पुस्तक वार्ता

राजनीतिशास्त्री
चन्द्रदेव भट्ट

पराग खन्नाको ‘द फ्युचर इज एसियन : ग्लोबल अर्डर इन ट्वान्टीफस्ट सेन्चुरी’ र इ. पोक्कोको ‘इन्डिया इन ग्रिस’ पढ्दै छु  । अहिलेको एसियाको आर्थिक र राजनीतिक पुनरोदयको विषयमा विभिन्न क्षेत्रमा बहस भएको पाइन्छ  ।

यो बहस विश्वव्यापी भएर गएको छ । पराग खन्नाले वर्तमान र भविष्यको एसियाको आकलन गर्छन् भने इ. पोक्कोले विगतको विषयमा अंग्रेजी भाषा र सामाजिक विज्ञानको ढाँचामा जानकारी राख्न उपयोगी सावित हुन सक्छ । कुनै पनि क्षेत्र/देश किन अगाडि जान्छ र पछाडि पर्न जान्छ त्यसको विषयमा थाहा पाउन विगत र वर्तमान दुवैको विषयमा जानकारी हुनु जरुरी हुन्छ । यी जानकारीहरूको अनुपस्थितिमा भविष्यको विषयमा केही भन्न सकिँदैन । यसलाई कुनै विषयको बारेमा जान्ने आधार बनाउने हो भने यी दुवै पुस्तक उपयोगी हुन सक्छन् । खन्नाको ‘द फ्युचर इज एसियन’ पुस्तकले विश्वराजनीतिमा आएको परिवर्तन र एसियामा देखिएको र देखिन सक्ने उथलपुथलको विषयमा फरक हिसाबले चर्चा गर्छ ।


विश्व राजनीति र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई व्याख्या गर्ने विद्यमान शास्त्रीय परिपाटी जुन नेसनल युनिभर्सिटी अफ सिंगापुरका प्राध्यापक किशोर मेहवुवानीले मिनिमालिस्ट, मल्टिलेटरल र माइकेभेलियनमा आधारित त्रिशब्दीय व्याख्याको आधार भन्दछन्, खन्नाको पुस्तक यो ढाँचाभन्दा बाहिर गएको पाइन्छ । साँच्चै भन्ने हो भने खन्नाले अहिले विश्व अर्थराजनीतिमा प्रभाव पारेका तत्त्वहरू विशेषगरेर विद्युतीय प्रविधि, बसाइसराइ, आवतजावतका साधनहरू (कनेक्टिभिटी), जनसंख्याले दिने फाइदा, भूगोलले दिने सुविधा, विगतको इतिहास आदि इत्यादिलाई आधार बनाएर वस्तुपरक रूपमा एसियाको सम्भावित भविष्यको विषयमा छलफल गरेका छन् । समष्टिगत रूपमा यो पुस्तक किनेर पढ्दा त्यति घाटा नलाग्ला । भाषा सरल नै छ, सूचना पनि प्रशस्त छन् । अन्यथा धेरैजसो पुस्तक किन्दा लेखक मोटाउने र पाठकलाई ज्ञानको चिनी रोग लाग्ने गर्छ ।


त्यसैगरी ‘इन्डिया इन ग्रिस’ भन्ने पुस्तकले आर्यवर्तको विगतको संस्कृति र परम्परा र त्यसको ग्रिक सभ्यतामाथि पर्न गएको असर/प्रभावको विषयमा उत्कृष्ट रूपमा व्याख्या गरिएको छ । माथि भने जस्तै भारतवर्षको सांस्कृतिक धरोधरको विषयमा जानकारी लिन यो पुस्तक अग्रपंक्तिमा पर्न जान्छ । जसको विगत गौरवमय छ त्यसको भविष्य पनि गौरवमय नै हुन्छ भन्ने पक्षलाई यसले पुष्टि गर्छ । यो पुस्तक कुनै समयमा ब्रिटिसहरूले दुर्लभ बनाएका थिए किनभने यसले आर्यवर्तको गौरवशाली संस्कृतिले विश्वव्यापी रूपमा पारेको संस्कृतिको विषयमा व्याख्या गरेको जुन साम्राज्य विस्तार गर्नका लागि बाधक हुन जान्छ ।


पश्चिमको प्रगतिले एसियालाई फाइदा होइन
भारत र चीनलाई केन्द्रविन्दु बनाएर लेखिएका अनगिन्ती पुस्तकहरूको निचोड एउटै देखिन्छ– ‘पश्चिमले विज्ञान, प्रविधि र बजारमा गरेको प्रगतिको प्रतिफल अब एसियाका नागरिकहरूले पनि उपभोग गर्नेछन् । र, एसियाका मुलुकहरू पनि आर्थिक रूपमा सम्पन्न हुनेछन् ।’ अर्थात् एसियाको उदय पनि हामीले गर्दा नै हुनेछ भन्ने तर्कलाई दरो रूपमा राखेर धेरैजसो पुस्तकहरू प्रकाशनमा आएका छन् । एसियाको पुनरोदय भन्न उनीहरू तयार छैनन् । त्यो भनेको विगतलाई मान्यता नदिनु हो । यो अर्धसत्य हो । जबकि एसियनहरू र एङ्गुस मेडिसनजस्ता अर्थशास्त्रीहरू यहाँको विगतलाई असल र सफल देख्छन् । यो सत्यलाई पराग खन्नाले उदाहरणसहित राम्रोसँग उजागर गरेका छन् ।


एसियाको विगत (त्यसमा पनि भारतवर्षको) को विषयमा जानकारी लिन थप दुईवटा पुस्तक अध्ययन गर्नु जरुरी हुन्छ ः पहिलो मार्क ट्वाइनका भारतवर्षमाथि लेखिएका कृतिहरू र दोस्रो सिरिन नर्थकोट पार्किसन्सद्वारा लिखित ‘इस्ट एन्ड वेस्ट’ । एसियाका लेखकहरूले पनि धेरै पुस्तकहरू लेखेकाछन् । हाम्रो विडम्बना के छ भने हामी हाम्रैलाई विश्वास गर्दैनौं । साँच्चै भन्ने हो हामी हाम्रो ज्ञानलाई विस्थापित गर्दै बाहिरको ज्ञानलाई स्थापित गर्दै छौं । बाहिरबाट प्रकाशित पुस्तक र ज्ञानको विषयमा जानकारी राख्नु जरुरी हुन्छ तर त्यसैलाई सत्य देख्नु र आफ्नो सबै नराम्रो देख्नु हानिकारक हुन्छ । यो परम्परा आज हामीकहाँ ज्यादै बलियो भएर आएको छ । सायद हाम्रा विश्वविद्यालय, प्रज्ञाप्रतिष्ठान र अन्य प्रकाशन गृहहरूले ज्ञान उत्पादनमा अग्रणी भूमिका खेल्न सके यो क्षेत्रमा देखिएका कमीकमजोरी न्यून भएर जानेछन् । जबसम्म हामी आफैंले आफ्ना कथा र व्यथाहरू लेख्दैनौं तबसम्म हामीलाई अरूले हेर्ने दृष्टिकोण परिवर्तन हुँदैन । पछिल्ला वर्षहरूमा लेख्ने परम्परामा निकै सुधार आएको छ । उपन्यासहरू, कथा–कविताहरू, आत्मकथाहरू प्रकाशित हुँदै छन् तर हाम्रो समस्या भनेको मौलिकतामा ह्रास आएको छ ।


विदेशीको ज्ञानको भारी धेरै बोकियो
धेरैजसो पुस्तकहरू म पुस्तक पसलहरूबाटै किन्ने गर्छु । कहिलेकाहीं साथीभाइ र प्रियजनहरूले बाहिरबाट पनि ल्याइदिने गर्छन् । यी पुस्तकहरू पनि यसरी नै प्राप्त भएका हुन् । पुस्तकको विषयमा उपयुक्त जानकारी भएन भने यसले ठूलो समस्या जन्माउन सक्छ । किनकि अहिलेको युगमा पुस्तक प्रकाशन गर्नु भनेको ज्ञानको उत्पादन पटक्कै होइन । त्यो धेरै हदसम्म समाजमा आफm्नो विचारधारा, शक्ति र वर्चस्व कायम गर्न चाहिने आवश्यक सूचना शत्तिशाली रूपमा प्रक्षेपण गर्नु हो । अहिले पुस्तक पढ्ने भनेको प्रभावशाली लेखकहरूले सूचनालाई कसरी प्याकेजिङ गरेका छन् भन्ने विषयमा थाहा पाउनका लागि होजस्तो लाग्छ तर यी सबै विषयमा थाहा पाउनका लागि पूर्वअनुसन्धान गर्नु जरुरी हुन्छ र यसका लागि धेरै उपायहरू छन् । पत्रपत्रिकामा प्रकाशित पुस्तक समीक्षा पढ्नु जरुरी हुन्छ ।


नेसनल युनिभर्सिटीका प्राध्यापक किशोर मेहवुवानी आफ्नो पुस्तक ‘हेज द वेस्ट नस्ट’ (पेज ८८–८९) मा लेख्छन् संसारको ७.१२ बिलियन जनसंख्यामा ४.४३ बिलियन एसियनहरू छन् तर ‘न्युयोर्क रिभ्यू अफ बुक्स’ मा समीक्षा गरिने पुस्तकहरूमा एसियनहरूको नाम विरलै भेटिन्छ । प्रसिद्ध लेखक अमिताभ घोषलाई उद्धृत गर्दै उनी लेख्छन्– घोषले एउटा निर्देशित खाकामा लेख्न नमानेपछि अर्को प्रसिद्ध म्यागाजिन ‘न्यू योर्कर’ ले उनका कृतिहरू नै छाप्न छोड्यो । यी उदाहरणहरू यहाँ प्रस्तुत गर्नुपछाडिको उद्देश्य के हो भने पुस्तक प्रकाशन गर्नु भनेको आफ्ना विचारहरू, आफ्ना कथाहरू, व्यथाहरू र समाजको चित्रण आफ्नै तरिकाले गर्नु जरुरी हुन्छ भन्ने कुरालाई पुष्टि गर्नु हो । तर विडम्बनासाथ भन्नुपर्छ हाम्रा कथा, हाम्रो समाज, इतिहास र संस्कृतिलाई अरूले विकास गरेको फ्रेमवर्कको आधारमा गर्ने गर्छौं जसले गर्दा हाम्रो आफ्नै ज्ञानको दायरा कमजोर हुन जान्छ भने अर्को समाजको पनि अपव्याख्या हुन जान्छ ।

प्रकाशित : वैशाख ७, २०७६ ०९:२१
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

राजनीतिमा अल्फा प्रवृत्ति

चन्द्रदेव भट्ट

काठमाडौँ — समाजवादको नारासहित सत्तामा आएको सरकारले एक वर्ष पुरा गर्दैछ । पाँच वर्षका लागि निर्वाचित सरकारको एकवर्षे शासकीय गतिविधिलाई आधार बनाएर मत निर्माण गर्नु न्यायोचित नहुन सक्छ । लामो राजनीतिक अस्थिरताबाट नयाँ शासकीय चरणमा प्रवेश गरेको र द्वन्द्वका भग्नावशेषको भारी पनि बिसाउने जिम्मेवारी भएको सरकारका अगाडि चुनौती र समस्याको कमी हुँदैन ।

राजनीतिक परिवर्तनसँगै आम नागरिकका इच्छा र आकाङ्क्षा बढेर जाने भए । नयाँ राजनीतिक परिवर्तनलाई युगान्तकारी र नयाँ युगको सुरुआत हामी आफैँले भनेका छौं । नयाँ युगको फल चाख्ने इच्छा सबैको हुन्छ ।

यी सबैलाई सन्तुलन गर्न सजिलो छैन । यति हुँदाहुँदै पनि सरकारसँग काम गर्न सहज वातावरण छ । सबैभन्दा ठूलो पक्ष सरकारसँग जनमत छ । केन्द्रदेखि स्थानीय तहसम्म एउटै विचारधारामा विश्वास गर्ने स्वजातीयहरूको सरकार छ । प्रतिपक्ष विगतको भन्दा शालीन छ, आफैमा अलमलिएको छ ।

सहज परिस्थिति हुँदाहुँदै पनि सरकार कताकता हराए जस्तो देखिन्छ । पार्टीको सिद्धान्तमा बाँधिएका बाहेक आम नागरिकलाई सरकारले विश्वासमा लिनसकेको देखिँदैन । यो नै सत्य होइन, तर वास्तविकता हो । देश बाहिर पनि हामी विश्वास गुमाउँदैछौं र कमजोर कूटनीतिक चरित्र प्रदर्शन गर्दैछौं । नयाँ युगले दिने फल सर्वसाधारणका लागि ‘आकाशको फल आँखा तरी मर’ भनेजस्तो हुने त होइन भन्ने सबैको मनमा पर्न गएको छ ।

हाम्रा नेता र प्रशासकमा ज्ञानको कमी पनि देखिँदैन । केही वर्षयता सबैले स्व:प्रशंसाले भरिपूर्ण आत्मकथा, सुझाव र सल्लाहले भरिभराउ ठेलीका ठेली पुस्तक प्रकाशित गर्दै आएका छन् । यो ज्ञानले सत्तामा बस्दा किन काम गर्दैन भन्ने विषयले सर्वसाधारण नागरिक अचम्मित भएका छन् । भाषणमा पनि नेताहरू इलियाड, ओडेसी तथा पछिल्लो समयका उत्कृष्ट पुस्तकका लेखक नोभल हरारीका सबै कृति पढेको अनुभूति दिन्छन् ।

मार्क्सवाद कण्ठै गरेर बसेका छन् । केही वर्ष पहिले प्रकाशित ‘किन राष्ट्रहरू असफल हुन्छन्’ र गतवर्ष प्रकाशित ‘कसरी प्रजातन्त्र मर्छ’ भन्ने पुस्तक नेपालमा धेरै किनिए । धेरैजसो नेतागण, प्राज्ञ र प्रशासकले यी पुस्तकको प्रसंग लिएको देखिन्छ ।

धेरैजसो शीर्षनेताले कम्तीमा तीनवटा फरक राजनीतिक व्यवस्थामा काम गरिसकेका छन् । राजनीतिक आन्दोलनको माध्यमले एउटाबाट अर्को व्यवस्थामा फड्को मारेर जुन व्यवस्थामा पनि उपयुक्त हुनसक्ने क्षमता प्रदर्शन गरेका छन् । यस्ता चतुर राजनीतिज्ञ धेरै कम देशमा पाइन्छन् । यतिहुँदाहुँदै पनि नेपाली राजनीति र राजनीतिज्ञले विश्वास गुमाउँदैछन् । किन ?

विगतका राजनीतिक आन्दोलनहरूको प्रमुख उद्देश्य नेपाली राजनीतिलाई सामन्तवादबाट समतावादतिर लानु थियो । राजनीतिज्ञहरूले विगतमा सामन्तवाद मात्र देखे, तर जनता जहिले पनि विगतकै गुणगान गाउँछन् । अहिले राम्रो गर्न नसकेर विगत राम्रो भएको हो कि विगत राम्रै थियो ? यो समीक्षा गर्नु अप्ठ्यारो पक्ष हो ।

समाज ठाडो रूपमा विभाजन भएको छ । कसैले यसैलाई प्रजातन्त्र देख्छन् भने कसैका लागि दुई हजार वर्ष अगाडि प्रजातन्त्र राम्ररी अभ्यास गरिएको देख्छन् । उनीहरूले पौराणिक र ऐतिहासिक घटनाबाट मत निर्माण गर्दैछन्, जुन आज देखिँदैन । उल्टो न्यायका लागि सडकमा आउनुपर्ने बाध्यता सिर्जना भएको छ ।

समतावाद स्थापनाका लागि साम्यवादी विचारधारामा विश्वास गर्ने तर प्रजातान्त्रिक प्रक्रियाबाट आएका राजनीतिक पार्टीहरूको हातमा सत्ताको बागडोर परेको लामो समय भइसकेको छ । कानुनमा व्यवस्था भए पनि व्यवहारमा न सामन्तवाद अन्त्य भएको छ, न समतावाद स्थापना हुनसकेको छ ।

राजनीतिक शब्दजाल प्रयोग गरेर विगतलाई गाली गर्ने या गुनगान गाउने, तर समकालीन विषयमा कम छलफल गर्ने हाम्रो बानी भैसकेको छ । जीवन समकालीनतामा निर्भर गर्छ । साधारण जीवन जिउन न भूत आवश्यक पर्छ, न भविष्य । छलफल गरेको भए समकालीन समस्या समाधान थिए । जनसंख्याको ठूलो भाग ओगटेका युवक–युवतीका समस्या समाधान गर्न हामी बढी केन्द्रित हुने थियौं । अरुका समस्याबाटै व्यक्तिगत समृद्धि सिर्जना गर्ने फरक वर्गको विकास भएर जाँदैछ ।

मुलुकलाई दिशानिर्देशन गर्न राजनीतिक वर्गको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । प्रजातन्त्रसँगै उदाएका नयाँ शासक र अभिजात्य वर्गको जीवन ‘निजितामा सुरु भएर निजितामै’ अन्त्य हुने संस्कार विकास भएको छ । यो वर्गमा पर्ने व्यक्तिहरू सबै एकैचोटी सफल र नम्बर एक (अल्फा म्यान) हुन चाहन्छन् । ओमेगा हुन कोही तयार छैनन् । हामी पुनर्जन्ममा विश्वास गर्ने बहुमतमा छौं । त्यस्तो हतारै गरिहाल्नुपर्ने छैन ।

यस्ता व्यवहारले राजनीति गर्ने र नगर्नेका बीच सनातनी शत्रुताको विकास हुनगएको छ । राजनीति गर्ने वर्गमा ‘हामी जनता’ भन्ने सिद्धान्तलाई ‘जनताका हुन् र’ भन्ने मानसिकताले जरो गाड्दैछ । यस्तो व्यवहारले प्रजातन्त्रका मौलिक मूल्य र मान्यताको उपहास गरेको देखिन्छ । हाम्रो राजनीतिक व्यवहारले निर्माण गरेको यो दोस्रो किसिमको वर्ग हो ।

अर्को समस्या हामी झुटो मनले ‘सत्य’ बोल्छौं र सत्य मनले ‘झुटो’ बोल्छौं, जसले गर्दा व्यवहार र विश्वास छुट्याउन आम नागरिकलाई अप्ठ्यारो परेको छ । हामी बाहिरी मनले सबै प्रजातन्त्र र विकास चाहन्छौं । भित्री मनले घोर अप्रजातान्त्रिक र आफ्नोमात्र विकास हेर्न चाहन्छौं । राज्यको चरित्र पनि त्यसरी नै निर्माण गर्दैछौं ।

यो चरित्रले शासकीय पद्धतिमा समस्या देखिँदैछ । हामी सिद्धान्त र सम्झौता पूर्णरूपमा लागु गर्ने मनस्थितिमा छैनौं । किनकि यसले शासकीय शक्ति विभाजन गर्छ, जुन हामी चाहँदैनौं । शासक, नोकरशाही र प्राज्ञ पनि श्रेणीक्रममा विश्वास गर्छाैं । श्रेणीक्रम लागु गर्न श्रेणीविहीन ठूलो वर्ग चाहिन्छ ।

पछिल्लो वर्ग जति बलियो हुन्छ, अघिल्लो वर्गको प्रभुत्व त्यतिकै खतरामा पर्छ । अर्को कुरा सत्तामा पुगेका व्यक्तिहरू (त्यो राजनीतिज्ञ होस् या कर्मचारी) अवकाश चाहँदैनन् र नमरुन्जेलसम्म विभिन्न किसिमका नियुक्ति कुर्दै बसेका देखिन्छन् । यी समस्या आनुवंशिक भएर आएका छन् ।

आज थोरै व्यक्ति ज्यादै सफल छन् र तिनले मेरो अनुमानमा मुलुकको जीडीपीको लगभग १५ प्रतिशत भाग ओगट्छन् । व्यक्तिगत स्वार्थका लागि सकेसम्म राज्यका संरचनालाई आफू सुहाउँदो तरिकाले निर्माण गर्ने र नीति पनि त्यस्तै बनाउने परम्परा स्थापित हुँदैछ । परिणामस्वरुप दोहोरो समानार्थी अर्थतन्त्र र शासकीय स्वरुप अगाडि आउँदैछ ।

बहुनागरिक असफल र राज्यभन्दा गैरराज्य बलियो भएर गएको छ । हामीले अगाडि सारेका नीतिहरूले धनी र गरिबका छोराछोरीको भेटघाट हुँदैन । सामान्य अवस्थामा गरिब किसान र मजदुरका छोराछोरीको डाक्टर, इन्जिनियर बन्ने सम्भावना न्युन भएको छ । जुन अवस्था तीन दशक अगाडि थिएन । फलस्वरूप एकले अर्कोलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा भिन्नता आएको छ ।

यस्तो अवस्थामा (डिप राज्य) फगत राष्ट्रवादको नाराले मात्र नागरिक सार्वभौमता संरक्षण गर्दैन । राजनीतिज्ञको मूल्याङ्कन व्यक्तिगत सफलता र उपलब्धिका आधारमा हुँदैन । राज्य सामूहिक निकाय हो । राजनीतिज्ञको सफलता सामूहिक सफलतामा निर्भर गर्छ ।

व्यक्तिगत सफलता र उपलब्धिको कुनै सीमा छैन । हामीसँग त्यसको लागि न पर्याप्त समय छ, न क्षमता । रविन्द्रनाथ टैगोरले मृत्युशैय्यामा रुँदै भनेका थिए, यो संसारमा धेरै कुरा छन्, तर मनुष्यको टोकरी भगवानको भन्दा ज्यादै सानो छ । यो संसारको दुई हजार वर्षको इतिहासमात्र हेर्ने हो भने यो अवधिमा धेरै शासक, विद्वान र कलाकार आए होलान्, तर हामी मुस्किलले १०–१२ जनालाई मात्र सम्झिन सक्छौं ।

स्वार्थ र सुविधाका आधारमा राजनीतिक दलहरू फुट्ने र जुट्ने परम्पराले हाम्रो प्रजातन्त्र पटक–पटक सङ्कटमा पर्दैछ । दलभित्र र बाहिरको मल्लयुद्धले राजनीतिप्रति विश्वास घट्दै गएको छ । संसारका धेरैजसो राष्ट्रले बाह्य मुलुकसँग स्वतन्त्रताको लडाइँ लडे । हाम्रो लडाइँ आन्तरिक छ । कुनै बेला सामन्तवादको नाममा त कुनै बेला प्रजातन्त्रको । लडाइँ आफ्नै बन्धु–बान्धवसँग छ ।

बहुदलीय प्रतिस्पर्धी शासन व्यवस्थाको मर्म हामीले बुझ्न सकेनौं कि † प्रतिस्पर्धी मात्र भनेको हो, लडाइँ गर्ने भनेकै होइन । प्रतिस्पर्धी जनहितका लागि कसले बढी गर्न सक्ने भनेर हो । त्यसो त अहिलेको प्रजातान्त्रिक प्रणालीमा ओलम्पियस (ग्रिक) फिलोसोफीको ठूलो प्रभाव छ । जसको मुख्य उद्देश्य प्रथम हुने (अल्फा प्रवृत्ति) हो । यो प्रतिस्पर्धी परम्परा अनुसार सबै कुरा एउटै जीवनमा प्राप्त गर्नुपर्छ ।

जीवनको सफलता सबै उपलब्धिसँग (सम टोटल अफ दी एचिभमेन्ट) सँग जोडिनाले उपलब्धिका लागि जे पनि गर्ने प्रवृत्ति हावी भएको छ । त्यही भएर होला, जति विद्वान भए पनि प्रतिस्पर्धा लडाइँमा रूपान्तरण हुने र समाज पछाडि परिरहने । यस्तो अवस्था कायमै रहे राजनीतिले नागरिकको विश्वास जित्न अप्ठ्यारो हुनेछ ।

प्रकाशित : फाल्गुन २, २०७५ ०७:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×