ज्ञानको भण्डार

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — तपाईं हामीमध्ये अधिकांशले सम्झिन्छौं होला— आमा–हजुरआमाको हातले बनेको कागती र मह, अदुवा हालेको पानी ।

ZenTravel

(आजकल तारे होटलमा ‘हनी हट लेमन’ भनिन्छ) । रुघाखोकी लाग्दा खाइने घरेलु दवाइ । पखाला लाग्दा आमाले मेथी–लसुन हालेर बनाएको पातलो जाउलो पनि सम्झनामा आउँछ ।

Meroghar


अहिले पनि जाडो याममा गरम मसला हालेर तातो चियो खाँदा शरीरमा स्फूर्ति अनुुभव हुुन्छ । रुघाखोकीले ग्रस्त भएको शिथिल जिउमा केही आराम मिल्छ । अक्षयतृतीयामा सातु र सर्वत खाँदा थाहा हुन्छ, ‘अब गर्मी लाग्न थाल्यो ।’ हाम्रा वरपरका यस्ता अनेक चलन यसै अस्तित्वमा आएका होइनन् । यिनका पछाडि ठूूलो विज्ञान छ । घर वरपरका वनस्पतिको उपयोगिताबारेमा आमा–हजुरआमा हुँदै कुप्री आमाहरूबाट जनश्रुतिझैं फाइदा/बेफाइदा सुनिंदै आएको हुनुपर्छ ।

अफसोस, आजको अति आधुनिकताले गर्दा यी सबै ‘परम्परागत ज्ञान’ बेकम्मा र पुुरातनवादी भइरहेका छन् । चिकित्सक भएर काम गरेपछि पहिले म आफैं पनि पहिले–पहिले हजुरआमाले मेरो घाउ भएको खुुट्टामा बेसार–तेल दलेको सम्भँmदा ‘कस्तो मूर्खतापूर्ण काम गर्नुभएको’ भनेर कड्किन्थें ।

तर, २० वर्षअघि भारतमा डा. बन्दना शिवा र डा. मीरा शिवाजस्ता वैज्ञानिक विदुुषीबाट वनस्पतिको औषधीय प्रयोगबारेमा भाषण सुुनेपछि म बदलिएँ । उनीहरूले लेखेको किताब पनि पढें । बिस्तारै विश्व स्वास्थ्य संघले परम्परागत ज्ञानको बारेमा लेख्न र बोल्न थाल्यो, अनि आफ्ना वरपर भएका वनस्पतिको महत्त्व र प्रभावबारे थाहा हुन थाल्यो ।

केही महिनाअघि ‘नेसनल ज्योग्राफी’ ले निकालेको ‘मेडिसिनल हर्ब’ नामक किताब मैले अमेरिका जाँदा उपहार पाएँ । संसारका विभिन्न देशमा भएका वनस्पतिको चिकित्सकीय महत्त्वबारे लेखिएको यो किताब पढेपछि मलाई लाग्यो— हाम्रा पूुर्खाहरूले वनस्पतिको विज्ञानको उपयोग नजानेरै पनि राम्रैसँग गरेका रहेछन् ।

यी यो किताब पढ्दा मलाई ज्ञान भयो कि विभिन्न फूूलहरू जसलाई हामी केवल सौन्दर्यको दृष्टिले हेर्छौ, सजाउँछौं, उपहार दिन्छौं । ती फूल त खाँदा पनि हुने रहेछ । जताततै आफै फल्ने, हामीले बेवास्ता गरेका कतिपय वनस्पतिबाट औषधि ‘क्याप्सुुल’ बनाइने रहेछ ।

किताबमा विभिन्न तरिकाले कुन वनस्पतिको कसरी प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने जानकारी दिइएको छ । किताब पढेपछि मैले थाहा पाएँ, आफूुले दैनिक जीवनमा प्रयोग गरिरहेका कतिपय वनस्पतिको वैज्ञानिक अनुसन्धान भएको रहेछ अर्थात् परम्परागत ज्ञानको पनि वैज्ञानिक आधार रहेछ । ‘नेसनल ज्योग्राफी’ जस्तो संस्थाले प्रकाशित गरेको यो किताबमा हाम्रा वरिपरि भएका वनस्पतिबारेमा रमाइलो तरिकाले लेखिएको छ ।

विदेशमा चाहिं प्राय: सबै वनस्पतिलाई ‘क्याप्सुल’ बनाएर पनि बेचिन्छ । उदाहरणका लागि अदुवा हाम्रो भान्छामा कहिले टु्ट्दैन । हामी जाडोमा अदुवा–चियाको आनन्द त मजासँग लिन्छौं । अदुवाको टुक्रा स्वाद लिएर खान सकिन्छ । अदुवाले वाकवाकी रोक्ने काम पनि गर्छ । गर्भवती महिलालाई त म जहिले पनि एक टुक्रा अदुवा मुखमा हालिराख्न सल्लाह दिन्छु । लामो यात्रामा जाँदा म आफैं केही टुक्रा अदुवा साथैमा राख्छु । अध्ययनले देखाएको छ कि क्यान्सर बिरामीलाई विकिरणद्वारा उपचार गरेपछिको खानपिन गर्न मन नलाग्ने अवस्थामा अदुवा अचुक औषधि हुन सक्छ । अदुवाको महत्त्व कति छ भन्ने कुरा मैले इरानमा छँदा थाहा पाएकी थिएँ । भारतबाट लगिने अदुवा त्यहाँ एक किलोको २५ डलर पर्दो रहेछ, यो सन् २००४ को कुरा थियो ।

हामीले भटमासलाई खाद्यको रूपमा प्रयोग गरे पनि चिनियाँ औषधि विज्ञानमा यसलाई ज्वरो निको पार्न, तनाव हटाउन पनि प्रयोग गरिन्छ । यो मुटु र मृगौलाका लागि पनि उत्तम हुन्छ । भटमास शरीरको मोटोपन घटाउन, पिसाब फेर्दा गाह्रो भएको वा पोल्ने स्थिति कम गर्न प्रयोग गरिने कुरा लेखिएको छ ।

बारी/कान्लामा जताततै हुने एलोभेराले अहिले निकै चर्चा पाइरहेको छ । विशेषगरी छालाको सौन्दर्य बढाउन भनेर यो प्रयोग गरिन्छ । म आफैँचाहिँ छाला फुटेको बेला, सानोतिनो पोलेको बेला एलोभेरा प्रयोग गर्छु । एलोभेराको रस पनि विभिन्न तरिकाले प्रयोग गर्न सकिन्छ भनेर लेखिएको छ । अमेरिकाको दक्षिण टेक्सास र मेक्सिकोमा यो सौन्दर्य साधनका लागि धेरै प्रयोग गरिन्छ । साथै खानका लागि क्याप्सुल बनाएर बेचिन्छ पनि ।

यसैगरी यस किताबमा अनार, बेसार, लसुन आदिको महत्त्वबारेमा भनिएको छ । यस्ता वस्तुहरू आयुुर्वेद, चिनियाँ चिकित्सा विज्ञानमा कसरी प्रयोग भइरहेछ भन्ने पनि राम्रो जानकारी दिइएको छ ।

प्रकाशित : माघ १२, २०७५ १०:२७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

बिर्सिएको ज्ञान भण्डार

‘चन्द्रनिघण्टु’ पढेपछि मलाई आफैंलाई गर्वको अनुभूति पनि भयो, हाम्रा पुर्खाहरूलाई कति धेरै ज्ञान रहेछ भनेर ।
डा अरुणा उप्रेती

काठमाडौँ — विभिन्न वनस्पति र तिनको औषधीय गुणबारे प्राय: अंग्रेजीमा लेखिएका किताब, पत्रिका र वैज्ञानिक अनुसन्धानबारेमा पढ्ने र त्यसलाई व्यावहारिक जीवनमा प्रयोग गर्ने बानी प्राय: हामी सबैको छ ।

त्यही बानीले गर्दा हजुरआमाले खुट्टामा घाउ हुँदा बेसनको लेप लगाउँदा ‘छया’ भन्ने हामीहरू जब बेसार ‘टर्मरिक’ भनेर राम्रो प्याकेटमा सजिएर स्किन–लोसन भनेर आउँछ— हामीहरू ‘आहा कस्तो राम्रो औषधि’ भन्न थाल्छौं ।

त्यस्तै, आधुनिक औषधिमा बानी परेकाहरूले पनि सिंहदरबार वैद्यखानाबाट निस्केका औषधिलाई पुरातन विचारको भन्ने होच्याउने बानी छँदैछ । त्यसैगरी आयुर्वेदशास्त्र पढेकाले पनि कति आयुर्वेद औषधि सट्टामा आधुनिक औषधिको प्रयोग गर्ने गरेका छन् ।

स्वास्थ्य मन्त्रालयले आयुर्वेद विकासका लागि त्यसमा लागेका व्यक्तिहरू नै उत्साहित नभएको कुरा दर्साउँछ भने आयुर्वेदका चिकित्सक र वैद्यहरू भने सरकारले आयुर्वेद विज्ञानको वास्तै नगरेको बताउँछन् । सामुन्नेमा यसको दु:खद उदाहरण छन्— नरदेवी आयुर्वेदिक अस्पताल र कीर्तिपुरस्थित आयुर्वेद अस्पताल तथा अनुसन्धान केन्द्र ।

कीर्तिपुरको आयुर्वेदिक अस्पताल चाइना सरकारको सहयोगमा निर्माण गरिएको हो । ‘यसको प्रपोजल लेख्न मैले पनि सहयोग गरेको थिएँ । त्यो प्रपोजलअनुसार नै अस्पताल भवनहरूको निर्माण भयो तर त्यहाँ अनुसन्धान केन्द्रको पाटो (जुन आयुर्वेदको विकासका लागि अन्यन्त महत्त्वपूर्ण छ) चाहिं प्रभावकारी हुन सकेको छैन ।

खोइ, अहिलेसम्म त्यस्तो ठूलो अस्पतालबारेमा सर्वसाधारणलाई थाहै छैन,’ लामो समयसम्म नेपाल सरकारको कर्मचारी भएर र पछि विभिन्न अध्ययन अनुसन्धानमा काम गरेका डा. दामोदर अधिकारी भन्नुहुन्छ— मलाई पहिलेदेखि नै वनस्पतिमाथि रुचि थियो । मेरो बुबालाई धेरै वनस्पतिका औषधीय गुणबारे ज्ञान थियो ।

मेरो गाउँघरमा कति बिरामीलाई बुबाले वरिपरिका वनस्पतिबाट उपचार गरी नि:शुल्क सेवा गर्नुहुन्थ्यो । मलाई पनि कति जडीबुटीका बिरुवा खोजेर ल्याउन भन्नुहुन्थ्यो । त्यसैले मलाई पनि कति कुराहरू थाहा भयो । हाम्रा पुराना ज्ञान सुरक्षित राख्नै पनि चन्द्रनिघण्टुजस्ता किताब प्रकाशित हुनुपर्छ भनेर मैले ‘चन्द्रनिघण्टु’ प्रकाशन गर्न स्वास्थ्य मन्त्रालय र आयुर्वेदका क्षेत्रमा काम गर्नेलाई प्रोत्साहन गर्ने काम गरेको थिएँ,’ दामोदरले भन्नुभएको थियो, ‘यो पुस्तक निस्केकोमा मलाई साह्रै खुसी लागेको छ ।’

चन्द्रनिघण्टुका बारेमा वास्तवमा वैद्यहरूले लेख्नुपर्ने हो भन्ने मलाई लागेको थियो । तर, जब यसको प्रथम खण्ड मैले हेर्ने मौका पाएँ, अनि लाग्यो— यो त प्रत्येक नेपालीको घरमा हुनुपर्ने किताब हो । किताब दस खण्डमा प्रकाशित हुँदा एक खण्डको २ हजारको दरले २० हजार रुपैयाँ पर्छ । ‘यो महँगो भयो कि ?’ भन्ने भान पर्न सक्छ । तर, पोहोर साल नेसनल ज्योग्य्राफीले प्रकाशित गरेको संसारको उत्तम वनस्पति र तिनको चिकित्सकीय महत्त्व भन्ने किताब मेरो हात परेको थियो । त्यसको एक खण्डको मूल्य नै ४ हजार रुपैयाँ थियो ।

यसैले यस्तो ज्ञानले भरिएको जीवनोपयोगी र पुस्तौंपुस्तालाई काम लाग्ने किताब महँगो होइन भन्ने स्पष्ट छ । यो किताब तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री वीरशमशेरले प्रोत्साहन दिएर जडीबुटी अध्ययन, संकलन र लेखनको काम सुरु भएको र पछि चन्द्रशमशेरले नेपालका साथै बम्बई, कलकता र वाराणसीबाट समेत आयुर्वेदशास्त्रका जानकारलाई एकैसाथ राखेर लेख्न लगाएको कुरा यस किताबमा उल्लेख छ ।

धेरै जना विज्ञ मिलेर यो कृति लेखिएको हुनाले यसमा कुनै एक लेखकको नाम छैन । तर, चन्द्रशमशेरले आफ्नो नामबाट ‘चन्द्रनिघण्टु’ नाम दिएका हुन् । यो किताब हेरेपछि मलाई आफैंलाई गर्वको अनुभूति पनि भयो, हाम्रा पुर्खाहरूलाई कति धेरै ज्ञान रहेछ भनेर । त्यो बेलामा अहिलेजस्तो प्रयोगशाला थिएन । कुन रसायनले के गर्छ भन्ने वैज्ञानिक ज्ञान थिएन तर अनुभव र बारम्बारको प्रयोगपछि कुन औषधि के हो र केका लागि काम लाग्छ भनेर अनुभव हासिल गरेर लेखिएको यो ज्ञान अहिलेको पुस्ताको लागि त अमूल्य नै रहनेछ ।

यो किताबको अर्काे विशेषता भनेको यसमा प्रत्येक वनस्पतिबारेमा अंग्रेजीमा पनि लेखिएको छ । वैज्ञानिक नाम पनि दिइएको छ । यो किताब हेरेर बुझ्न चाहनेले वनस्पतिको बारेमा आधुनिक विज्ञानले कति अध्ययन गरेको छ भन्ने कुरा थाहा पाउन धेरै सजिलो हुन्छ । त्यो वनस्पतिको वैज्ञानिक नाम गुगल गरेपछि अन्य वैज्ञानिक स्रोतहरू पनि सजिलै हेर्न सकिन्छ ।

पुस्तकमा वनस्पति र खनिजसमेत गरेर सबै वस्तुबारेमा राम्रो चिनारी दिइएको छ । चित्रहरू हातैले लेखिएको छ । त्यो बेलामा फोटो खिच्ने सुविधा नहुँदासमेत हातले चित्र लेखिएका छन् । किताब कलेवर सुन्दर छ, किताब गाता पनि बलियो छ । यसमा कुनै वनस्पतिको बढी उपयोग हुँदा पर्न सक्ने समस्या बताइएको छ । तर, कतिपय हामीले भान्सामा प्रयोग गरिरहेका तरकारीबारेमा पढ्दाचाहिं लाग्छ—थाहै नपाईकनै हामीले औषधि पोखाइरहेका रहेछौँ ।

एक वनस्पतिले कमजोरी हटाउँछ, मुटुका लागि लाभदायक हुन्छ । यसमा केही मात्रामा प्रोटिन, क्याल्सियम, फस्पोरस, भिटामिन बी र सी पनि पाइन्छ भनेरपढ्दा कस्तो राम्रो वनस्पति रहेछ भन्ने लाग्छ । तर, यो वनस्पति लौका रहेछ भन्ने थाहा पाएपछि हामी झनै खुसी पो हुन्छौं ।
नेपालका विभिन्न भाग तराइर्, पहाड, हिमालका वनस्पति भिन्दाभिन्दै रूपमा वर्णन गरिएको छ । पलासको फूल केही काम लाग्दैन भन्ने प्राय: हामीलाई लाग्छ तर वनजंगललाई रमितलाग्दो बनाएर फुल्ने रातो र पहेंलो पलास पेटको जुका मार्न प्रयोग हुन्छ भन्ने थाहा पाउँदाचाहिं रमाइलो लाग्छ । फेरि बढी प्रयोग गरेमा समस्या आउन सक्ने कुरा पनि सम्झाइएको छ ।

त्यसैगरी धतुरो विष हो भन्ने कुरा हामीलाई सानैदेखि सिकाइएको हो । तर, धतुरो पेट दुखेको बेला, कपालको जुम्रा र लिखा मार्न पनि प्रयोग गरिन्छ भन्ने थाहा पाउँदा अचम्म लाग्न सक्छ । कालो, पहेंलो, रातो, सेतो, नीलो धतुरो पनि हुँदो रहेछ । यो सबैका चित्र पनि पुस्तकमा कोरिएको छ ।

चन्दनिघण्टुको पहिलो खण्डमा हामीले भान्छामा प्रयोग गर्ने गाँजर, मुला, लसुन, छ्यापी, मेथी, करेला, बेथे आदि परिचित वनस्पतिको साथै हामीले थाहा पाएको, देखेको तर औषधीय गुण छ भनेर थाहा नभएको वनस्पतिका बारेमा पनि बयान गरिएको छ । यस्ता वनस्पतिमाजाई, पलास, रातो गुलाब, तीतेपाती समेटिएका छन् ।

यति राम्रो किताब पढ्दा एउटा कुराचाहिं सार्‍है खड्किएको छ । यसको मुख्य उपयोग लेख्दाचाहिं सबै संस्कृतमा लेखिएको छ । नेपालीमा अनुवाद गरिएको छैन । संस्कृतको ज्ञान नहुने मानिसले यसको प्रयोग केमा हुन्छ भनेर थाहा पाउन सक्दैन । यद्यापि आजको दुनियामा गुगल गरेर पनि धेरै कुरा थाहा पाउन सकिन्छ ।

उदाहरणका लागि बाह्रमासे गुलाबको मुख्यकर्म ‘वर्ण रसायन’ भनेर लेखिएको छ । र, यो के हो भन्ने प्राय:लाई थाहा हुदैन । यसैगरी उपयोगमा लेखिएको छ— कर्णकृमी, दाह, पितृविकार, विवन्घ । र, अंग्रेजीमा पनि त्यही शब्द लेखिएको छ । यसले गर्दा पढ्ने मानिसलाई बुझ्न गार्‍हो हुन्छ । सायद यस्ता झिनामसिना कुरालाई ध्यान दिएको भए यो किताबको ज्ञान अझ सहजै लिन सकिन्थ्यो होला । भविष्यमा सायद यसबारेमा सम्पादनमण्डलले ध्यान दिनेछ ।

प्रकाशित : माघ १२, २०७५ १०:२६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×