जो नहुँदा पनि सँगै छन्

पात्र
मदनमणि माड्सापको कठोर सर्त थियो– पहिले बिन्तीपत्र लेखेर माफी माग, त्यसपछि विचार गरुँला ।
खगेन्द्र संग्रौला

काठमाडौँ — जीवनभर जो निमुखा भुइँमानिसका बोली थिए, भर्खरै तिनले सदाका लागि बोली बिसाए । जो गरिखाने जनका आँखाका नानी र ठगीखाने जीवात्का आँखाका कसिंगर थिए, तिनले फेरि कहिल्यै नखुल्ने गरी आँखा चिम्ले । र, कृतज्ञताभावले नतमस्तक हुँदै उदास मुद्रामा हामीले भन्यौँ— श्यामप्रसाद अब सशरीर हामीमाझ रहेनन् ।

बरा यो लेखको आफ्नै दु:खद कथा छ । कुरा त्यस्तै डेढ वर्षअघिको हो । यो नरलोकमा कोही थिए, जो सदाका लागि अलप भए । जो दृष्टिबाट हराए भए, ती मेरो जीवनमा धेरै थोक थिए । लगत्तै ‘कोसेली’ का पुरुषोत्तम सुवेदीको खटन आयो— बूढाबारे केही लेखिपाऊँ न दा । सुवेदी ब्रोको खटन मानेर आदरभाव र शोकमिश्रित मुद्रामा यसो केही लेख्न बसेँ म । पाँच–सात सय शब्द लेखिनु के थियो ज्यानमा हठात् ऐय्याआत्थो सुरु भयो । र, म गंगालाल अस्पतालको शरण पर्न विवश भएँ । लेख अधुरै रह्यो । र, दैनन्दिनका नानाओली झैझमेलाहरूमाझ यो विस्मृत भयो । अहिले झल्यास्स सम्झना हुँदा केही थपथाप गरी यो दुखिया गनथन यहाँ प्रस्तुत छ । यो लेखका सहृदयी प्रेरक पुसु ब्रोलाई धन्यवाद नदिनु ठूलै बैगुन हुनेछ ।
***

जीवनभर जो निमुखा भुइँमानिसका बोली थिए, भर्खरै तिनले सदाका लागि बोली बिसाए । जो गरिखाने जनका आँखाका नानी र ठगीखाने जीवात्का आँखाका कसिंगर थिए, तिनले फेरि कहिल्यै नखुल्ने गरी आँखा चिम्ले । तिनका सोच्ने मस्तिष्क, बोल्ने जिब्रो र लेख्ने हातले सधैँका लागि विश्राम लिए । र, कृतज्ञताभावले नतमस्तक हुँदै उदास मुद्रामा हामीले भन्यौँ— श्यामप्रसाद अब सशरीर हामीमाझ रहेनन् † उनी अब केवल आफ्ना कृतिहरूको आलोकमा र हाम्रा स्मृतिहरूका पत्रमा जीवित छन् । माधवप्रसाद घिमिरे, सत्यमोहन जोशी र मदनमणि दीक्षित आयुका हिसाबले असामान्य मानव हुन् । यी त्रिमूर्ति लोकलाई चकित तुल्याउँदै अपवादजन्य आयु भोग गरिरहेका छन् । सामान्यजनका लागि अठासी वर्षको आयु यथेष्ट हो । श्यामप्रसादले अठासीको खुट्किलो टेकेर पार्किन्सनपीडित जीवन त्याग गरे । तथ्यलाई सिरानी हालेर मस्त मुद्रामा सुत्ने कतिपय सञ्चार माध्यमले १० वर्ष थपेर श्यामजीलाई ९८ वर्षको आयु प्रदान गरे । कुम्भकर्णका यी निष्णात उत्तराधिकारीहरूको फर्माएसी उदारता स्तुत्य छ !
***

धरती स्पर्श गरेको साल संवत् १९८६, ठाउँ ललितपुरको सोलीथुम । गरिबी विकराल थियो । खानका दु:खले बा जोगनाथ कुम्ला–कुटुरा बोकेर वीरगन्ज झरे । आमा हुतकुमारीको काखमा पाँच वर्षका बालक थिए । ती हुन्, यिनै प्रिय श्यामप्रसाद । यी भोका आत्माहरू एकबारको जुनीको प्राण धान्न बहादुरशमशेरको मौजाको शरण गरे । भाबर गर्मी वीरगन्ज, त्यो पनि उबेलाको । अनिकालले गलेकी आमा हुतकुमारीलाई केही वर्षमै औलोले निल्यो । श्यामप्रसादले कखरा बासँग घरमै सिके । अनि अलि दिन भाषा पाठशालामा पढे पनि । जब बाले पनि आमाकै बाटो समाए तब सुरु भयो किशोर बयका श्यामप्रसादको अस्तित्वको कठोर संघर्ष । मनमा पढ्ने उपद्रो धोको थियो । जगत्का जटिलताहरू बुझ्न ज्ञानको तीव्र तृष्णा थियो । त्यसैले होला सायद तन्नम श्यामप्रसादले पुस्तक–पत्रिकाको धन्दा सुरु गरे । वीरगन्ज–अमलेखगन्ज रेलमा हकरी कर्म गर्दै उनले पुस्तक–पत्रिका बेचे । चुनदाम जोड्न ट्युसन पढाए । निरक्षरहरूका चिठ्ठी लेखिदिए र चिठ्ठी पढिदिए । अनि सानाकाँटीका श्यामप्रसादले सानै काँटीको पुस्तक पसल खोले । पसलको नाम सायद सुविचारित थियो— सेवा सदन । त्यसमा सायद उनका जीवनको प्रयोजन प्रतिविम्बित थियो— सेवा । उनी पारि रक्सौलबाट उधारोमा पुस्तक–पत्रिका ल्याउँथे । कहिले टिनका थोत्रा बाकसमा, कहिले जुटका झुत्रा बोरामा । पसलको देखाउने दाँत एउटा थियो, खाने दाँत अर्कै थियो । बाहिरी तहमा धार्मिक, जासुसी र कोकाशास्त्रीय पुस्तक राखिन्थे, भित्री तहमा दार्शनिक र राजनीतिक पुस्तक । त्यहाँ भूमिगत तहमा राहुल सांस्कृत्यायन, यशपाल आदि लुकिबसेका हुन्थे । दु:खजिलो गरी दुई–चार पैसा बचाएर श्यामप्रसाद त्रिजुद्ध हाइस्कुलमा भर्ना भए । उमेर थियो १५ वर्ष, पढ्ने कक्षा ५ मा ।

पुस्तकझैँ श्यामप्रसादका साथी पनि दुईथरी थिए । देखाउने साथी र लुकाउने साथी । लुकाउने साथीमा एक जना थिए धनुषचन्द्र गौतम । श्याम राजनीतिका गुरु, धच उनका चेला । ती मिलनसार जोडा पसलभित्र लुकेर वागी पुस्तक पढ्थे, साउतीको भाकामा राजनीतिक बात मार्थे । सार्वजनिक जीवनको थालनी कालमा श्यामप्रसाद कांग्रेसी राजनीतिका आज्ञाकारी शिष्य थिए । म जन्मेको सालमा अन्धकारको आवरणमा लुकेर श्यामप्रसादले वीरगन्ज नगरीभरि पर्चा छरे । कल्पना गर्दैमा आङ सिरिंग हुने राणा शासनविरोधी अग्निवर्षी पर्चा † पर्चाको हुंकारले वीरगन्जको घातक सन्नाटा भंग भयो र सहरैभरि सन्सनीका उत्ताल तरंगहरू उठे । यता म आमाको काखमा च्याँच्याँ रुँदै थिएँ, उता श्यामप्रसाद पर्चामा निरंकुशतन्त्र मुर्दावाद भन्दै थिए । मान्छे साना, उमेर सानो, सम्पर्क भने बडेबडे हस्तीहरूसँग । किसुनजीसँग, सूर्यप्रसाद, सुवर्ण र गणेशमानसँग । तिनकै प्रेरणा र आह्वानमा अत्याचारी राणा शासनलाई ढाल्न श्यामप्रसाद सत्याग्रहमा डटे । उनी पक्राउ परे, छुटे । फेरि पक्राउ परे, फेरि छुटे । भित्र र बाहिरको यो क्रम श्वास–प्रश्वासझैँ नित्य चलिरह्यो । राणशाही जेलमा तातो समयका एक से एक वागीहरू भेटिए । कवि युद्धप्रसाद मिश्र र गोपालप्रसाद रिमाल, धर्मरत्न यमि र सूर्यबहादुर भारद्वाज, र अलिपछि झर्झराउँदा तरुण कामरेड पुष्पलाल । ‘दिल्ली सम्झौता धोका हो’ को लाल तुमुल ध्वनिले कांग्रेसप्रति श्यामप्रसादको मोह टुटायो । र, उनी झ्याप्पै लाल वाम बने । संसारका मजदुरहरू एक होऔँ ! लाल क्रान्ति गरौँ, सत्ता खोसौँ, संसार फेरौँ ! बस्, यिनै सूत्रहरूको आवेगी लयमा बग्दै श्यामप्रसाद जौडे लाल वाम बन्दै गए ।

श्यामप्रसादमा गरिबीको अभिशापले अधुरै छुटेको औपचारिक पठनको अदम्य तृष्णा छँदै थियो । कम्तीमा पनि जिन्दगीमा म्याट्रिक त गरूँ— यो थियो आफ्नै छायाले झैँ उनलाई पछ्याइरहने एउटा धोको । त्रिजुद्ध हाइस्कुलमा उनले विन्ती बिसाए— सर, म्याट्रिक गर्न म पुन: भर्ना हुन पाऊँ । हेड मास्टरको उच्च आसनमा मान्यवर मदनमणि दीक्षित थिए । उसै त दीक्षित, त्यसमाथि ऊबेलाका † मदनमणि माड्सापले कठोर सर्त राखे— पहिले बिन्तीपत्र लेखेर माफी माग्, त्यसपछि विचार गरुँला । यो राणाविरोधी पर्चा र सत्याग्रहको कसुरबापतको माफी थियो । श्यामप्रसाद झुकेनन्, मदनमणि माड्सापले कृपा गरेनन् । खिन्न श्यामप्रसाद म्याट्रिकको घायल सपना अघि लगाएर सीमापारि मोतीहारीको शरण परे । तर, उनको सपना गरिबीको दुश्चक्रमा परी उडायो सपना सबै हुरीले भनेभैँm भयो ।
विचार प्रचारको प्रगाढ मोहले श्यामप्रसाद पत्रिकाहरूका सम्पादक बने । प्राय: उनका पत्रिकाको ध्वनिमा समाज सुधारको गुञ्जन हुन्थ्यो र अन्तर्यमा हुन्थ्यो क्रान्तिचेतको सम्प्रेषणको तीव्र आकांक्षा । कालक्रममा संगठन कर्म उनको दिनचर्याको अभिन्न अंग बन्यो । इतिहास भन्छ— विनयी, मृदुभाषी, मितभाषी र जुधारु श्यामप्रसादका कर्णप्रिय राजनीतक वचनहरूमा प्रभावकारिताको विछट्टको जादु थियो ।
***

श्यामप्रसादको जीवन चिन्तन, सिर्जना र संघर्षको नागबेली यात्रा हो । यो दीर्घ यात्राका अनेक उकाली र ओराली छन्, दृश्यमान् र अदृश्य अवस्था छन्, जय र पराजय छन्, अडान र विचलन छन्, गति र विराम छन् । कुरा २००४ सालको हो । भनिसकेँ, म वर्ष दिनको कलिलो मुना छँदा अठाह्र वर्षका श्यामप्रसाद राणा शासनविरोधी सत्याग्रहमा सामेल भएका थिए । उनको तन्नेरी जोस र उमंगले भरिपूर्ण हातले सत्य र न्यायको सुन्दर ध्वजा बोकेको थियो । श्यामप्रसादको ‘थुनुवाको डायरी’ यस तथ्यको जीवन्त प्रमाण हो । पछि वृद्ध श्यामप्रसाद ६२/६३ सालको शाही फौजी ताण्डवको प्रतिकारमा पनि सानका साथ खडा भए । इतिहासको फड्के किनारमा देखिजान्ने साक्षी हामी छौँ ।
***

विक्रमाब्दको बीसको दशकमा आशाका पखेटा चालेर उज्यालोको खोजीमा म काठमाडौँ आएँ । त्यो बेलासम्म श्यामप्रसाद कुन चराको नाम हो मलाई थाहा थिएन । वाम झुकाव र साहित्यको चाखले डोर्‍याएर मलाई भावनी घिमिरे, गोविन्द भट्ट, शान्तदास मानन्धर, जनकप्रसाद हुमागाईँ र टीआर विश्वकर्माका समीपमा पुर्‍याए । र, यिनै महानुभवका मुखारविन्दबाट मैले श्यामप्रसादको नाम सुनेँ । भवानी दाइ श्यामप्रसादको उतिविधि चर्चा गर्दैनथे । भट्ट, मानन्धर, हुमागाईं र विश्वकर्माका जिब्राका टुप्पामा श्यामप्रसाद सधैँ झुन्डिएका हुन्थे । तिनले ‘श्यामजी’ भनेर बडो आदरभावका साथ उनलाई पुकार्थे । यही बेला मेरो प्रगतिशील पाठशाला सुरु भयो । श्यामप्रसाद मेरा अदृश्य गुरु बने, र उनका कृतिहरू बने मेरा दृश्यमान् गृहकार्यहरू । मैले श्यामजीका चारवटा पुस्तक पढेँ । ‘बहिनीलाई चिठ्ठी’, ‘लेखक कसरी बन्ने ?’, ‘साहित्यसम्बन्धी दुई–चार कुरा’ र ‘तँ, तिमी, तपाईं, हजूर’ । श्यामजीका मैले पहिले पढेका पुस्तक पनि यिनै हुन्, मेरो चित्तको भित्तोमा दीघो छाप पार्ने उनका पुस्तक पनि यिनै हुन् । वास्तवमा यी चारवटा पुस्तक मेरालागि श्यामजीको नामकै पर्याय हुन् भने पनि हुन्छ । यीबाहेक श्यामजीका पछिका अरू अनेक मसिना पुस्तकहरू सम्झिन मैले कन्नुपर्छ ।

यी ती चारवटा पुस्तक हुन्, जसले नेपाली साहित्यमा माक्र्सवाद प्रेरित प्रगतिशीलताको शिलान्यास गरे । आफ्नो साधना र अभियान एवं चिन्तन र सिर्जनाको आलोकमा शिलान्यासकर्ता थिए थर किटेर लामिछाने भनिन नरुचाउने श्री श्यामप्रसाद । यी ती चारवटा पुस्तक हुन्, जसले अर्थयुक्त सरलतासाथ साहित्य सिद्धान्त र सिर्जनालाई सामान्य साक्षर पाठकछेउ पुर्‍याए र तिनको बोधक्षमताकोनजिक ल्याए ।

यी चार पुस्तकमा कुनै ठूलो दर्शन, ठूलो सौन्दर्यशास्त्र, ठूलो समाजशास्त्र वा त्यस्तो कुनै विराट चिन्तन छैन । तथापि यी चार पुस्तकमा विछट्टको सरलतामा विशिष्ट अर्थ र महत्ता निहित छ । यी पुस्तकमा साहित्यको प्रयोजन र प्रकृति, साहित्यको प्रयोग र प्रभाव तथा साहित्यको आनन्ददायी, रुचि परिमार्जनकारी एवं जागरणकारी विशेषताको सरलतम व्याख्या छ । साथै यिनमा साहित्य र राजनीतिको अभिव्यक्तिजन्य पृथकता र अभिन्न नाता, साहित्यको पक्षधरता तथा साहित्यको हस्तक्षेपकारी एवं उन्नयनकारी सामथ्र्यको चर्चा पनि छ । श्यामप्रसाद प्रगतिशील साहित्यसम्बन्धी सैद्धान्तिक मान्यता वा सूत्रहरू प्रस्तुत मात्र गर्दैनन्, सिर्जनाको तहमा एक विशिष्ट शिल्पीका रूपमा तिनको प्रयोग र परीक्षण पनि गर्छन् । ‘तँ, तिमी, तपाईं, हजूर’ यस तथ्यको एक सानदार नमुना हो । विभेदकारी समाजका तहगत सम्बन्धहरू भाषामा कसरी प्रकट हुन्छन् ‘तँ, तिमी, तपाईं, हजूर’ यस कुरालाई हेर्ने वाचाल ऐना हो । ‘तँ, तिमी, तपाईं, हजूर’ आकारमा धेरै सानो तर जादुमय भाषा तथा विषयको गहनता र महत्ताका दृष्टिले धेरै ठूलो पुस्तक हो । जीवन–व्यवहारका झिनामसिना विषयहरूलाई उठान गर्नु, तिनलाई समाजका वर्गगत एवं सांस्कृतिक सन्दर्भ र सम्बन्धहरूमा प्रवेश गराउनु, र विस्मयकारी ढंगले जीवनको जटिल यथार्थको उद्घाटन गर्नु कुनै सजिलो काम होइन । श्यामजी यो गाह्रो काम गर्ने विशिष्ट खुबी भएका विरल श्रष्टा हुन् ।

श्यामजीको अभिव्यक्तिजन्य सरलताको विलोममा ईश्वर बराल, यदुनाथ खनाल र वासुदेव त्रिपाठी खडा हुन्छन् । हुनलाई यी दुवैथरी विचारकर्मी र सर्जकको भाषा नेपाली हो । तर, पछिल्ला तीन विद्वान् नेपाली भाषामा संस्कृतका दुरूह गाँठा पार्छन् । र, तिनको भाषाले सामान्य पाठकछेउ पुग्नुअघि नेपालीमा अनुवादको चर्को माग गर्छ । यो भाषागत जटिलता र सरलताको निर्माणमा कर्ताको कुन रुचि, रोजाइ, ग्रन्थि वा मनोविज्ञानले काम गरेको हुँदो हो ? के यो भाषागत पृथकता साहित्यको प्रयोजन र लक्षित पाठकको आवश्यकताद्वारा निर्धारित हुने हो ? हामीलाई जवाफ दिन ईश्वर बराल, यदुनाथ खनाल र श्यामप्रसाद जीवित छैनन् । तर, भाषाका गाँठाकर्मी श्री वासुदेव त्रिपाठी भने इहलोकमा ठम्ठम् हिँडिरहेकै होलान् ।
***

सात साल टेकेर २००९ साल आयो र ‘प्रगतिशील’ लेखक संघ जन्मियो । संघका जनक थिए उनै श्यामप्रसाद । श्यामजीसँग जाबो म्याट्रिकको डिग्री पनि थिएन । तर उनको नेतृत्वमा खडा भए बडेबडे नाम, दाम र डिग्रीधारी मान्यजनहरू । यथा कमणमणि दीक्षित, तारानाथ शर्मा, धर्मराज थापा आदि । म गम्छु, श्यामजीमा केही न केही विशिष्ट वैचारिक, नैतिक र कार्यकुशलताजन्य गुण भएर नै त यी सबको ढ्याके अहंंले उनको नेतृत्व स्वीकार सकार्‍यो होला । सत्र सालमा जब महेन्द्रको फौजीतन्त्रको तरबार उठ्यो, त्यसले प्रलेसको बध गर्‍यो । तथापि २०२४ सालसम्म श्यामजी खुलै थिए । तर चौबीस सालमा उल्का भयो । श्यामजी हठात् दृश्यपटलबाट अन्तध्र्यान भए । के कति कारणले ? के कस्तो प्रयोजनका लागि र कहाँ ? लोकले जान्न पाएन । केही वाम ब्रोहरू थिए, जो रहस्यमय भाकामा भन्थे— श्यामजी जीवित छन् । ती हाम्रै वरिपरि कतै छन् । उनको पार्टी छ । एक मात्र सही पार्टी । सच्चा जनवादी र नित्य गतिमान् पार्टी । श्यामजीको नचाहिँदो खोजीनीति र नाटीकुटी गर्नु प्रतिक्रियावादी दाउ हो । बस्, यसो भनिन्थो र जिज्ञासु शभचिन्तकहरूका मुख थुनिन्थ्यो ।

छयालीस साल आयो, र जनआवेगको आगोले लखेटेर निरंकुश निर्दललाई डाँडो कटायो । त्यो खुला परिवेशमा गुणग्राही लोकलाई श्यामजीको याद आयो । ती कतै छन् भने तिनलाई बाहिर निकाल्नुपर्‍यो । छैनन् भने छन् भनेर ठाँट्न छाड्नुपर्‍यो । यसरी लोक गज्र्यो । कोही थिए, जो श्यामजीलाई आफ्ना खल्तीको गोप्य गुडिया ठान्थे । ती कणहरू अति गोप्यतावादी कहलिन्थे । तिनलाई घेरियो, केरियो र ग्वाँ पारियो । कुरा सत्चालीस सालको हो । चाबेलमा वाम लेखकहरूको सानो भेला भयो । र, श्यामजी दकस मान्दै मानौँ असहज मनोदशामा कतै शून्यबाट अवतरित भए । भेलाको व्यग्र अपेक्षा थियो— श्यामजीले चौबीसवर्षे गुप्तवासको रहस्यको गाँठो फुकाउलान् । र, लोकलाई विशिष्ट कृति र अद्भुत स्मृतिहरूको कोसेली टक्य्राउलान् । दुर्भाग्यवश, त्यस्तो केही भएन । उनले यतिमात्र भने— चौबीस वर्षको गुप्त कथा समयले बताउँदै जाला । तर, नित्य गतिमान् समयले त्यो कहिल्यै बताएन । र, शयामजीको दैहिक अवसानसँगै लोकको दुर्दम जिज्ञासाको पनि अवसान भयो ।
***

कुरा श्यामजी रहस्यमय अन्धकारबाट उज्यालोमा निस्कनुभन्दा एक दशकअघिको हो । त्यो बेला शाही पञ्चायतको वधसँगै प्रगतिशील लेखक संघ वधस्थलबाट बौरिएको थियो । श्यामजीलाई त्यसको अध्यक्ष बनाउने मतो गरियो । पहिले यसका जनक उनै थिए, अब यसका संरक्षकरूपी अध्यक्ष उनै हुने भए । यो उनको सम्मान पनि थियो, हामीलाई उनका जीवन–अनुभवहरूबाट अनुप्राणित हुने अवसर पनि । ख्यालख्यालमै म संघको महासचिव बनाइने भएँ । भावुक हुँदै सोचेँ— श्यामजीको सान्निध्यमा रहन, उनीसँग सहकार्य गर्न र उनका विचार एवं अनुभूतिहरूबाट समृद्ध हुन पाउनु मेरो जीवनको गौरव हो । तर बूढासँग जब साक्षात् संगत भयो, हात लाग्यो निराशायुक्त शून्य र शून्य मात्र । र, मेरो महासचिव्याइँ मैलाई घाँडो भयो । मेरासामु श्यामजी जो थिए, ती उनका विचार, सिर्जना र संघर्षमा भेटिएका मौलिक श्यामजी किमार्थ थिएनन् । मानौँ ती केवल मौलिक श्यामजीका फिका कार्बनकपी हुन् । मानौँ चौबीस वर्षको एकान्तवासमा श्यामजी समयको धड्कन र इतिहासका पदचापहरूबाट सर्वथा विमुख भए । र, त्यो व्यर्थको एकान्तवासको सुस्त र शुष्क जीवन–प्रक्रियामा मानौँ श्यामजीभित्रको जीवन्त विचार र उत्ताल आवेगयुक्त श्यामजीको अवसान भयो ।

मौलिक श्यामजी आफ्नो लेखनीमा समाजका तीक्ष्ण आलोचक थिए । र, अभिव्यक्तिमा थिए ती निख्खर यथार्थवादी । कार्बन कपी श्यामजी नीति–उपदेश भएछन् । चिन्तन र सिर्जनामा नीति–उपदेश लेखनाथकृत ‘तँलाई मालुम छ कि यो कुरा मन’ सँगै थोत्रिएको थियो । त्यही थोत्रोको पट्यारलाग्दो प्रेतरुपी कार्बन कपी श्यामजीमा गोचर भयो । श्यामजीको नीति–उपदेशको ढपलाई एउटा रोचक दृष्टान्तमा हेरूँ । जीवनमा श्यामजीका पत्नी दुईवटी हुँदा भए । पहिली पत्नी सामान्य घरानाकी पुनु वाग्ले थिइन् । पुनुसँग श्यामजीको मागी विवाह भएको थियो । यी जोई–पोइ एक दशक मिलीजुली सँगै बसे । र, त्यसपछि जे भयो, त्यो अनर्थ भयो । श्यामजीले अनपढ र रुढीवादी भनेर सीधासादा पुनुलाई चटक्कै त्यागिदिए । पछि उच्च घरानाकी पठित शशीकलासँग श्यामजीको दाम्पत्य गाँसियो । विडम्बनावश, आफूलाई औधी माया गर्ने पुनुलाई श्यामजीले निर्ममतासाथ त्यागिदिए । श्यामजीले औधी माया गरेकी शशीकलाले उनलाई निर्ममता साथ त्यागिदिइन् । परित्यक्त पुनुको बाँकी जीवन वृद्धाश्रममा बित्यो । परित्यागकारी शशीकलाले एक कृषि प्राविधिकलाई दोस्रो जीवनसाथी रोजिन् । विचित्र संयोगवश, पुनु र शशी दुवैले २०६३ सालमा एकै वर्ष जीवन बिसाए । श्यामजीको जीवनमा पत्नी दुईवटी भए तर उनका जीवनको लामो कालखण्ड एकल त्रासदीमा बित्यो । लाग्छ, त्यो उनकै कृत्यद्वारा आमन्त्रित दु:खद परिणति थियो ।

गुप्त रहस्यबाट निस्केपछि श्यामजीले नीति–उपदेशको भाकामा मसिना पुस्तिकाहरू त कति लेखे कति † तिनमा वर्णित नीति–उपदेशको भाका प्राय: ‘दाम्पत्य जीवन कसरी सफल बनाउने ?’ टाइपको हुन्थ्यो । उनको आफ्नै जीवन–अनुभवको सापेक्षतामा अभिव्यक्तिको यो भाका अयथार्थवादी हो । जीवनमा भोगिएको जे हो त्यो नलेख्नु र जे कपोलकल्पित हो त्यो लेख्नु यथार्थवादविरोधी प्रवृत्ति हो । पूर्वयथार्थवादी श्यामजीले त ‘मेरा दाम्पत्य कसरी बिग्रिए ?’ भनेर पो लेख्नुपथ्र्यो । यस्तो लेखनी घतलाग्दो त हुन्थ्यो नै, त्यो सम्प्रेषणीय र न्यूनाधिक लोकोपयोगी पनि हुँदो हो । र, त्यो उच्च व्यासासनमा बसेर पण्डितजीले जप्ने नीति–वचनको अहंकारबाट मुक्त पनि हुँदो हो ।

मेरा यी वचनहरूमा श्यामजीको कठोर आलोचना पो भयो कि † होला, तर श्रद्धेय व्यक्तित्वको आलोचना अपमान होइन । जीवनमा निर्भूल कोही हुँदैन । प्रत्येक सद्गुणी मानव दुर्गुणसहित सद्गुणी हुन्छ । र, असल र खराब मानव सद्गुण वा दुर्गुणको मात्रा भेदले छुट्टिन्छ । यी यावत् दुर्वलता हुँदाहुँदै श्यामजी महान् लेखक र असल मानिस हुन् । त्यसैले त श्यामजीको स्मृतिसामु श्रद्धानत भई इस्माली लेख्छन्, श्यामजी ‘बाँचुन्जेल वाममार्गी भएरै बाँचे र प्रगतिवादी लेखक भएरै यस धरतीबाट बिदा भए ।’ सत्य हो, कम से कमआफ्नो अभिप्रायमा श्यामजी त्यसरी नै बाँचे, र त्यसरी नै बिदा भए ।

प्रकाशित : पुस २८, २०७५ ०८:३२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

डीपी सर जसलाई भेटियो र भेटिएन

सम्बन्ध
मैले डीपी सरको हात समातेँ । उनले मेरो हात यसरी पक्डिए मानौं उनको हात एक सनासो हो । मैले गम खाएँ– त्यो कडा पकडको मनसाय के हुँदो हो ? मलाई एक्लै नछाड ? म जगत्मा छँदैछु, मलाई नबिर्स ?
खगेन्द्र संग्रौला

काठमाडौँ — मैले सोधेँ— सर, मलाई चिन्नुभो ? म रिपु क्या रिपु । बूढा ठट्टैठट्टामा मलाई रिपु वा लेखनी जगत्को प्रतिस्पर्धी भन्थे । बूढाका मुखबाट अस्पष्ट ध्वनि प्रकट भयो । तल्लो ओठ सन्तुलनकारी तन्तुहरू शिथित भएझैँ, दाँत फुक्लिएझैँ पोको पर्‍यो । मैले भनेँ— डीपी सर, म तपाईंको चाबेलको चाउरे क्या ?

प्राध्यापक डीपी भण्डारी र लेखक खगेन्द्र संग्राैला २०६८ सालमा ।

एक मनले यी परिहासप्रेमी बूढालाई भेट्न जान खुबै मन थियो, अर्को मनले नित्य आनाकानी गरिरह्यो । यदाकदा भेट हुँदा मित्र शेखर खरेल द्रवित हुँदै बूढाका कुरा गर्थे— दाइ, सर अब आफैं आफूमा हुनुहुन्न । भेट्न जान मन लाग्छ तर जानै सक्दिनँ । बिरानाले बिरानालाई हेरेजस्तो गरी हेर्न के भेट्नु ?

तरुण दोस्त देवेन्द्र भट्टराईले भनिरहे— सर, लौ न कम्तीमा एकपल्ट बूढाकहाँ जाऊँ । धेरै विलम्ब भएपछि सर, पछुतो मात्रै बाँकी रहन्छ । हुन्छ, देवेन— सधैं मुखले मानिरहेँ, मनले कहिल्यै जाँगर लगाइनँ । अलि महिनाअघि अभि दाइले बूढालाई भेटेको उदास सम्झनाको मर्मान्तक कथा पढेको थिएँ ।

अलिपछि कुमार नगरकोटीले भेटेको संक्षिप्त बयान पढेँ । बूढाले एक सुरले वेडिङ कार्डमा आँखा स्थिर गरेर आँखैआँखाले कार्ड ओल्टाइपल्टाइ गरेको सटीक वर्णन बडो हृदयविदारक थियो । त्यो चरम् कारुणिक चित्रले बूढाकहाँ नजान मलाई झन्झन् दृढ बनायो ।

तर, देवेन बाउ भैंसीका ढाडको किर्नोजस्ता छन्, आग्रहको आङमा टाँसियो कि टिपेर पन्छाउनै नसकिने । फेरि, फेरि र फेरि पनि तिनले कर गरिरहे— लौ न सर, पछि पछुतो... । लौ न भने लौ न सही, गत मंसिर १ गते बिहान १० बजे हामी दुई भाइ बाटो लाग्यौं ।

बटाभरि मेरो आशंकित मन त्यसैत्यसै उद्वेलित भइरह्यो । म किन बूढालाई भेट्न हिँडेको ? मित्रको मित्रसँग जीवन्तदृष्टिले भेट हुन्छ । स्पन्दनमय स्वरले भेट हुन्छ । न्यानो स्पर्शले भेट हुन्छ । र, भेट भयो भन्ने सबुतका रूपमा स्मृतिग्रन्थिले मस्तिष्कका चिप्सहरूमा यी सबै भेटहरूको दिगो अभिलेख राख्छ । बूढासँगको भेटमा मेरो केको भेट हुने हो ? केवल सपाट हेराहेरको ? फगत अर्थहीन स्पर्शको ? सिर्फ अपरिचित स्वरको ?

सुनेअनुसार बूढाका स्मृतिका चिप्सहरूमा त्यो केही नै अंकित हुँदैन त बित्थामा यो केको भेट ? केवल लोकाचारको ? केवल हामी पुराना अन्तरंग मित्र हौं भन्ने उदास यादको ? अथवा केवल यादविहीन यादको ? हामी देवेन्द्रको टुरटुरेमा डा. डीपी भण्डारीका घरको मूलद्वारमा पुग्यौं । लौह टुरटुरेबाट ओर्लिएर देवेन्द्रको अनुहार हेरेँ । अहो ! उनी त त्यसैत्यसै आतंकित छन् ।

मानौं कुनै क्लेशकारक दृश्यको पूर्वाभासले उनी मर्माहत छन् । उनले भयभीत मुद्रामा गेटको चरबाट यसो भित्र चियाए । हामी आफ्नै बाध्यात्मक रहरले एक अप्रिय एवं अनिष्ट दृश्यको निकट गइरहेछौं । आतेसको मुद्रामा देवेनले गेट खोले । गेटभित्र घर निकै पर छ, घरबाहिर चरोमुसो केहीको चालचोल छैन । त्यहाँ छ त केवल सघन सन्नाटा मात्र । भित्रबाट एउटी महिला प्रकट भइन् ।

तिनले केही भनेर टार्लिन् कि भन्ने मलाई डर थियो । तर, देवेनको सविनय जिज्ञासाको शिष्ट प्रत्युत्तरमा तिनले मुस्कानमय भावभंगिमाले हाम्रो स्वागत गरिन् । हामीभित्र पस्यौं । महिलाले बायाँपट्टिको ढोकाबाट मुन्टो छिराएर ‘बुआ, मान्छे भेट्न आउनुभा’छ भनिन् । यी विचलित आँखाले के देख्ने हुन् भनेर बेचैन मनोवाद गर्दै म भित्र पसेँ । कोठा सानो छ ।

डीपी सर सफासुग्घर ओछ्यानमा उत्तानो परेर सुतेका छन् । देवेन बाबुले बूढा भाम मोटाका छन् भनेका थिए । मैले त बूढा निकै गलेका देखेँ । आँखामा कालो चस्मा, शिरमा ऊनीको कालै टोपी, गालामा चाउरी, आँखामा हो कि होइनजस्तो खुल्दुली । बूढाले हामीलाई आलोपालो गरी हेरे । हेराइ ईश्वरवल्लभको ‘दुइटा फूल देउराली’ मा झैँ थियो— देखेदेखेजस्तो, चिनेचिनेजस्तो । नदेखेनदेखेजस्तो, नचिनेनचिनेजस्तो । म बूढाको शिरपट्टि बसेँ, देवेन बाबु गोडामुनिपट्टि बसे ।

गोडामुनि भित्तामा टेलिभिजनको ठूलो स्क्रिन थियो । बूढा यसो केही हेरेर समय कटनी गर्दा हुन्— किञ्चित् चैनको भावमा मैले तर्कना गरेँ । अब बूढालाई के भन्ने ? मेरो बक् फुट्न गाह्रो भयो । देवेनले सोधे— सर, उहाँलाई चिन्नुभो ? डीपी सरका आँखामा कुनै कौतुक, कुनै भाव, कुनै तरंग, कुनै उमंग गोचर भएन । उनले केवल उही शेखरले भनेझैँ बिरानाले बिरानालाई हेरैझैँ मलाई हेरे मात्र ।

उनका ज्याकेटको चेन थोरै खुला थियो । उनको हात त्यो चेन लगाउन बल गरिरह्यो । पहिले नगरकोटी ब्रो जाँदा जसरी उनको चित्त वेडिङ कार्डमा एकाग्र भएको थियो, अहिले चेनमा एकाग्र भइरह्यो । हामी त्यहाँ बसुन्जेल नै त्यो एकोहोरो ताना चलिरह्यो, चलिरह्यो ।

मैले डीपी सरको हात समातेँ । उनले मेरो हात यसरी पक्डिए मानौं उनको हात एक सनासो हो । मैले गम खाएँ— त्यो कडा पकडको मनसाय के हुँदो हो ? मलाई एक्लै नछाड ? म जगत्मा छँदैछु, मलाई नबिर्स ? अथवा म विस्मरणमा गए पनि तिमीप्रतिको मेरो स्नेह पूर्ववत् कायम छ । बूढाको त्यो जब्बर पडकले मलाई त्यसैत्यसै भावुक बनायो । मनचिन्ते कल्पनामा म रमाएँ— जे भए पनि बूढाले मलाई बिर्सेका रहेनछन् ।

तपाईंको प्रेममय परिहासको उही चाबेलको चाउरे । अहिले भने बूढाले बुझिने गरी दोहोर्‍याए— चाबेलको चाउरे ?

उनका आँखामा हल्का चमक, अनुहारमा पातलो कान्ति दृष्टिगोचर भयो । उनका ओठ खुले र मुस्कानमय दन्त प्रकट भए । बूढाको अनुहार त्यसैत्यसै उज्यालो भयो । लालबुझक्कडी मुद्रामा म फुर्किएँ— बस्, बूढाले चाबेलको चाउरेलाई चिने ! तर पछि शेखरको भनाइले मलाई खिन्न तुल्यायो । उनले भने— दाइ, त्यो सरले चिन्नुभएको होइन । त्यो त केवल बोल्नेका वचन यान्त्रिकरूपले दोहोर्‍याएको मात्र हो । होला सायद । हुन पनि डीपी सरले आफैँ केही भनेनन्, केवल भनिएका शब्द दोहोर्‍याए । त्यो त फगत सुगाशैलीको यान्त्रिक पुनरुक्ति न हो ।
***
डीपी सरका कान्छा छोरा शैलेश कोठामा आए । कर्तव्यनिष्ठ भई पिताको स्याहार–सुसार गर्न अमेरिकाबाट नेपाल फर्केका । डीपी सरको रेखदेखमा दुईजना सहयोगी नियुक्त गरिएका रहेछन् । रातोदिन, कोठाबाहिर र भित्र, उठ्दा र सुत्दा नित्य सुसार गर्ने एक पुरुष र दिनमा एकचोटि आउने एक महिला नर्स । जे होस्, बूढाको हेरचाहमा कुनै कमी रहेनछ । देवेन र मैले मुखामुख गर्‍यौं । अहिले भने उनको र मेरो उदास मन किञ्चित् हलुंगो भयो ।

त्यस्तै पौने घण्टापछि हामी बिदा हुने बेला भयो । बूढाले मेरो हात छाडे त मार्दिनू । अहिले भने म द्रवित भएँ । आँखामा आँसु लिएर निर्ममतासाथ हात फुस्काउँदै नमस्कार गरेर हामी बाटो लाग्यौं । मेरो ट्वीट पढेर होला सायद भोलिपल्ट अभि दाइले जेबी हल्कारामार्फत खबर पठाए— भाइ, डीपी सर एक छिन फर्केको कुराले म द्रवित भएँ । यता अप्रिय तर्कनाले मेरो मन त्यसैत्यसै हुँडलिरह्यो— सके डीपी सरसँग मेरो यो अन्तिम भेट हो । फेरि जान म के आँट गर्न सकूँला र ?
***

२०६८ को उजाड र उदास चैत महिना । मलाई शेखर खरेलको निम्ता आयो । जेबी फोनमा निज ब्रोले भने— दाइ, तीन आदरणीयलाई मेरोतर्फबाट नगरकोटमा एक रातको निम्ता । को तीनलाई ?— मैले सोधें । डीपी सर, अभि सर र दाइलाई । डीपी सर र अभि सर शेखरका औपचारिक गुरु हुन् । यी गुरु–चेलाको नाता रहरलाग्दो छ ।

यी गुणग्राही चेलाको आफ्ना गुरुप्रतिको कृतज्ञताभाव र यी अनुरागी गुरुको आफ्ना चेलाप्रतिको ममतापूर्ण अभिभावकत्वको भाव मलाई बडो उदाहरणीय लाग्छ । चेला शेखरले गुरुभेटीका रूपमा रोचक डकुमेन्ट्री ‘काडमान्डु ओडिसी’ बनाए । यो ओडिसी अभिनारायण सुवेदीदेखि अभि सुवेदीसम्मको काठमाडौं विचरणको सुख–दु:खको दशकीय यात्राको रंगीन कथा हो ।

ज्यापूदेखि हिप्पीसम्म र टुँडालदेखि साँढेसम्मको अद्भुत संगतको कथा । शेखर असीम कृतज्ञताको मुद्रामा सुनाउँछन्— दाइ, यति अग्लो कद भएका स्वनामधन्य दुई गुरुले म फुच्चेलाई आफ्ना एकएक पुस्तकको भूमिका लेख्ने अवसर दिए । मेरो जीवनमा कल्पनै नगरिएका पुरस्कार हुन् यी !

यी पुरस्कृत पात्रको निम्तामा नगरकोट जाने दिन आयो । के खण्डखातिर पर्‍यो कुन्नि, अभि दाइ सामेल भएनन् । शेखर अगाडि सारथिको सिटमा बसे, डीपी सर म पछाडि निम्तालुको सिटमा । नगरकोटको मौसम र वातावरण सानदार थियो । मन्दमन्द पवनको सुमधुर लयमा एकदमै शीतल र शान्त । डीपी सरमा विस्मरणको लक्षण देखिन थालेको थियो । तर, त्यो केवल हो कि होइनको चरणमा थियो ।

कफीको सुस्वादु चुस्की लिँदै र सेरोफेरोको मनोरम हरियाली हेर्दै दर्शनदेखि राजनीतिसम्म, प्रणयदेखि परिहाससम्म, डब्लुबी इट्सदेखि देवकोटासम्म अनेक विषयमा छरपस्ट कुरा भए । डीपी सरसँगको वार्तामा हुने सधैं त्यस्तै हो । निर्बन्ध मुद्रा, निर्बन्ध विषय, निर्बन्ध विमर्श । साँझपख हल्का पान र अघाउँजी खान सम्पन्न भयो ।

घरमा भाउजूको कडा खटनमा चीज बिल्कुलै निषिद्ध रहेछ, बन्धनमुक्त नगरकोटमा डीपी सरले वाइन बजाए । सुरुमा गिलास र चम्चा उठाएर मुखमा पुर्‍याउन गाह्रो भयो । सरका पार्किन्सनले गाँजेका औंला थर्थरी कामे । गिलास र चम्चाको सन्तुलन मिलाउन शेखरले सप्रेम सघाए । पछि वाइनको नशाद्वारा तरंगित बूढाका औंला अचम्मसँग सन्तुलित हुुँदै गए । र, सरले बिनासहारा आफ्नै सुरले गिलास र चम्चा चलाए ।

भोलिपल्ट हामी फर्केर जब डीपी सरको घरमा आइपुग्यौं, जीवनको एक विषादपूर्ण पर्दा उठ्यो । ढोकामा डीपी सरको ढकढकपछि भित्र भाउजू प्रकट भइन् । ती दम्पतीबीच एकतमासको हेराहेर भयो । दुवैका अनुहार अन्योलग्रस्त र उदास देखिए । तिनको हेराइ मलाई बिराना आँखाले बिरानो मानिसलाई हेरेजस्तो लाग्यो । त्यो क्षणमा डीपी सर हठात् आफैँबाट हराए ।

र, बिदा गर्न हतार लागेझैँ गरी मतिर फर्केर सोधे— तपाईं भक्तपुरै जाने हो ? होइन सर, म चाबेल जाने । तपाईं भक्तपुरको प्रोफेसर होइन ? होइन सर, म चाबेलको चाउरे । मेरो परिचित उत्तरले बूढाका अनुहारमा कुनै परिचित र प्रिय भाव जगाएन । र, शेखरसँग बिदा मागेर उदास सुस्केरा हाल्दै म चाबेलतिर लागेँ । बाटाभरि लागिरह्यो— एक बारको जुनीमा स्मरणशक्तिसहितका डीपी सरलाई भेट्नु सायद यत्ति हो !
***

डीपी सर र मेरो मितेरीको कथा हाम्रालागि त यसै पनि रोचक छ नै, लोकका लागि झनै रोचक छ । सार्वजनिक डबलीमा अनेक लोकदृष्टिमुखेन्जी जंगिँदै डीपी सर मलाई झम्टिन खोज्छन्— तँलाई चाउरे ! लोक बडो विस्मयसाथ जीवनको त्यो अनपेक्षित अभिनय नजर गर्छ र जिब्रो टोक्छ । यो के भएको ?

म मुखर प्रतिक्रिया गर्दिनँ । केवल मौन भावले नतमस्तक हुन्छु म । लोकदृष्टिमा विचार र स्वभावमा हामी नदीका दुई किनारजस्ता । मानौं कहिल्यै भेट हुन नसक्ने । म कांग्रेसविरोधी कम्निस्ट, डीपी सर कम्निस्टविरोधी कांग्रेस । तर, यथार्थमा यो लोकदृष्टि सही थिएन ।

डीपी सर कांग्रेसलाई भोट हाल्थे तर सुकागोटे टिकट काटेका बँधुवा कांग्रेस थिएनन् । उनी कम्निस्टको पाखण्डका कठोर आलोचक थिए, कम्निस्ट आदर्शविरोधी थिएनन् । मेरो कथा पनि यस्तै हो । समयक्रममा मेरो जगत्दृष्टि फेरिँदै, विस्तारित हुँदै, परिमार्जित हुँदै आएको छ । वैचारिक शुद्धताको रुढीलाई त्यागेर मैले राष्ट्रवादको गन्धे बोरा जब बिसाएँ, कांग्रेसलाई हेर्ने मेरो दृष्टि फेरियो ।

म संगठनको नोकरशाही सिक्रीले बाँधिएको कम्निस्ट कहिल्यै भइनँ । तर, कम्निस्ट आदर्श मेरालागि सदैव प्रिय छ । प्रणय र परिहास डीपी सरको जीवनदृष्टि र कलात्मक अभिव्यक्तिका दुई रुचिकर तत्त्व हुन् । र, मेरा पनि । पाखण्डको धज्जी उडान हाम्रा साझा विषय । र, यदाकदाको सहमदिरापान हाम्रो अन्तरंग सम्बन्धको सरस रसायन ।

युवाबयमा डीपी सर केही समय कडा कम्निस्ट थिए । यो हरिद्वारको आश्रममा संस्कृतको घोकन्ते विद्यार्थी छँदाको कुरा हो । आश्रममा अर्को एउटा मोहीतिघ्रे विद्यार्थी थियो, परमानन्द नौटियाल । त्यो जीव कम्निस्ट भएको उग्र अभिनय गथ्र्यो । उग्र वाणी, उग्र पूर्वाग्रह, उग्र द्वेष, उग्र निषेध त्यसका परिचायक विशेषता थिए । अजिबको जीव त्यो परमानन्द सोझा डीपी सरको कम्निस्ट गुरु ।

ऊ एक मुठीको टुप्पी पाल्थ्यो, तीनधर्के चन्दन लाउँथ्यो, पहेँलो धोती फेथ्र्यो, नित्य स्तोत्र जप्थ्यो र सायद यताउता आतेपाते गरेर अछेता–दछिना पनि थाप्थ्यो । उसका वचन, कर्म र आचरण विरोधाभासग्रस्त थिए । ऊ लोभ, द्वेष, ढोङ र परपीडनको साक्षात् प्रतिमूर्ति थियो । एक बिहान युवा डीपी धारामा नुहाउँदै के थिए एउटा जखमले बाँदर धाराको खम्बामाथि चढ्यो ।

डीपी ब्रोको सातो गयो । र, उनी भाग्न लाग्दा उनको कटिमुनिबाट गम्छा खस्यो । हठात् प्रकट भएका परमानन्दले चीज देखे । रोषले रुष्ट हुँदै उनले गुरुलाई पोल लगाए— गुरु, यसले मलाई देखायो । यो मेरो परीक्षामा व्यवधान गर्ने अपशकुन हो । मूढमति परमानन्दको त्यो अन्धविश्वास र द्वेषभावले युवा डीपी मर्माहत भए । र, चेलोमा गुरुपन्थप्रति वितृष्णा जागेर आयो । बस्, डीपी सर परमानन्दलाई थुक्दै निजले थोपरेको कम्निस्टको आवरण च्यातेर सादा मानिसमा फर्किए । र, धेरैपछि पूर्वस्मृतिहरूको यादमा उनले ‘म किन कम्निस्ट हुन सकिनँ’ भन्नेनिबन्ध लेखे ।

डीपी सर रजनीशका फ्यान हुन् । गुरु रजनीशझैँ मूर्तिभञ्जनका एक अथक बौद्धिक अभियन्ता । जीवनमा पनि र कलामा पनि । मूर्तिभञ्जन मेरो पनि रुचि र साधनाको विषय । बस्, डीपी सर र म इतिहासको उही कालका, जीवनको एउटै किनारका यात्री । र, लोकदृष्टिमा हामी विचित्रका मित्र ।
***

डीपी सरको निबन्धसंग्रह ‘मृगस्थली’ माथिको मन्तव्यमा यदुनाथ खनाल लेख्छन्, ‘परिहासशून्य मानिस आधा मानिस हो ।’ स्मृतिग्रन्थि जीवन्त छँदा डीपी सर श्री खनालको यो आप्त वचन घरीघरी दोहोर्‍याउँथे । र, परिहासको भावमा मलाई सोध्थे— भन्त चाउरे, तेरो कम्निस्ट महलमा परिहासशून्य मानिस कति छन् ? म गम खान्थेँ र आफ्नै उत्तरले मलाई लज्जित तुल्याउँथ्यो ।

कम्निस्ट महलमा परिहासयुक्त मानिस म विरलै देख्थेँ । एकाध अपवादलाई छाडेर सबैजसो अररा, सबैजसो अरसिक, सबैजसो ढोँगी । डीपी सर भन्थे— पाखण्ड मानिसको दोहोरो चरित्रको द्योतक हो । र, यो परिहासको सरासर शत्रु हो । डीपी सरले मलाई गर्ने सम्बोधनमा लोक सायद सम्बोधनकर्ताको अभद्रता र अहंकार महसुस गथ्र्यो ।

र, त्यसप्रतिको मेरो मुस्कानमय मौन स्वीकृतिमा सायद मेरो हीनता देख्थ्यो । तर, परिहासमय लबजयुक्त र नितान्त अन्तरंग त्यो सम्बोधन बडो प्रेममय थियो र मेरो त्यो मौन स्वीकृति आदरभावले ओतप्रोत थियो । प्रयोगकर्ताको ध्वनि र भंगिमाले शब्दमा विछट्टको लाक्षणिक अर्थ भरिदिन्छ । र, शब्दमा प्रयोगकर्ताको जादुगरी कला प्रकट हुन्छ । डीपी सरको ‘चाबेलको चाउरे’ मा त्यही प्रेमपूर्ण कला सन्निहित छ ।
***

न जन्म मानिसको वशमा हुन्छ न त मृत्यु नै । यी दुवै कसैले पनि राजीखुसीले रोज्न नपाइने । संयोगले जो पाएको चुपचाप भोग गर्न, बेहोर्न विवश हुनुपर्ने । जीवनमा कति प्रतिशत जीवन आफ्नो हो र कति प्रतिशत अन्य कारक र कारण एवं संयोग र दुर्घटनाहरूको हो ? डीपी सरको विस्मृत अवस्था देखेपछि मनमा यस्ता कुराका तरंग उठिरहे । अँ, फेरि पनि आयो कुरा परिहासको ।

डीपी सरको लेखनीमा परिहासको प्रयोग खतरा छ । एउटा निबन्धमा उनले लेखे— पशुपतिनाथको नागा बाबा हाकाहाकी लिंग प्रदर्शन गर्छ । भ्रष्टाचारी नेताको नाकभन्दा त नागा बाबाको लिंग कता हो कता दर्शनीय लाग्छ ।

त्यस्तो भष्टाचारीको यथोचित नियतिउपर घोत्लिँदै डीपी सर सगर्व घोषणा गर्थे— भष्टाचारी दुष्ट कीरा परेर मर्छ, म वनकालीमा घुम्दाघुम्दै हृदयाघातले मर्छु । तर, के लाग्छ, चिताएको एउटा थियो, भइदियो अर्कै । वनकालीको विचरण र इच्छामरण डीपी सरका लागि आफ्नै अतीतको विस्मृत जीवनको विस्मृत कथा बन्न पुग्यो ।

डीपी सर, तपाईंले बिर्से पनि चाबेलको चाउरे ती बितेका दिनको सम्झना गर्दै तपाईंलाई भारी हृदयले सम्झिरहन्छ । आखिर यस्तै त रहेछ जीवन !

प्रकाशित : मंसिर २२, २०७५ ०८:५३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्