शरीर, साम्राज्यवाद र पुँजीवाद

विषय
पुँजीवादी चिन्तनभित्र पर्छ नाफाको खेल । नाफा र फाइदाको यात्रा तय गर्न सामेल हुन्छ शक्ति । शक्तिको प्रयोग कमजोरमाथि हुन्छ ।
कुमारी लामा

काठमाडौँ — एकातिर पितृसत्ता दृष्टिले महिला प्रयोग गरिने ‘जिनिस’ देख्छ भने अर्कोतिर पुँजीवादले पनि महिलालाई प्रयोगकै ‘वस्तु’ ठान्छ । आजको पितृसत्तात्मक पुँजीवादी समाजमा महिला फेरि पनि उनीहरूकै इच्छाअनुकूल प्रयोग गर्न सकिने वस्तुमा परिणत भएका छन् । 

लेखक जेरेड डायमन्ड

शरीर रगत मासुको पिण्डभन्दा पर एक सामाजिकसंहिता हो । शरीर कहिलेकाहीं विचार, सिद्धान्त अनि डिस्कोर्सको टकराव केन्द्र पनि बन्दो रहेछ । शरीर समय, समाज अनि संस्कृतिअनुकूल फरक–फरक तरिकाले निर्माण हुँदै जाने एक प्रक्रिया पनि हो । शरीरको परिभाषा शरीरसँग मात्र नभई समाजदृष्टि र समाजिक चेतनासँग पनि निकै निकट छ । गान्धीको झिनो शरीर राष्ट्रिय एकता र साम्राज्यवादी अंग्रेजविरुद्धको एक गहकिलो विम्ब बनी बसेको छ इतिहासमा । शरीर एक दैहिक क्षेत्रभन्दा निकै पर र विस्तारित परिभाषासहित अगाडि आउने एक शक्तिपुञ्ज पनि हो ।


अनेक क्षमतासहितको शरीर फेरि एक निरीह शरीर पनि बनिदिन्छ । जसरी हाम्रो समाजमा महिला शरीर पीडाको समुद्रमा डुबेका छन् । ती शरीर अनेकन अतिक्रमणका सिकार छन् । रगतमासी गलाइदिने सामाजिक सांस्कृतिक नियमहरूको पेलाइदेखि कुकृत्य र कुदृष्टिको सिकार पनि उही महिला शरीर छ । शरीरमाथिको निर्मम विम्ब भएर निर्मला पन्त अस्ताई । धेरै सपना र आकांक्षाहरू मनभरि बोकेर किताब च्यापी हिँडेकी किशोरी गायब भई ।

समाजमा मान्छेको अनुहार बोकी हिँडेका यौनपिपासुको सिकार भई बिलाई उखुबारीमै । तर, समय निकै घर्किसक्दा पनि अपराधी पत्ता लागेको छैन । निर्मलाको एक शोषित र नियन्त्रित शरीर आज शक्तिशालीहरूको टकरावस्थल भएको छ । बलात्कारी हत्यारा उम्किरहनुले उनको शरीर विम्ब आज देशकै लागि लज्जा र देशमा मौलाएको दण्डहीनताको टड्कारो दृश्य भएको छ । एउटा निरीह शरीर पनि समाजमा फरक डिस्कोर्स सिर्जना गर्न सक्षम हुने रहेछ । आज निर्मलादेहले कलाकारको क्यान्भास, लेखकको मस्तिष्क, कानुनको दफा, उपदफादेखि समाजकै मनस्थितिमा फरक चिन्तनको सिर्जना गरिदिएको छ ।


विडम्बना मात्र के छ भने, शरीरको नाममा यसैगरी डिस्कोर्सहरू उब्जिन्छन्, चिन्तन मन्थन हुन्छन् र त्यसपछि फेरि उही कविताका हरफहरू, क्यान्भासमा पोतिने रङहरू र युवाहरूका क्षणिक आक्रोश भई बिलाइजान्छन् । तर, विगतमा सबै शरीर चिन्तनहरू उसै बिलाइगएका भने पक्कै होइनन् ।


मानिसको शरीरलाई मात्र नभई कुनै देशलाई पनि शरीरकै रूपमा अथ्र्याउँछन् जानकारहरू । जसरी शक्तिशाली शरीरले कमजोरमाथि शक्तिको प्रयोग गरी अत्याचार गर्छन्, उसैगरी धेरै काल पहिलेबाटै कमजोर राष्ट्रमाथि बल प्रयोगबाटै सुरु भएको हो— अरू देशमाथिको अतिक्रमण । या भनौं राज्य विस्तार अनि सुरु भएको हो, साम्राज्यवादको फरक दमन । शक्तिसम्पन्न युरोपियन देहले कमजोर देहहरूमाथि गरेको अतिक्रमणकै परिणाम न हो— साम्राज्यवादी चक्र । शक्तिसम्पन्नले अनेक तकनिकी र साधनको प्रयोग गर्छन्— आफ्नो प्रभुत्व कायम गर्न । जेरेड डायमन्डका अनुसार युरोपियनले आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न प्रयोग गरेथे— बन्दुक र स्टिलका ढालहरू । साथै, आफैंसँग बोकी गएका थिए— संक्रमण फैल्याउने कीटाणुहरू पनि । ती कीटाणु शक्तिशाली शरीरबाट कमजोर शरीरतिर संक्रमित भएको थियो । त्यसले स्वाहा पारेको थियो— लाखौंलाख मानिस । यसरी शरीरमाथिको आक्रमणबाटै त सुरु भएको हो— साम्राज्य विस्तार र साम्राज्यवादी चिन्तन ।


साम्राज्यवादी चिन्तन

साम्राज्य विस्तारको जरा ११ हजार वर्षअघि नै गाडिएको हो, जो युरोपियनले नयाँ विश्वको कब्जासँगै सुरु गरेका थिए । जेरेड डायमन्डले आफ्नो चर्चित पुस्तक ‘गन्स, जर्मस् एन्ड स्टिल’ मा यो तथ्य लेखेका छन् ।


पुरानो र विकसित विश्व मानिने युरोपियन र नयाँ विश्वको रूपमा उनीहरूले नाम दिएका ल्याटिन अमेरिकनसँगको जम्काभेट इतिहासको नालीबेली लगाउँछन् डायमन्ड । सन् १५३२ को नोभेम्बर १६ मा रोमन सम्राट् चाल्र्स पाँचौंका प्रतिनिधि फ्रान्सिसको पिजारोको भेट इन्का सम्राट् अटाहुअल्पासँग पेरुको काजमार्कामा भएको थियो । यो जम्काभेट उनका सम्राट्को मृत्युमा टुंगियो । उनीहरूले मागेजति क्षतिपूर्ति दिँदा पनि बन्दी बनाइएका सम्राट्ले मुक्ति पाएनन् । अन्तत: उनी मारिए । यो घटना शक्तिशाली युरोपियन शरीरले कमजोर ल्याटिन अमेरिकन शरीरमाथि गरेको विजय र अतिक्रमणको उदाहरण हो । रोमन र उनका सम्राट्को यो टकरावलाई निकै ठूलो घटनाको रूपमा लिइन्छ— आधुनिक विश्वमा । यो साम्राज्य विस्तारको सुरुआती समय चिनाउने आँखीझ्याल भएको छ ।


स्प्यानिस सैन्य टोलीका नायक पिजारोले जम्मा १६८ जना सैनिकको बलमा ७ हजार सैनिकसहित भेट्न आएका अटाहुअल्पामाथि विजय पाएका थिए । त्यो अविश्वसनीय स्प्यानिस विजयका पछाडिको कारण थियो— उनीहरूसँग भएको आधुनिक हतियार, स्टिलको ढाल र अब्बल घोडाहरू । जबकि उनका सम्राट्सँग काठ र ढुंगाका सामान्य हतियार मात्र थिए । ती ७ हजार निशस्त्र सैनिक र अटाहुअल्पाको संहारसँगै सुरु भएको थियो— युरोपियन साम्राज्यवादको नयाँ लहर । युरोपियनले नियन्त्रणमा लिएका देशवासीलाई दास बनाए र देशको सम्पूर्ण साधनस्रोतको हदैसम्मको दोहन गरी खोक्रो पारि छाडिगए ।


उरुग्वेयन लेखक इडुआर्डो ग्यालियानोको ‘ओपन भेन्स अब ल्याटिन अमेरिका’ नामक पुस्तकमा साम्राज्यवादी युरोपियनहरूले पाँच शताब्दीसम्म गरेको शोषण र डकैतीको हृदयविदारक कथा समेटेको छ । दक्षिण अमेरिकी राष्ट्रहरू पेरु, बोलिभिया, ब्राजिल, मेक्सिको, आदिबाट सुन, चाँदीलगायतका खनिजहरू सबै लुटी लगे । पेरुको पोटोसिको चाँदी खानी र मेक्सिकोको जाकाटेकासका सुन र चाँदीका पचासौं खानीहरूमा एक दुईवटामा सीमित भई रित्याइए । युरोपियनले खानीहरू रित्याइदिएपछि उनीहरूसँग मात्र भोक, रोग र गरिबीको चिमोट्याइ बाँकी रह्यो । त्यस बखतबाट सुरु भएको गरिबीको फेहरिस्त आज पनि निरन्तर छ ।


लाखौं निहत्था मानिसको लासको आडमा उभिएको थियो युरोपियन साम्राज्यवाद । उपनिवेशकालीन सुरुआती समयदेखि अठारौँ शताब्दीमा आइपुग्दा बोलिभियामा मात्र ८० लाख इन्डियन मारिएका थिए । त्यो बर्बरता ती देश र देशवासीमाथिको दैहिक अत्याचार मात्र थिएन, त्यो त सम्पूर्ण रूपमा उनीहरूको अस्तित्वमाथिको धावा थियो । ती अनगिन्ती शव युरोपियन कब्जामा परेका देशका जनतामाथिको बर्बर दासत्व र चरम शोषणकै उपज थियो ।

इजाबेला एलिन्डि भन्छिन्— हामीले पाँच सयवर्षे शोषण र साम्राज्यवाद झेलेका छौँ । एकैखाले भाग्यले जोडिएका हामी सबै शोषित वर्ग हौँ । एलिन्डीले भनेजस्तै साम्राज्यवादी युरोपियनले सधैँ नै आफ्नो शक्ति र पछिल्लो आधुनिक उत्पादनको परीक्षण अविकसित देश र जनतामा गरिरहे । यही शक्तिको खेलमा उनीहरू निरन्तर सामेल छन् । विश्वबाट औपनिवेशिक साम्राज्यवादी समयको अन्त भए पनि आज बहुराष्ट्रिय कम्पनीका उत्पादनमार्फत पुँजीवादले भिन्न खाले साम्राज्यवादी दमन सुरु गरेको छ । र, फेरि पनि दमनको सामना उही मानव शरीरले भोगिरहेको छ । वास्तवमा शरीर नै त्यो केन्द्र हो जो पीडा र शोषणको निरन्तरतामा सामेल हुने या पारिने रहेछ ।


पुँजीवादी चिन्तन

साम्राज्यवादले अनेक अवतार फेर्दो रहेछ । सोह्रौं शताब्दीको औपनिवेशिक साम्राज्यवाद कुनै देशमाथिको कब्जासँग तल्लीन थियो । तर, आजको साम्राज्यवादले शारीरिक कब्जाभन्दा निकै खतरनाक मस्तिष्कको कब्जासँग सरोकार राख्छ । आज बहुराष्ट्रिय कम्पनीका उत्पादनमार्फत मानिसको रुचि, उनीहरूको दृष्टिकोण र समग्र मनोविज्ञानको निर्माण गर्ने कार्य भइरहेको छ । मानिसको मस्तिष्कमा धावा बोली उनीहरूको रुचि निर्धारण गर्ने कार्यमा संलग्न उत्पादन कम्पनी साम्राज्यवादका नयाँ चेहरा हुन् । उत्पादन, बजार, वितरण र नाफासँग जेलिएको साम्राज्यवाद पछिल्लो संस्करण हो— पुँजीवादी साम्राज्यवादको ।


बहुराष्ट्र कम्पनीको मुख्य ध्येय भन्नु बजार विस्तार र नाफा हो । त्यसका लागि उनीहरू चम्किलो विज्ञापनको सहारा लिन्छन् । छली विज्ञापनले मन्त्रमुग्ध भएका मानिसमा ती सामान प्रयोग गर्ने आतुरता पैदा हुन्छ । वस्तु प्रयोगको आतुरताले मानिसलाई उपभोग्तावादी बनाइदिएको छ । डरलाग्दो गरी विकास भएको आजको उपभोक्तावादी मनोविज्ञानले उनीहरूलाई फरक खाले दासताको दलदलमा धकेलिरहेको छ । पुँजीवादको बढ्दो दबदबामा मानिस फगत दास भएका छन् । बजार र वस्तुको दास ।


बजारबाट प्रभावित हुनेमा महिलाहरू अग्रपंक्तिमा पर्छन् । महिलाको सौन्दर्य मोहलाई राम्ररी मनन गरेका उत्पादकले अनेकन कस्मेटिक उत्पादनमार्फत महिलागणलाई लठ्याएका छन् । बहुराष्ट्रिय कम्पनीका उत्पादनले महिलाको सौन्दर्य चिन्तनमा ठूलो बदलाव ल्याइदिएको छ । विश्वको जनसंख्याको आधा हिस्सा ओगटेको महिलालाई आफ्नो नियमित ग्राहक बनाउँदा हुने फाइदाको राम्रै आँकडा छ उत्पादकसँग । त्यसैले नियोजित ढंगमा महिला सौन्दर्यको एक मानक खडा गरिदिए । बहुसंख्यक महिलाहरू उही विज्ञापन निर्मित सौन्दर्यको पछि लाग्दा ती सौन्दर्य प्रशाधनका सामान प्रयोग गर्न बाध्य भए । पुँजीवादी बजारले निर्माण गरिदिएको सौन्दर्य मानकको घेराभित्र आफूलाई पार्ने होडमा आज महिलाहरू पुँजीवादी साम्राज्यवादको पन्जामा नराम्ररी फसेका छन् । यसै सम्बन्धमा एविलिन रिड भन्छिन्— पुँजीवाद विकसित हुँदै गएपछि उत्पादन यन्त्रको विस्तार र त्यसको संसर्गसँगै व्यापक बजारको आवश्यकता जन्म्यो । स्वास्नीमानिसहरू जनसंख्याको आधा नै भएकाले नारी सौन्दर्यका नाफाखोरहरूले त्यसको शोषण गर्न थाले ।

***


निजी सम्पत्ति र परिवारको व्यवस्था अस्तित्वमा आएबाटै सुरु भएको हो— महिलामाथिको दमन । सामाजिक मान्यता, संसकृतिलगायतका अनेकन कसीहरू सक्रिय रहे महिला शोषणमा । आजको पुँजीवादी समयमा महिला भिन्न दासत्वको सिकार भएका छन् । बहुराष्ट्र कम्पनीको विज्ञापनको होर्डिङ बोर्डमा उभिएकी महिला मात्र हेरिने वस्तुसरह भएका छन् । महिलाहरू मानिसभन्दा बढी वस्तुमा परिणत भएका छन् । पुँजीवादले महिला देह ‘कोमोडिफाइड’ गरिदिएको छ । उनीहरू बिक्रीका वस्तु भएका छन् । साम्राज्यवादी पुँजीवादले महिला शरीरको हदैसम्मको दोहन गरेको छ ।


पुँजीवादी चिन्तनभित्र पर्छ नाफाको खेल । नाफा र फाइदाको यात्रा तय गर्न सामेल हुन्छ शक्ति । शक्तिको प्रयोग कमजोरमाथि हुन्छ । जसरी विगतको साम्राज्यवादी समयदेखि प्रयोग भएको थियो, कमजोरलाई कज्याउन शक्ति । त्यही शक्तिको प्रयोग शक्तिसम्पन्नबाट दुर्बलमाथि भयो । अनि भयो आफ्नै सहयात्री महिलामाथि पनि । त्यसैको निरन्तरताले गर्दा आज पनि महिला कमजोर र पीडित नै छन् । एकातिर पितृसत्ता दृष्टिले महिला प्रयोग गरिने ‘जिनिस’ देख्छ भने अर्कोतिर पुँजीवादले पनि महिलालाई प्रयोगकै ‘वस्तु’ ठान्छ । आजको पितृसत्तात्मक पुँजीवादी समाजमा महिला फेरि पनि उनीहरूकै इच्छाअनुकूल प्रयोग गर्न सकिने वस्तुमा परिणत भएका छन् । त्यसैले दिनानुदिन बढ्दै गएको छ, महिला शरीरमाथिको अतिक्रमण र दमनका घटनाहरू । निर्मला पन्तजस्ता किशोरीमाथिको अत्याचार यही मनोवृत्तिकै उपज हो ।


साम्राज्यवाद होस् या पुँजीवाद— सबैले शरीरकै दोहन गर्छ । अतिक्रमित हुन्छन् कुनै देश या कुनै महिला देह । शरीरभन्दा पर त न राजनीति रैछ न शक्तिको प्रयोग नै । त्यसैले आजको साम्राज्यवादी पुँजीवाद डिस्कोर्सको केन्द्रमा छ शरीर । शरीर चिन्तन जरुरी भएको छ । प्रकाशित : माघ ५, २०७५ ११:४६

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

भक्ति र भोग

चिन्तन
देवी पूजा हाम्रो समाजको एक छलपूर्ण अनुहारको प्रतिविम्ब हो । भक्ति र भोगबीचको बिपर्यास चिन्तन ।
पितृसत्ताको साँघुरो मानसिकताले निर्माण गरेको महिला मन्दिरभित्रकी देवीझैँ हुन् जो मौन छन् र छन् अनेकन घेराभित्र । समाजको घेरा, घरभित्रको घेरा, त्यसपछिको संस्कार, मान्यताको घेरा र अन्य पनि बन्धनहरूमाँझ चुपचाप रहन बाध्य ।
कुमारी लामा

काठमाडौँ — फरक सुगन्ध, धुन र माहोलसहित प्रत्येक वर्ष छिर्ने गर्छ दसैँ हाम्रो देशमा, घरमा अनि प्रत्येक मनमा पनि । यस वर्ष पनि सँघार नाघेर उक्लिसकेको छ स्त्रीशक्तिपूजक पर्व, दसैँ । अब केही समय मालश्रीमय हुनेछ समय । देशका प्रत्येक शक्तिपीठमा श्रद्धालुको भीड लाग्नेछ । पूजा हुनेछ स्त्री शक्तिको । नवरात्रभरि उपासकहरू नतमस्तक भई नवदुर्गाको आराधनामा तल्लीन हुन्छन् । देवी अर्थात् स्त्रीपूजनको एउटा गजबको कोलाज देखिन्छ जताततै ।

तर, दानवहरूकी संहारकर्ता देवी दुर्गाको उपासनामय समयमै हाम्रै गाउँसहरको अमुक सेपिलो ठाउँतिर देवीहरू बलात्कारपछि मारिएको, एसिड प्रहारले घाइते भएको, आफैंले जन्माएको सन्तानको नागरिकताको निम्ति कार्यालयमा विगतलाई पुष्टयाइँ गर्दै हिँडेको र कतै भने गर्भमा हुर्कंदै गरेकी कान्छी देवी संसारमा आउनुअघि नै क्लिनिक या अस्पतालको डस्टबिनतिर मिल्किँदै गरेका पनि हुनेछन् ।


दसैँभरि हुने मिथकीय देवीहरूको शक्तिपूजन र हामी छेउछावै यस्ता अनेक शोषण र पीडाबाट गुज्रिरहेका निरीह देवीहरूबीच केही सामञ्जस्य छ त ?

भक्ति र भोग
निकै समयअघि जब फरक थियो समय, कलिलो उमेर, भ्रम र यथार्थ खुट्टिनसकेको बेला, तब हूल बाँधेर चहारेकै हो नवरात्रभरि देवीका मन्दिरहरू । भुकभुके उज्यालैमा मन्दिरहरू पुग्ने हतारमा अघि बढ्ने ती अनगिन्ती पाइलाहरूसँग मिसिनुको आनन्द बेग्लै थियो । तर, समय उस्तै नरहने रहेछ । अब त सम्झना पनि छैन, कति नवरात्रिहरू चिप्लिसके मेरो मन्दिर यात्राबेगरै । यतिखेर भने म ती शक्तिपीठमा स्थापना गरिएका ढुंगेदेवीहरूको शक्ति र प्रत्येक घरका ज्युँदा देवीहरूले बेहोरिरहेको (कु)समयबीचको दूरी चिन्तनमा छु ।
दसैँसँग जोडिने देवी या भनौं छोरी जातिको पूजा मीठो भ्रम र सकसपूर्ण यथार्थसँग जोडिएको पाउँछु । छोरी जन्मदा लक्ष्मी आई, घर उज्यालो पारी भन्छन् प्राय: नेपाली परिवार । त्यसमा पनि खुसी डबलिन्छ, यदि पहिलो सन्तान छोरा छ अनि त्यसपछि छोरी जन्मिई भने । छोरीलाई निकै माया गरेको देखिन्छ । चाडपर्व त छोरीहरूलाई नै बढी लाग्ने हो । त्यसमा पनि दसैँ त उनीहरूकै पूजा हुने पर्व ।


आँखामा परिरहने एउटा परिवार छ । त्यस घरकी जेठी बुहारीले पहिलो सन्तान छोरा जन्माइदिएपछि खुसीको सीमा थिएन । दोस्रो सन्तान छोरी जन्मिदा त चार चाँद नै लागेको थियो त्यस घरमा । त्यस बच्चीलाई लक्ष्मी भित्रिई भनेर मन खोलेरै स्वागत गरे । अब ती नानी पनि पाँच वर्षकी भइसकिन् । अझै पनि हजुरबा हजुरआमा उनैको खुट्टा ढोगेर सुरु गर्छन् दिन । बढ्दै गरेकी नानी धेरथोर कुरा बुझ्ने भएकी छ । परिवारले उसको आमाप्रति गर्ने व्यवहार चालचलनमा चासो देखाउन थालेकी छ । आजकल उसले प्रश्न गर्छे आमालाई— मामु तपाईंलाई मात्र किन गाली गर्नुहुन्छ आमा (हजुरआमा) ?


उनीसँग मौनताभन्दा अर्को जवाफ छैन । किनकि छोरी बुझ्ने भइसकेकी छैन, अजातकी बुहारी हुनु, लोग्नेबाट बेवास्तामा पर्नु र आफ्नो कुनै आर्थिक आर्जन नहुनुसँग कसरी जोडिन्छ एउटी महिलाप्रति परिवारको नजानिदो हिंसा फेहरिस्त ।


नातिनीलाई खुलेर माया दिने त्यस परिवार बुहारीप्रति भने चिसो व्यवहार गर्छन् । गालीगलौज टड्कारै सुनिन्छ । आँखा डिलबाट झर्न तयार आँसु निकै पटक देखेकी छु उनको । महिलामाथि हुने हिंसाका रिसर्चहरू यस्ता धेरै केसहरूमा काम नलाग्न पनि सक्छन् । उनको अस्तित्वलाई धूलो ठानी सधैँ गालीबोली गर्ने परिवारले गरेको हिंसाबारे कहाँ गर्ने र उजुरी ? ती महिलाले आफ्नी छोरीलाई कसरी बुझाउन सक्लिन् र उनले सहनुपर्ने आजको समयसँग जोडिएको पितृसत्तात्मक सामन्ती मनोविज्ञानको जब्बर जरा ?


पितृसत्तात्मक मनोविज्ञानले त महिलालाई एक भोग्याभन्दा बढी देख्दैन नै । महिला भनेका बसमा राख्नुपर्ने जाति, भोग गर्नुपर्ने वस्तु, मन पर्न छाडे अर्कोले ‘रिप्लेस’ गर्न सक्ने चीजभन्दा माथि उक्लेर हेरेको छैन । परिवर्तनका अनेक खुड्किला उक्लिसक्दा पनि अझै यही मनोविज्ञान हावी छ हाम्रो समाजमा । ती महिलाको लोग्नेले गरेको उनीप्रतिको बेवास्ता र परस्त्रीगमन यसैको उपज हो । त्यस परिवारलाई थाहा छ— छोराको कर्तुत तर चुपचाप बस्छ । बरु उल्टै छोरा तह लाउन नसकेको निहुँ झिकी उनैलाई गालीबोली गरिरहन्छ । यो निश्चय नै त्यही डरलाग्दो पितृसत्तात्मक चिन्तनकै उपज हो ।


प्रत्येक घरबाट सुरु हुन्छ छोरीका निम्ति निर्माण गरिएको भ्रमपूर्ण संसार र श्रीमती, बुहारीहरूले बेहोर्नुपर्ने यथार्थको सिरेटो । वर्षको एक पटक देवी आराधना भन्नु तिनै सानी छोरीले बाँचिरहेको एक मायावी समयझैँ हो जो वर्षभरिका अरू दिनहरू उनकै आमाले भोगिरहेजस्तै सकसपूर्ण हुन्छ ।
देवी पूजा हाम्रो समाजको एक छलपूर्ण अनुहारको प्रतिविम्ब हो । भक्ति र भोगबीचको बिपर्यास चिन्तन ।

महिला भाष्य
मिथकीय देवीहरूको शक्तिशाली उच्च स्थान र आफूले भोगिरहेको हिंसा र शोषणयुक्त निरीह अवस्थाबीच पेन्डुलम छ आजको महिला मनस्थिति ।


यी दुवै अवस्था महिलाहरू स्वयम्ले निर्धारण गरेका पक्कै होइनन् । उनीहरूको ढुंगेदेवीझैँ शक्तिशाली देखिने सेरेमोनियल पोजिसन होस् या बोली भएर पनि चुपचाप बस्नुपर्ने आम महिला अवस्था, दुवै नै सामन्तवादी पितृसत्तात्मक समाजले निर्माण गरेको महिला भाष्य हो । वास्तवमा यही चित्रण वरपर आजका महिलाहरू आफूलाई झनै बढी पीडित पाउँछन् । किनकि शक्ति र सत्ताले निर्माण गरेको भाष्यले उनीहरूको पीडालाई एकदमै सामान्यीकरण गरिदिएको छ । ‘आइमाईको जुनी यस्तै हो’ भन्ने एक ‘क्लिसे’ (भनाइ) बारम्बार दोहोर्‍याउँदै असंवेदनशीलताको पराकाष्टा ओकलिदिन्छ हाम्रो समाज । त्यही चिसोपन सदनदेखि सडकसम्म छताछुल्ल पोखिएको छ । यसैबखत मथिंगल चिमोट्ने प्रश्नहरूको लर्को लागेको छ ।
– किन महिलाका विषयले प्रमुखता पाउँदैन सदनमा ?
– किन बलात्कारी र हत्याराहरू उम्किरहन्छन् ?
– किन एउटी आमाले प्रमाण पेस गरिरहनुपर्छ आफ्नै छोराछोरीलाई नागरिकता दिलाउन ?
किन... ?
धेरै छन् प्रश्न । र, यी प्रश्नसँग जोडिएका महिलाहरू पटक्कै मेल खाँदैनन् दसैँभरि धुपधुवाँर गरिने ती शक्तिशाली देवीहरूसँग । लाग्छ, त्यो त कसैको जालसाजीमा निर्माण गरिएको एक भ्रमपूर्ण चित्रण मात्र हो ।
आफ्नो इच्छानुकूल, आफ्नै खाले मान्यता र सर्तसहित निर्मित महिलाहरू पक्कै भिन्न होलान् । तर, पितृसत्ताको साँघुरो मानसिकताले निर्माण गरेको महिला मन्दिरभित्रकी देवीझैँ हुन् जो मौन छन् र छन् अनेकन घेराभित्र । समाजको घेरा, घरभित्रको घेरा, त्यसपछिको संस्कार, मान्यताको घेरा र अन्य पनि बन्धनहरूमाँझ चुपचाप रहन बाध्य । आवाज भएर पनि मौन बस्न सिकाउँछ हाम्रो संस्कार । महिला अवस्थाको सजीव चित्रण छ भारतीय कवि कमलादासका यी कविता अंशमा ।
उनीहरूले भने,
साडी लगाऊ, आइमाई बन ।
स्वास्नी बन ।
सिलाइबुनाइ गर, भान्से बन, नोकरचाकरलाई कज्याऊ ।
आफूलाई सबै काममा पोख्त पार ।
कसैकी होऊ...
***

आफ्ना शारीरिक चाहना नदेखाऊ
आफ्नैले उपेक्षा गरे पनि ठूलो स्वरले नरोऊ...
(कमला दास, एन इन्ट्रोडक्सन)
कमलाका यी पंक्तिले बोलेझैँ महिलाका लागि सबैभन्दा ठूलो गुण भन्नु मौनता भनी बुझाउँछ समाज । आफ्ना चाहनाहरू सबै दबाउनु र अरूकै चाहनाबमोजिम भोगाइ, प्रयोग, आवश्यकताको वस्तुसरह बनिदिनू भनी सिकाइन्छ उनीहरूलाई । सहनु नै एउटी असल महिलाको चरित्र हो भनी लादेको मान्यताले आजपर्यन्त पिरोलिइरहेछ उनीहरूलाई ।
भएभरका पीडाहरू मनमा दबाएर घरदेखि, माइती, समाज सबैतिरको इज्जत राखिदिनुपर्ने बोझले थिचिएका छन् महिला । त्यो शक्तिपूर्वक लादिएको एक आदर्श महिला चरित्रभन्दा केही इन्च तलमाथि हुनासाथ उनीहरू आफ्नै परिवारको उपेक्षामा पर्छन् । बनिबनाउ घर समाज तोडिहाल्ने आँटको जगेडा जो कोही गर्न सक्दैनन् । तब त धेरै सचेत महिला पनि आफूभित्रको शक्ति, सामथ्र्य सबैलाई एकातिर पन्छाएर अनेकन हिंसाहरू सहँदै जीवन घिसारिरहन बाध्य छन् ।

अस्तित्व, एक प्रश्न
हालै एक पुरुष मित्रले आफ्नो मनोविज्ञान निर्माणसम्बन्धी खुलासा गर्दा म चकित रहेँ । उनी सानै हुँदा सिनियर दाइहरूले उनको ठूलो हत्केलालाई देखाउँदै ‘तेरो हात त केटीको...’का लागि गजब हुन्छ भन्थे रे । उनले इमानदारीपूवर्क बताएका ती घटना पुरुष मनोविज्ञानको निर्माण प्रक्रियाको एक प्रतिनिधि घटना हो । उनले भनेजस्तै सानै उमेरबाट हाम्रो समाजमा पुरुषहरूको फरक मनोविज्ञान निर्माण गरिन्छ जसमा महिला भनेका भोग्नका लागि हो भनी बुझाइने रहेछ । महिलाको वस्तुकरण र भोग्या जिनिस हो भन्ने भाष्यले गर्दा आज उठिरहेका महिला अधिकारका बुलन्द आवाजहरू बालुवामा पानीजस्तै भइरहेका छन् । बलात्कार (भोग) पछि हत्या, भनेको नमान्दा (भोग्न नपाउँदा) एसिड हानेर जीवन बर्बाद पारिदिनेलगायतका महिलामाथि हुने बर्बर काण्ड दिनप्रतिदिन बढिरहेका छन् । यस्ता घटनाहरू पुरुष भोग मनोविज्ञानको पराकाष्ठा हो । कही मेल खान्छ त दसैँभरि गरिने देवी भक्ति र जताततै टाँसिरहेको देवी (स्त्री) भोग मनोविज्ञानबीच ?


जबसम्म पितृसत्तात्मक जडताले निर्माण गरेको सामाजिक संरचना र उनीहरूबाटै निर्मित महिला डिस्कोर्सको जरा हल्लाउने काम हुन्न, तबसम्म महिलाहरू यसैगरी वर्षको एक पटक देवीको रूपमा पुजिने र अन्य दिनमा हदैसम्मको दलन बेहोर्दै भक्ति र भोगको दोछायामा भड्किरहनेछन् । प्रत्येक दसैँको मालश्री धुन केवल उनीहरूको अस्तित्वमाथिको ठूलो प्रश्नचिह्न भई उभिरहनेछ ।

प्रकाशित : आश्विन २७, २०७५ ०८:१७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×