनासको दिनचर्या । पट्यार लाग्न थाल्छ यशोधरा दम्पतीलाई । राजकुमार सिद्धार्थले त बाहिरी जीवन देखेकै हुँदैनन् । यशोधरा भने उड्ता पन्छीबाट एकै पटक पिँजराको कैदी बन्न पुगेकी हुन्छिन् । एक दिन उनीहरूले दाउ छोप्छन् । दुईवटा प्रेम पन्छीले दरबारमा सबैको आँखा छलेर पर्खालको घेरो नाघ्छन् ।


वर्षाको बेला हुन्छ । झरीमा निख्रिएर खुलेको हरियालीमा सौन्दर्य मोहक हुन्छ । सिद्धार्थ त हेरेको हेर्‍यै हुन्छन् । मोहकता संसारको, निहारेर थाक्दैनन् उनका आँखा । वृक्षहरू बडा बडा । मनोहर छन् रोपिँंदै गरेका खेतहरू । मग्न छन् किसानहरू । मानौं यो कुनै अर्कै लोक हो । उनको नजरले कहिले नदेखेको अद्भुत नजारा । दुवै खुसीले हावामा उडेसरि हुन्छन् । सधैंभरि यसरी प्रकृतिमा हराएर बाँचेको स्वतन्त्र जीवनको कल्पना गर्छन् । राजकुमार पहिलो पटक बाहिर आउँदाको रोमाञ्चकता । यशोधराको हराएको चाल पाउँदाको खुसी, खुलेर हाँस्छ पानी परेपछिको आकाशजस्तो गरी । निमको रूखमुनि बसेर उनीहरू यो सबै हेरिरहन्छन् । किसानले खेत जोतेको । हिलोमा गाडिएका गोरुका पाइलाहरूको परिश्रम । हेर्दाहेर्दै सिद्धार्थको मन द्रवित हुन्छ । सबैलाई सामान्य लाग्ने दृश्य उनलाई अद्भुत लाग्छ । झन्डै दौडेर खेतमा पुग्छन् । किसानलाई भन्न मन हुन्छ उनलाई, यी पशुहरूलाई यति दुःख नदेऊ । मिल्छ भने आफैं काम गर । गोरुको दुःखमा गएर समाहित हुन्छ उनको मन । सबै आत्माहरूको सहअस्तित्व बोध गर्छन् । सुनेका त थिए सन्तहरूले भनेको ‘अद्वैत सत्य ।’ आत्माहरूको मिलन अन्ततः एक विन्दुमा गएर हुन्छ । यही भन्थे सन्तहरूले । बुद्धिमा तैरिएको ज्ञानलाई पहिलो पटक आँखाले निहार्छन् र हृदयले अनुभूत गर्छन् ।


किसानको दुःख, पशुको सास्ती सबैले पोल्छ राजकुमारलाई । यशोधरा सम्झाउँछिन्, ‘दुःख अवस्यंभावी हो । यो नियमितता हो जीवनको । जीवन र मृत्युको बीचमा मानिसले दुःख भोग्नु, सुख भोग्नु कुनै अद्भुत कुरा नै होइन । यसको कुनै विकल्प नै छैन ।’ यशोधराले नै डोर्‍याउँछिन् उनलाई बाहिरी संसारमा पहिलो पटक । बुझाउँछिन् संसारको नियम कानुन र सत्य प्रकृतिको । बुद्ध ज्ञानको पहिलो दृष्टि बन्छिन् उनी । ढल्केको साँझ, सुन्तले प्रकाश । मोहकताको किरण देहभरि भर्दै उनीहरू दरबार फर्कन्छन् । यता राजकुमारको मनमा तुफान चल्न थाल्छ । उनले दरबारमा बाँचेको, देखेको जीवन र पर्खालबाहिरको जीवन फरक किन छ । उनको दिमागमा प्रश्नको गुजुल्टो पर्छ । हरेर लैजान्छ उनको मनको शान्ति । पतिको छट्पटीले यशोधरा त्रस्त हुन्छिन् । गर्भमा सन्तान आउन नसकेको छट्पटी र खुला संसारमा सास फेर्न नपाएको उकुसमुकुसले सँगै शिर उठाउन थाल्छन् । यसैमा थपिन्छ राजकुमारको अशान्त भाव ।


बाह्र वर्षको अवधिमा यशोधरा गर्भवती हुन्छिन् । बाह्र वर्षसम्म आमा बन्न नसकेको उकुसमुकुसमा आनन्दको एक झिल्कोले सुटुक्क चियाउँछ उनको जीवनलाई । यो उल्लास श्रीमान् सिद्धार्थसँग साट्ने हुट्हुटीले थामिदैन उनको मन । तर दरबारमा कतै भेटिँदैनन् राजकुमार । उनी आफ्नो टाँगा चालकसँग दरबारबाहिरको संसार नियाल्न जान्छन् । यता यशोधराको पर्खाइको छट्पटी । उता सिद्धार्थले बाहिर संसारको सत्य थाहा पाएर भएको छट्पटीले, सँगसँगै आँधीको नृत्य देखाउन थाल्छ । निकै पर्खेपछि दरबार फर्केका पतिको अनुहारमा बादलहरूको जुलुस देख्छिन् यशोधरा । हृदय सोहोरेर सुनाउन मन लागेको खबर आफैं मुर्झाउँछ । दुई प्रेमी भेट हुँदा मन्द रापले न्यायो हुँदैन वातावरण । ओसिलो हुन्छ । अचानक फेरिएको राजकुमारको मुड र चिसो भाव । यशोधरालाई सह्य हुँदैन । कारण खोज्छिन् । प्रश्न गर्छिन् । दुई जनाको वादविवाद चल्छ । निकै बेरमा विवादको पारो सानो हुन्छ ।


कुन मेसोमा उनले खबर सुनाउँछिन् । यशोधराको पेटमा आएको आफ्नो भ्रूणको खबरले राजकुमारको मुहार उज्यालो हुन्छ । माहोल शान्त र प्रेमिल बन्छ । एकातिर खुसी अर्कोतिर मनको अशान्ति । राजकुमार दोसाँधमा पर्छन् । तर अब राजकुमारको मनमा चलेको आँधी रोकिने छाँट देखिँदैन । दुई जीउकी यशोधराको मनमा यो आँधीको बाछिटाले हानिरहन्छ । त्रस्त बनाइरहन्छ । एउटा अनिश्चितताको कालो बादलले उनको मुहारको उज्यालो हरेर लैजान्छ ।

सत्यसँगको सामना
भय र त्रासमा नै उनको गर्भावस्था बितेर सकिन्छ । यदि राजकुमारले छोडेर जाने मुड बनाएको छ भने मलाई जानकारी हुनैपर्छ भन्ने उनको हठ हुन्छ । हरपल त्रसित अवस्थामा रहँदारहँदा उनी निकै कमजोर बनिसकेकी हुन्छिन् । दरबारका सेवकहरूका अगाडि आफ्ना श्रीमान्ले देखाएको चिसो व्यवहारले लज्जित बनाएको हुन्छ उनलाई । लज्जा र डरको मिश्रणमा उनको मस्तिष्क हल्लिएको हुन्छ । सिद्धार्थ उनीसँग परपर हुन थालिसकेका हुन्छन् । पेटमा हुर्कंदै गरेको बच्चा हुन्छ । आँखैअगाडि श्रीमान् हुन्छन् । सँगै हुन्छ भयानक एक्लोपन । उनलाई जीवनमा आउँदै गरेको बच्चाप्रतिको मोहभंग हुँदै जान्छ । जीवनको सबैभन्दा उत्तम मानिएको आइमाईको यो क्षणमा यति गहिरो रिक्तता उनले महसुस गरिन् । यशोधराको रिक्तताले इतिहासमा नपुरिने एक खाल्डो बनाएर जान्छ । बोधिसत्त्वको प्रकाशपुञ्जहरूले तिर्न नसक्ने ऋण लाएर जान्छ ।


बच्चा जन्मने समय आउँछ । यशोधरा अतिशय पीडासँग जुध्छिन् । उनको मन पतिले छोड्न सक्ने सम्भावित त्रासले चिरिन्छ । उनको शरीर आउँदै गरेको बच्चाले चिरिन्छ । मनमा भयको आहल, जमिनमा रगतको आहल । राजकुमार पितासँग भन्दै गरेका हुन्छन्, ‘म दरबारमा रहन सक्दिनँ । सत्यको खोजीमा जान्छु ।’ पति अलौकिक सत्यको खोजीको मुडमा रहेकै बेला यशोधराले लौकिक सत्यको सामना गरिरहेकी हुन्छिन् । शरीर र हृदयले एकैपल्ट छाम्दै गरेकी हुन्छिन् जीवनको यथार्थ । पीडाले धर्ती पनि काम्दै गर्दा बच्चा जन्मिन्छ । यशोधराको जीवन सुरक्षित भएपछि राजा, राजकुमार र दरबार शान्तिमा सुस्ताउँछ । कमजोर देहकी यशोधरालाई यही रात एक भयानक सत्यले पर्खेर बसेको हुन्छ । राजकुमार उनलाई एक घनीभूत पीडाको पोखरीमा डुबाएर नफर्किने गरी जान्छन् । यसपछिका एक–एक पल एक युगझैं भएर उभिन्छ यशोधराको सामुन्ने । एउटा पहाड छिचोल्छिन् अर्को उभिन्छ, त्यसपछि फेरि अर्को ।


सुसारे र सुविधाले भरिएको वैभवशाली दरबारमा यशोधरा केवल रित्ता पलहरूको साक्षी बस्छिन् । पर्खालभित्र कैद भएको जीवनले वृद्ध बाबुआमाको न्यानो स्पर्श पनि पाउँदैन । बल गरेर बिरामी आमा उनलाई भेट्न आउँछिन् । लगत्तै आमाको पनि मृत्यु हुन्छ । नाबालक छोराको अनुहारसमेत हेर्न मन नलाग्ने गरी दिक्दार हुन्छिन् यशोधरा । ममताको संसारमा स्वर्णिम मानिएको यो पलमा उनले झेलेको विक्षिप्तताको लेखाजोखा बोधिसत्त्वको चर्चाको कतिऔं धारामा हराएको छ । यशोधरासँग जति प्रश्न छन्, त्यसलाई दस गुना बनाएर एउटा सिंगो युग नाजवाफ उभिएको छ । प्रश्नको उत्तर युगयुगले दिन सक्दैन । यशोधराको त्यागको मान पनि राख्न सक्दैन ? उकुसमुकुस छट्पटीको आगोमा पोलिएकी हुन्छिन् यशोधरा शिसुको जन्म पछि । एक दिन बल गरेर निस्कन्छिन् पर्खालको बन्धन तोडेर । श्रीमती गुमाएर एक्लै परेका बाबुलाई भेटिन् । आफूजस्तै एक्लो परेका बिमार बाबुका कामिरहेका हातहरूमा सत्यको दर्शन गर्छिन् । दिवंगत आमाले छोडेको चिनो, दुर्गाको सानो मूर्तिमा शक्तिको दर्शन गर्छिन् । पितृभेटपछि काखीमा सन्तान च्यापेर फर्कन्छिन् । वृक्षको पिंधमा थचक्क बस्छिन् ।

एक्लोपन र असुरक्षाले त्रस्त सुत्केरी आमा यशोधरा, आफू र सन्तानको रक्षाका लागि रूखसँग याचना गर्छिन् । उनको एक्लोपनको फाइदा लिँंदै राजा शुद्धोदनको भतिज देवदत्त आइपुग्छ उनको देहमा दाह्रा गाड्न । राजकुमार हिँडेपछि दरबारको शक्ति र यशोधराको देह अब उसको दाउमा हुन्छ । सुत्केरी यशोधरामाथि ऊ जाइलाग्न थाल्छ । यशोधरा भएभरको बलले प्रतिकार गर्छिन् । उनकी सासू महापजातिको साथ पनि पाउँछिन् । देवदत्तले धुलाइ भेट्छ र दफा हुन्छ । यशोधराको सत्य, बिरामी बाबुको थर्थराएको हातमा कामिरहेको थियो । सुरक्षाका लागि याचना गर्दै गर्दा कम्पन भएको धर्तीमा हल्लिरहेको थियो । देवदत्तले झम्टिरहेको उनको देहमा काँपिरहेको थियो । शरीरको कणकणमा, बाँचिरहेको पलपलमा, एउटा भयानक सत्यको भूकम्प, परकम्प उनको काँधले थामिरहेको थियो । सत्यको खोजीमा पर्खाल नाघ्न उनलाई सम्भव थिएन । असरल्ल छरिएका जिम्मेवारीहरू उठाउनु थियो । परिस्थितिले गलाएको देह जगाउनु थियो । उनी पर्खालभित्र कैद थिइन् । पलपलमा उभिएको थियो एक कठोर सत्य ।


राजा शुद्धोधनको अविरल आग्रहपछि एक दिन सिद्धार्थ फर्कन्छन् दरबारमा । गौतम बुद्ध बनेर । दरबारमा हल्लीखल्ली र अलौकिक खुसियाली छाउँछ । सबै उनको दर्शनमा लामबद्ध हुन्छन् । झ्यालबाट आफ्ना पतिको दर्शन निहार्छिन् यशोधरा । पतिले छोडेपछिको ज्यानमारा एक्लोपनलाई उनले जितिन् । एक्लो अस्तित्वमा उभिइन् । यसैमा बानी पारिन् । उनको जीवनको सत्य फेरियो । उनले आफूलाई विधवाको रूपमा स्विकारिन् । फेरि अचानक श्रीमान् उनको आँगनमा आइपुगे एक साधुको भेषमा । एक अवस्थाबाट अर्को अवस्थामा तयार हुनै नपाई समय परीक्षा लिएर उभियो उनको सामु । अब उनको आँखै अगाडि, माया गरेको असाध्यै मन पराएको मानिस थियो सन्तको रूपमा । उसैलाई तटस्थ भावले हेर्नु कसरी । यो परीक्षामा उत्तीर्ण हुनु कसरी ।


सँगै उभिएको आफ्नो छोरालाई बाबु भनेर चिनाउने वा सन्त ? यो दोधारलाई झेल्नु कसरी । उनले झेलिन् । छोरालाई सबै कुरा भनेर पितृदर्शनका लागि पठाइन् । राजादेखि रंकसम्म उभिए सबै गौतम बुद्धको सामुन्ने । यशोधरा भने हलचल भइनन् । दरबारका एक–एक मानिसका अनुनय–विनयका बाबजुद उनी बुद्धको दर्शनका लागि लाइन बस्न गइनन् । प्रस्टसँगै आफ्नो मनलाई भनिन्, ‘भलै उनले आफूलाई सन्त मानुन् । मेरा लागि उनी कुनै बेला पति थिए । उनीसँग बेखुस छु म । यो थाहा पाऊन् । उनलाई गर्नुपर्ने धेरै प्रश्न छन् मभित्र । यदि उनलाई भेट्न मन भए मेरो ढोकामा हाजिर हुनुपर्छ ।’ दृढ यशोधराको ढोकामा बुद्ध हाजिर हुन्छन् ।उभिएका बुद्धलाई यशोधरा प्रश्न गर्छिन् । जवाफ माग्छिन् । आफूलाई जुन बेला जे मन लाग्छ त्यही निर्णय गर्ने पतिको मनोमानी उनलाई सह्य छैन । नाबालक छोरा र सुत्केरी श्रीमती छाडेर हिँडेका महापुरुषको मनोभाव कस्तो थियो हिँड्ने यो जान्न मन हुन्छ यशोधरालाई । श्रीमान्ले आफ्नो खुशीको मार्गमा हिँडेपछि बँचेखुचेका सबै दिक्दारी स्याहारेर बसेकी यशोधराले सबै प्रश्नको हकदार ठान्छिन् आफूलाई । बुद्ध उभिएर उनको प्रश्नको जवाफ दिइरहन्छन् । आफूहरूलाई छोड्ने बेलामा बुद्धको मन पनि काँपेको थाहा पाएपछि उनको मनको ज्वाला मन्द हुन्छ ।


सामुन्ने उभिएका प्रज्वलित सिद्धार्थ उनका पति थिए नि । यशोधराको मनमा आकर्षण पनि पैदा हुन्छ । आँखै सामुन्ने उभिएका पतिलाई अँगाल्न मन हुन्छ । सक्दिनन् । चाहनाहरूको परीक्षामा फेरि उनीसँग विजय माग गर्छ समयले । झ्यालबाट आकाशमा हेर्छिन् । आफ्नो पछाडि उभिएका पतिको झंकारलाई हृदयमा भर्छिन् । आकाशमा खेलिरहेका बादलहरूको लुकामारीमा आफ्नो जोडी तैरँदै गरेको कल्पना गर्छिन् । बाँकी संसारले यशोधराले बुद्धलाई वासनाको वशमा पार्न लागेको आरोप लगाउँछन् । उनको मुलायम माया बुद्धलाई पनि पाशो लाग्छ । माया मोह र चाहनाको मुक्तिमा हिँडेकी नारी थिइनन् यशोधरा । देहभरि समेटिएको थियो उनको चाहना । कसरी लुकाइन सात वर्षसम्म । कसरी गरिन् चाहनासँग युद्ध । कसैले किन राखेन हिसाब । किन लगायो उल्टो बात । के यशोधराले सहेको लाञ्छनाको छायामा बुद्धको प्रकाश खुलेको थियो । यतिले पुगेन आफ्नौ काखमा रमाउँदै गरेको सन्तान पनि अब उनीबाट मागिन्छ । एक्लोपनबाट निस्केर उनी राहुलसँग रमाउन थालेकी थिइन् । आमा छोराको इन्द्रेणी पलहरू मनको फ्रेममा कैद गर्दै थिइन् । उनको भन्नु केवल राहुल थिए । फगत एक साथी । उनको निर्विकल्प साथलाई बुद्ध लैजाँदै थिए । मौसमभन्दा तीव्र गतिमा बद्लिएका थिए जीवनका परिस्थिति एकपछि अर्को । सत्यलाई योभन्दा नजिकबाट छाम्ने कुनै अर्को तरिका हुन्छ र ? यशोधराले पिएको अपमान, एक्लोपन, असुरक्षा, भयको के हिसाब । पलपल बोध गरेर बाँचेका क्षणहरूबाट निहारेको सत्यको के हिसाब ।

प्रदीप्त यशोधरा
यशोधराको जीवनमा सबैभन्दा प्रभाव दिने महिला थिए उनकी आमा र सासू महापजापति । आमाको तार्किक र निर्भय स्वभाव उनलाई प्रिय थियो । सासूको अविचलित व्यक्तित्व । यशोधराको नाबालक छोराको नाम राख्ने दिन हुन्छ । पण्डितले भन्छन् राहुल । अँध्यारो हुन्छ यशोधराको मुहार । उनले पण्डितसँग यो नाम मन परेन भन्छिन् । यही बेला राजा शुद्धोधनले लिली फूलको व्याख्या गर्छन् । शुद्धोधनले लिली फूलको विशेषता बताउँदै राहुल नाम किन विशेष हुन सक्छ भनेर सम्झाउँछन् । ‘लिली त्यस्तो फूल हो जो सूर्यको प्रकाशबिना नै फक्रन्छ । सबै फूललाई सूर्यको तेज अनिवार्य हुँदैन,’ भन्छन् उनी । उनकै छायामा हराएकी महापजापति ठ्याक्कै लिली फूलको प्रतीकझैं लाग्छ । श्रीमान्को बेवास्ताको ओसिलो छायामा उनी फक्रिरहन्छिन् । उनीसँग आफ्नै अस्तित्व छ । राजाको अस्तित्वसँग नजोडिएरै उनी पूर्ण छन् । तृप्त प्रतीत हुन्छिन् । न सन्तान, न पतिको प्रेम न त शक्तिको तातो केही देखिन्न उनको समीपमा । न गुनासो न विचलन, उनी ब्रह्माण्डमा आफ्नै अस्तित्वमा लीन छन् । दरबारको कर्तव्यपछि ज्ञान प्राप्तिको राजमार्गमा हिँड्छिन् ।


राज्यका अरू महिलाहरूको उनले नै गर्छिन् नेतृत्व । ‘किन महिलाले निर्वाणको बाटोमा हिँड्न सक्दैनन्,’ बुद्धलाई प्रश्न गर्नका लागि उनीसँग तर्क छ तयार । महापजापतिको तर्क र शक्ति यशोधराको लागि ऊर्जा बन्छ । आफूले नसनसमा बाँचेको जीवनको नाच छोडेर उनीहरू एकै दरबारमा कैद भएका हुन्छन् । सारा नियम र पावन्दीको बीचमा उनीहरू मनको पन्छी वेग हान्छन् । एक साझा संसार छ सासू–बुहारीको । उस्तै छ भुक्तमानी भोगाइ । बाँधिएको छ माया । महापजापति शान्त र तटस्थ महिला थिइन् । समयले जुन बेला जे माग्यो त्यसकै लागि हाजिर । कर्कलोको पातमा तैरिएको पानी जस्तै सम्बन्ध र शक्तिसँग टाँसिएरै पनि अलग । कसैसँग कुनै अपेक्षा थिएन । यसकारण उनको अनुहारमा बादल थिएन । सेता कपालहरूमा झल्कन्थ्यो दिव्यरूप । जब उनी टकटक हिँड्थिन् यशोधरा रोकिएर हेर्थिन् । राजा शुद्धोधनको छाया हटेपछि झन् खुलेको थियो उनको व्यक्तित्वको आभा । यसको चमकले ऊर्जा र उत्साह भरिदिन्थ्यो यशोधरामा ।


गहिरो नैराश्यमा घोत्लिएकी यशोधरालाई महापजापति सम्झाउँछिन्, ‘आँसु बालकको आँखामा हुन्छ, हुन्छ प्रौढको आँखामा पनि । तर यो सधैं रहन्न । कुनै क्षण सधैं रहन्न ।’ बुद्धत्व प्राप्तिपछि बुद्धले भन्ने गरेको अनित्य बोधको ज्ञान महापजापतिले आफ्नो कर्तव्यकै क्षणहरूमा पहिलाएकी हुन्छिन् । यशोधरालाई यही ज्ञानको झिल्को थमाउँछिन् । यी दुई आइमाई संसारको नजरमा न सन्त थिए न राजा । राजा र सन्तहरूको बुद्धि विवेक र शक्ति अटाउने उनीहरूको आफ्नै ब्रह्माण्ड थियो ।


यशोधराको सत्य उनकै भोगाइको रापमा प्रज्वलित हुन्छ । उनी सत्यको खोजीमा थिइनन् सत्य उनको पाउमा हाजिर थियो । यसोधरा स्वयम् एक सत्य थिइन्।

प्रकाशित : श्रावण १८, २०७६ ११:०३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्