(अ)पूर्ण राजनीतिक प्राणी- विविधा - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

(अ)पूर्ण राजनीतिक प्राणी

सञ्चारकर्मीले प्रश्न गर्थे, ‘तपाईं कांग्रेसमै किन लाग्नुभयो ?’ गिरीको जवाफ हुन्थ्यो, ‘म पूर्ण राजनीतिक प्राणी होइन, राजनीतिको पोखरीमा म कहिल्यै चुर्लुम्म डुब्न चाहिनँ, कांग्रेस खराव भएपनि व्यक्तिगत स्वतन्त्रतामा प्रहार गर्दैन ।’
कुलचन्द्र न्यौपाने

समाजवादी चिन्तक कांग्रेस नेता प्रदीप गिरीको आइतबार राजकीय सम्मानका साथ अन्त्येष्टि गरिएको छ । घाँटीको क्यान्सरबाट शनिबार राति निधन भएका ७७ वर्षीय गिरीलाई सरकारको निर्णयअनुसार राजकीय सम्मानका साथ बिदाइ गरिएको हो ।

गिरीलाई श्रद्धाञ्जली दिन प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा, एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीदेखि विभिन्न राजनीतिक दलका प्रमुख, मन्त्री, सांसद, विभिन्न क्षेत्रका प्रबुद्ध व्यक्ति र ठूलो संख्यामा पार्टीका कार्यकर्ता आर्यघाट पुगेका थिए । गिरीलाई उनका छोरा सन्तोष र भतिजाहरू प्रन्ययन गिरी र सन्दर्भ गिरीले दागबत्ती दिएका थिए । त्यसअघि उनको पार्थिव शरीरलाई मेडिसिटी अस्पतालको शिवालय कक्ष र कांग्रेस केन्द्रीय कार्यालय सानेपामा समेत श्रद्धाञ्जलीका लागि राखिएको थियो । दुवै ठाउँमा पार्टीका नेता तथा कार्यकर्ताको ठूलो भीड लागेको थियो । पार्टीका कार्यक्रममा राजधानी बाहिर रहेका नेतासमेत गिरीको निधनको खबर सुन्नासाथ काठमाडौ फर्किएका थिए ।

गिरी पार्टीको सदस्य भए पनि विवेकको कुरा बोल्थे । विवेकलाई माथि राखेर अन्तरआवाजको कुरा बोल्दा कहिलेकाहीं पार्टीको निर्णयका विरुद्ध पनि हुन्थ्यो । तर उनलाई किन विरोधमा बोलेको भनेर प्रश्न गर्न सक्ने नेता पार्टीमा थिएन । पार्टीको बन्धनबाट बाहिर निस्कन नसक्ने कांग्रेसका धेरै नेताहरू भन्थे, ‘आफूलाई लागेको बोल्नलाई हामी प्रदीप गिरी परिएन । पार्टीको निर्णय र अनुशासनमा बाँधिएका छौं । यी सबैबाट छुट त केवल प्रदीप गिरीलाई छ, हामीलाई छैन ।’

पार्टीको केन्द्रीय सदस्यबाट माथि जान नखोज्ने, सांसद पटक–पटक बन्ने तर मन्त्री कहिल्यै हुन नखोज्ने गिरीलाई सञ्चारकर्मीले बारम्बार प्रश्न गर्थे, ‘तपाईं राजनीतिमा किन लाग्नुभयो ?’ अर्को प्रश्न हुन्थ्यो, ‘तपाईं कांग्रेसमै किन लाग्नुभयो ?’ पछिल्लो प्रश्न गरिनुका पछि गिरीको वैचारिक रूपमा कांग्रेसभन्दा पनि कम्युनिस्ट दर्शन र आदर्शसँग बढी निकटता रहनु हो । गिरीको जवाफ हुन्थ्यो, ‘म पूर्ण राजनीतिक प्राणी होइन, राजनीतिको पोखरीमा म कहिल्यै चुर्लुम्म डुब्न चाहिनँ । जस्तोसुकै खराब किन नहोस्, कांग्रेसले कहिल्यै व्यक्तिगत स्वतन्त्रतामाथि प्रहार गरेको छैन । त्यसैले म कांग्रेसमा छु ।’

गिरीको जीवन मात्रै होइन, घरव्यवहार पनि व्यवस्थित थिएन । उनी लामो समय बानेश्वरको कात्यानी चोकनजिक बस्थे । कांग्रेस कार्यकर्ता गुणनिधि तिवारीले भाडा नलिईकनै गिरीलाई आफ्नो घरमा बस्न दिएका थिए । पुरानो घर भत्काएर नयाँ घर बनाउन थालेपछि भने उनी तीन वर्षअघिदेखि भाइ लक्ष्मण गिरीको अपार्टमेन्टमा बस्दै आएका थिए ।

‘अपवाद नेता’

प्राध्यापक कृष्ण खनालका अनुसार प्रदीप गिरी पार्टीभित्र आफ्नो भूमिका र जिम्मेवारी आफैं परिभाषा गरेर हिँड्न सक्ने क्षमता भएका समकालीन राजनीतिका अपवाद नेता हुन् । उनी सत्ता निरपेक्ष भएर मूल्य मान्यताको राजनीति गर्ने, समयको आवश्यकतालाई बुझेर अघि बढ्न सक्ने र समाजवादी दर्शनलाई आफ्नो जीवनमा रूपान्तरण गरेर देखाउने नेता हुन् । पार्टी स्थापनाकालमै बीपीले प्रजातन्त्र, समाजवाद र राष्ट्रियतालाई पार्टीको वैचारिक दर्शन बनाएका थिए । कांग्रेसले अहिले पनि यिनैलाई मूल आदर्श मान्ने गर्छ । ‘तर कांग्रेसमा समाजवाद नारा मात्रै छ । चिन्तन, अध्ययन छैन,’ खनाल भन्छन्, ‘समाजवादीको विषय भट्याउने काम मात्रै छ । त्यस हिसाबले प्रदीप र कांग्रेसबीच कहींकतै भेट हुन्थेन ।’

पार्टी सत्तामा पुग्दा गिरी र सरकारले लिने नीतिमा समानताभन्दा द्वन्द्व बढी देखिन्छ । ०४६ सालको परिवर्तनपछि कांग्रेस नेतृत्वको सरकारमा अधिकांश समय रामशरण महत अर्थमन्त्री थिए । कांग्रेसमा महत र गिरीका बीच जहिल्यै अर्थनीतिको द्वन्द्व चल्थ्यो । महत उदार अर्थतन्त्रका पक्षपाती थिए भने गिरी समाजवादी अर्थतन्त्रका । महत अर्थमन्त्री भएकै बेला सरकारी उद्योगहरूलाई निजीकरण गरिएकोदेखि राष्ट्रिय नीतिमा अपनाइएको उदार अर्थतन्त्रसम्ममा गिरीले सार्वजनिक रूपमै विरोध गरे । शिक्षा, स्वास्थ्य र बाँच्न पाउने जस्ता जनताका न्यूनतम आधारभूत कुरा राज्यले संरक्षण गर्नुपर्छ भन्ने गिरीको मत हुन्थ्यो । सुरुवाती दिनमा वैचारिक द्वन्द्वजस्तो देखिए पनि पछिल्लो कालखण्डमा गिरी लोकतान्त्रिक अर्थतन्त्रकै पक्षमा देखिएको महतको दाबी छ । ‘उहाँको प्राथमिकता पुरानो समाजवादी अर्थनीतिप्रति थियो । सबै सरकारले गर्नुपर्छ, यसले सरकारको ढुकुटी बढ्छ, गरिबी निवारणमा सहयोग पुग्छ भन्ने कुरा गर्नुहुन्थ्यो,’ महत भन्छन्, ‘जब निजी क्षेत्रलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति चीनले लियो, त्यही बाटोबाट चीनले आर्थिक प्रगति हासिल गर्‍यो । भारत र रुसले पनि उदार अर्थनीतिको बाटो समाते । त्यसपछि गिरीले पनि लोकतान्त्रिक समाजवादको बाटो लिनुभएको थियो ।’

सरकारमा सांसददेखि माथि र पार्टीमा केन्द्रीय सदस्यदेखि माथिल्लो पदमा पुग्ने कहिल्यै चाहना गिरीमा थिएन । उनी पटक/पटक सांसद भए । तर कहिल्यै मन्त्री बन्ने दौडमा लागेनन् । ०५६ सालको निर्वाचनको प्रचारका क्रममा कृष्णप्रसाद भट्टराईले उनकै निर्वाचन क्षेत्रमा पुगेर ‘गिरीलाई जिताउनुहोस्, शिक्षामन्त्री बनाउँछु’ भनेर सार्वजनिक अभिव्यक्ति दिएको सम्झन्छन् नेता नरहरि आचार्य । ०५६ को निर्वाचनमा गिरिजाप्रसाद कोइरालाले भट्टराईलाई प्रधानमन्त्रीका रूपमा अघि सारेका थिए र उनी पर्साबाट चुनाव लडेका थिए । गिरीले ०५६ सालमा चुनाव जित्न सकेनन् । चुनाव हारेपछि गिरीले ‘भगवान्ले मलाई जोगाउनुभयो, चुनाव जितेको भए किसुनजीको कुरा काट्न मलाई गाह्रो पर्थ्यो’ भनेर प्रतिक्रिया दिएका थिए । नेता आचार्य यसलाई कतिपयले उनको योग्यतासँग पनि जोडेर आलोचना गरेको सम्झन्छन् । ‘तर उहाँलाई आफू कहाँ योग्य छु भन्ने कुरा प्रस्टसँग थाहा थियो,’ उनले थपे, ‘सुत्दा पनि, उठ्दा पनि, खाँदा पनि राजनीति गर्नेहरूसँग तपाईं हामी जस्ता मान्छेले प्रतिस्पर्धा गर्न सकिन्न भन्नुहुन्थ्यो ।’

अनौपचारिक छलफलमा समेत भट्टराईले गिरीलाई मन्त्री हुनका लागि आग्रह गरिरहेको प्रसंग गिरीसँग लामो संगत गरेका राजनीतिज्ञ दुर्गा सुवेदी स्मरण गर्छन् । ‘०५६ सालकै चुनावताका हो । म उपस्थित भएकै बेला किसनुजीले प्रदीपजीलाई मन्त्री बन्नुपर्छ भन्नुभएको थियो,’ सुवेदीले सुनाए, ‘तर उहाँले मन्त्रीले के–के गर्छन्, म त्यस्तो काम गर्न सक्दिनँ, मेरो काम छलफल गर्ने, तपाईंहरूबाट सिक्ने, जानेका कुरा सिकाउने हो भन्नुभएको थियो ।’

सुवेदीका अनुसार गिरी पार्टी र परिवारको बन्धनमा नपरेका निष्फिक्री मान्छे थिए । विचारमा गिरी कम्युनिस्ट दर्शनसँग निकट थिए तर व्यावहारिक राजनीतिमा उनी कांग्रेसमा थिए । कांग्रेसभित्र पनि उनी देउवाको गुटमा थिए । कुनै नेताका कर्म र पार्टीका गलत निर्णयमा गिरीले खुलेर आलोचना गर्थे । प्रदीप गिरीका हकमा कांग्रेस नेताहरूले केन्द्रीय कार्यसमिति बैठकमा विरोध गर्न सक्थेनन् ।

गिरीसँग नजिकको सम्बन्धमा रहेका सञ्चारमन्त्री ज्ञानेन्द्रबहादुर कार्की आफूले समेत ०७४ को एक सार्वजनिक कार्यक्रममा गिरीलाई मन्त्री हुन आग्रह गरेको सम्झन्छन् । त्यतिबेला शेरबहादुर देउवा प्रधानमन्त्री र उनी अर्थमन्त्री थिए । देउवा प्रमुख अतिथि भएकै कार्यक्रममा कार्कीले ‘प्रदीपजीको परीक्षा हुन बाँकी छ, मन्त्री भएर परीक्षा दिनुपर्छ’ भनेका थिए । ‘उहाँले कुनै प्रतिक्रिया दिनुभएन । उहाँले चाहेको भए भट्टराई र देउवा पटक–पटक प्रधानमन्त्री भएका बेला मन्त्री भइरहन सक्नुहुन्थ्यो । उहाँले नचाहिने काम गरिदिनुपर्‍यो पनि भन्नुभएन । कहिलेकाहीं प्रक्रिया र कानुनले दिने काम यसो हेरिदेऊ है, मलाई यसले धेरै सहयोग गरेको छ मात्रै भन्नुहुन्थ्यो,’ कार्कीले सुनाए, ‘प्रदीपजी नेपाली राजनीतिमा कहिल्यै ननिभ्ने दियो बालेर जानुभएको छ । उहाँको राजनीतिक दर्शन, निष्ठा र विचारले नेपाली राजनीतिलाई धेरैपछिसम्म तरंगित पारिरहनेछ ।’

कांग्रेस नेता विमलेन्द्र निधि गिरीलाई आफ्नो राजनीतिक अभिभावक र आदर्श नै मान्थे । गत वर्ष भदौमा बिरामी भएर गिरी मुम्बई गएको खबर सुन्नासाथ उनी पनि उतै पुगेका थिए । ‘गिरीको निधनले कांग्रेस र मुलुककै लागि ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ,’ निधिले भने । महाभारतका विषयमा घण्टौं बोल्न र प्रवचन दिने गिरीको रामायणको गहिरो अनुराग रहेको निधि बताउँछन् ।

प्रकाशित : भाद्र ६, २०७९ ०९:०९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

विचार जगाउने जोगी

सत्ताको भोक उहाँमा थिएन तर संसद् र पार्टीको मञ्च चाहिन्छ भन्नुहुन्थ्यो, संसद् आम जनतासँग जोडिएको छ भन्नुहुन्थ्यो, जनता र पार्टीसँग जोडिन पार्टीको केन्द्रीय कार्यसमितिमा बसेको भन्नुहुन्थ्यो
दुर्गा सुवेदी

सिरहाको हाईस्कुलमा छँदैदेखि म प्रदीपजीलाई चिन्छु । उहाँका पिता मित्रलालले त्यहाँ स्कुल खोल्नुभएको थियो । धेरै विद्यार्थी पढ्न जान्थे । त्यस क्षेत्रमा रहेका एसएलसीका तीन/चार वटा सेन्टरमध्ये एउटा सिरहामा थियो । पहाडतिर पढ्नेहरूले पनि त्यहाँ गएर परीक्षा दिन्थे । धनकुटाको एउटा भाइलाई ‘ट्रान्सफर’ गरेर त्यही स्कुलमा सेन्टर राख्न म गएको थिएँ । मैले पहिलो पटक प्रदीपजीलाई भेटेको त्यतिबेलै हो ।

पहिलो भेटमै हामीबीच धेरै कुराकानी भयो । गीता र महाभारतका विषयमा लामो कुराकानी भयो । उमेरले म केही महिना मात्र कान्छो थिएँ । पहिलो पटक भेट हुँदा हामी १६/१७ वर्षका थियौं । प्रदीपजीमा त्यतिबेलै महाभारतको गहिरो अध्ययन रहेछ । पूर्वीय साहित्य, संस्कृतिमा त्यति नै राम्रो दक्खल थियो । पहिलो भेटमै उहाँको विलक्षण प्रतिभाबाट म प्रभावित भएँ । अरू मानिसले धेरैपछि थाहा पाएका हुन् । त्यसपछि हामीबीच समीपता बढ्यो । उहाँले ‘म पनि विराटनगर आउँला, तपाईं पनि आइराख्नुहोस्’ भन्नुभयो ।

म आईए पढ्न बनारस जाँदा उहाँसँगै हिँड्न, बस्न थालें । त्यतिबेला नेपालमा भर्खरै विद्यार्थी आन्दोलन सुरु हुँदै थियो । प्रदीपजी बनारसको छात्र संघमा आबद्ध हुनुहुन्थ्यो । म नेविसंघमा थिए । बनारसमा छात्र संघमा छँदा उहाँको प्रभाव अहिले पनि मलाई सम्झना छ । उहाँ नेविसंघ र प्रजातन्त्र तथा भारतको स्वतन्त्रताका बारेमा घण्टौं प्रवचन दिनुहुन्थ्यो । जुनसुकै विषयको उत्सुकता मेट्नुहुन्थ्यो । हरेक प्रश्नको जवाफ दिने उहाँको बानी थियो । दिनभरि कुरा गर्न पाएको बेला उहाँ भित्रैदेखि आनन्दित हुनुहुन्थ्यो । प्रश्न सोध्नेलाई पनि अरू सोध भन्ने र सोधिएका प्रश्नको व्याख्यासहित सन्तुष्ट पार्ने बानी थियो । पढ्दा र प्रवचन दिँदा कतिपय बेला त खाना खानै बिर्सनुहुन्थ्यो । प्रायः १/२ बजे बल्ल खाना खानुहुन्थ्यो । उहाँसँग २०२० सालदेखि नै निरन्तर संगत रह्यो ।

२०५१ सालमा मैले गिरिजाप्रसादविरुद्ध मोरङमा उम्मेदवारी दिएको थिएँ । प्रदीपजीलाई नोना आमाले चुनावमा सहयोग २५ हजार रुपैयाँ दिनुभएछ ।त्यसबाट १२हजार रुपैयाँ मलाई दिनुभयो । गिरिजाप्रसादको बागी उम्मेदवारलाई पार्टीकै पैसा दिएको भनेर हल्लीखल्ली भयो । तर, कारबाही गर्ने आँट भएन ।

प्रदीपजीको जीवनको उत्कट लक्ष्य नै अध्ययन थियो । हामी पढ्नेलेख्ने आदत भएकाले सत्ता सञ्चालन गर्ने होइन, जनतालाई सुसूचित गर्ने, प्रजातन्त्रका बारेमा बताउने, पद्धति बसाल्ने, विकासका बारेमा बताउने हो भन्नुहुन्थ्यो । सत्तालाई कहिल्यै लक्ष्य बनाउनु भएन । भित्र (सत्तामा) बस्ने मानिस राम्रो बनाउन पहिला जमिन राम्रो बनाउनुपर्छ भन्ने सोचाइ थियो ।

बीपी प्रवासमा हुनुहुन्थ्यो । बीपीसँग उहाँको सामीप्य वैचारिक कारणले बढेको थियो । उहाँकै संगतबाट मैले पनि पहिलोपल्ट बीपीलाई भेटेको हो । प्रदीपजी बीपीलाई के–के पढ्नुभयो भनेर सोध्नुहुन्थ्यो । किताब पनि दिनुहुन्थ्यो । पछि बीपीलाई भेट्दा उहाँले ‘तिमी प्रदीपजीलाई भेट्दै छौ ? एकदम राम्रो मान्छे हुन्, विद्वान् छन्’ भन्नुभयो । बीपी पनि चिन्तनमनन गर्ने मान्छेलाई बढी मन पराउनुहुन्थ्यो । पार्टी र साहित्यका विषयमा बीपी र प्रदीपबीच घण्टौं छलफल हुन्थ्यो । विचार मन्थन हुन्थ्यो । बीपीका कतिपय विचारप्रति प्रदीपजी फरक मत राख्नुहुन्थ्यो । त्यसलाई लिएर बीपी भन्नुहुन्थ्यो– ‘प्रजातन्त्रमा फरक मत पनि राख्नुपर्छ । फरक मतले नयाँ विचार जन्माउँछ । असहमतिमा नयाँ कुरा हुन्छ, सहमति भनेको परम्परागत हुन्छ ।’

पछि कोइराला परिवारसँग सम्बन्ध टाढिएको जस्तो देखियो । बीपीले सशस्त्र आन्दोलन सुरु गर्दा अनेक थरीका मान्छे आउँथे । आफूले गरेका गल्ती अरू कसैको टाउकामा हालेर आफू जिम्मेवारीबाट पन्छिने प्रवृति कोइराला परिवारमा सुरु भयो । त्यस्तो प्रवृत्तिका विषयमा पार्टी सञ्जालमार्फत देशभर प्रचार भयो । त्यसलाई प्रदीपजीले मन पराउनुभएन । उहाँ आफ्नो विचारप्रति दृढ र गम्भीर हुनुहुन्थ्यो । केही दिनअघि अस्पतालमा गएर भेट्दा पनि प्रदीपजीले आफू जाँदै छु भन्ने आभास खुसी मनका साथ दिनुभएको थियो । ‘हामी आफैंले चाहेर आएका होइनौं दुर्गाजी, आफूले चाहेर जाने पनि होइन । यो त हाम्रो इच्छामा छैन । को अघि, को पछि भन्ने मात्रै हो’ भन्नुभएको थियो । भेटमा सुशीलाजी (सुशीला कार्की) पनि सँगै हुनुहुन्थ्यो । ‘पुस्तकमा बनारसमा भेटेको, सहयोगको कुरा गरिछ्यौ’ भनेर सुशीलाजीलाई धन्यवाद पनि दिनुभयो ।

मेरो पुस्तक सम्पादनका क्रममा प्रदीपजीसँग लामो वार्तालाप भएको थियो । त्यसक्रममा उहाँले आफ्नो आत्मवृत्तान्तको कुरा उठाउनुभएको थियो । कुराकानीमा आधारित आत्मवृत्तान्त तयार पार्ने कुरा गर्दै हुनुहुन्थ्यो । त्यसमा मेरो राय सोध्नुभएको थियो । प्रश्नोत्तर शैलीमा आत्मवृत्तान्त तयार पार्न केही टेप रेकर्ड भएको जस्तो पनि लाग्छ ।

किसनुजी २०५६ सालमा पर्साबाट चुनाव लड्नुभएको थियो । किसनुजीले प्रदीपजीलाई उहाँकै निर्वाचन क्षेत्र सिरहामा पुगेर मन्त्री बन्नुपर्छ भनेर भन्नुभएको थियो । प्रदीपजीले ‘म मन्त्री बन्ने पात्र होइन । १२ बजेसम्म पढ्छु । ३ बजे सुत्छु । तपाईंको मन्त्री कसरी चलाउँछु ?’ भन्नुभएको थियो । किसनुजीले मन्त्री बन्न जोड दिइराख्दा सिरहाका कार्यकर्ताले पनि उहाँलाई दबाब दिएका थिए । उहाँले भन्नुभयो, ‘मन्त्रीले के–के गर्छन्, म त्यस्तो काम गर्न सक्दिनँ । मेरो काम छलफल गर्ने, तपाईंहरूबाट सिक्ने, जानेका कुरा सिकाउने हो । समयमा मन्त्रालय जाने, आश्वासन बाँड्ने मबाट हुन सक्दैन ।’ हुन पनि मन्त्रीका लागि अफर आइराख्दासमेत उहाँ अघि सर्नुभएन ।

२०५१ सालमा मैले गिरिजाप्रसाद कोइरालाका विरुद्धमा मोरङमा उम्मेदवारी दिएको थिएँ । त्यतिबेला उम्मेदवारलाई २५ हजार रुपैयाँ सहयोग दिइएको थियो । प्रदीपजीलाई नोना आमा (नोना कोइराला) ले २५ हजार रुपैयाँ दिनुभएछ । ‘म त सकिहाल्छु, तपाईं पनि पैसा लिनुस्’ भनेर मलाई उहाँले २५ हजारबाट १२ हजार रुपैयाँ दिनुभयो । गिरिजाप्रसादको बागी उम्मेदवारलाई पार्टीकै पैसा दिएको भनेर हल्लीखल्ली भयो । कारबाही गर्नुपर्छ भनेर दबाब भयो । पछि पार्टी केन्द्रीय कार्यसमितिमा उहाँले सिधा–सिधा ‘नोना आमाले मलाई २५ हजार रुपैयाँ दिनुभएको हो, दुर्गाजीलाई १२ हजार रुपैयाँ दिएको सत्य हो, यसमा तपाईंहरूको के विचार छ, त्यही गर्नुहोस्’ भन्नुभयो । तर, कारबाही गर्ने आँट भएन ।

प्रदीपजीमा आफूले भनेका, गरेका र मनमा लागेका कुरा लुकाउने बानी थिएन । पार्टीको अनुशासन र निर्णयमा पनि कहिल्यै बाँधिनुभएन । २०५२ सालपछि ‘हङ पार्लियामेन्ट’को अभ्यास चल्दै थियो । एक पटक सरकार जोगाउन सांसदलाई होटलमा थुनियो । त्यतिबेला पार्टी सभापति कृष्णप्रसाद भट्टराई नै हुनुहुन्थ्यो । भट्टराईले सबै सांसदलाई होटलमा बस्न ह्वीप नै लगाउनुभयो । प्रदीपजीले भट्टराईसँग भेटेर ‘किसनुजी म विवेकको राजनीति गर्छु, पशुजस्तै होटलमा सांसदलाई थुन्न लागिएको प्रति मेरो पटक्कै सहमति छैन, म त जान्नँ’ भन्नुभयो । किसनुजीले हुन्छ भनेर हात हल्लाएर जवाफ दिनुभयो । त्यतिबेला प्रदीप र शैलजा आचार्य मात्रै होटलमा जानुभएन । आफ्नो विवेकलाई उहाँले कहिल्यै बन्धक राख्नुभएन भन्ने यसले पनि पुष्टि गर्छ । संविधान जारी गर्दा पनि उहाँले विवेककै निर्णय गर्नुभएको हो । पार्टीको निर्णयविपरीत संविधानमा हस्ताक्षर गर्नुभएन । बैठकमै अनुपस्थित भइदिनुभयो ।

प्रदीपजीलाई सत्ता र शक्तिमा बसेका नेताले पनि कहिल्यै हेप्न सकेनन् । निहुरिएर उहाँ कहिल्यै बस्नुभएन । ‘सत्तामा गएपछि कर्मचारीदेखि पार्टीका नेतासम्मले सम्झौता गर्नुपर्छ, म त्यो काम गर्ने मान्छे होइन’ भन्नुहुन्थ्यो । कांग्रेसकै नेतृत्वमा हुन लागेको चुनावी गठबन्धनप्रति पनि उहाँको फरक विचार थियो । प्रधानमन्त्री बन्नकै लागि गठबन्धन गरिएको हो भन्ने उहाँको बुझाइ थियो । एक वर्षअघि शेरबहादुरजी प्रधानमन्त्री हुने बेला ‘एउटै व्यक्ति कतिन्जेल सत्तामा बस्ने ?’ भन्नुभएको थियो । गिरिजाप्रसाद कोइराला र कृष्णप्रसाद भट्टराईबीच द्वन्द्व चर्केका बेला प्रदीपजीले केन्द्रीय कार्यसमिति बैठकमै गिरिजाबाबुलाई आजीवन प्रधानमन्त्री र किसुनजीलाई आजीवन पार्टी सभापति बनाइदिउँ भन्नुभएको थियो ।

उहाँले मार्क्सवादको गहिरो अध्ययन गर्नुभएको थियो । कार्लमार्क्सको जन्म दिवसमा कम्युनिस्टहरूले बोलाएर उहाँको विचार सुन्थे । नेपालको राजनीतिलाई अघि बढाउने क्रममा सबै पाटो विश्लेषण गर्ने समकालीन नेताहरूमा उहाँबाहेक अर्को कुनै व्यक्ति छैन । बीपीले कम्युनिस्टसँग एकता गर्नु हुन्न भन्दा र मेलमिलापको नीति लिएर राजासँग घाँटी जोडिएको प्रसंग ल्याउँदा प्रदीपजी राय बझाउनुहुन्थ्यो । सत्ताको भोक उहाँमा थिएन, तर संसद् र पार्टीको मञ्च चाहिन्छ भन्नुहुन्थ्यो । संसद् आम जनतासँग जोडिएको छ भन्नुहुन्थ्यो । जनता र पार्टीसँग जोडिन पार्टीको केन्द्रीय कार्यसमितिमा बसेको भन्नुहुन्थ्यो । आफ्नो विचारलाई पार्टीमा मात्रै सीमित नराखेर आमजनतासँग पुर्‍याउन संसद्मा जानुपर्छ भन्ने मान्यता थियो । त्यसैले पटक–पटक सांसद बन्नुभयो ।

किसनुजी बेलाबखत प्रदीपजीलाई ‘जोगी’ भन्नुहुन्थ्यो । प्रदीपजी अलख जगाएर खाने जोगी होइन । विचार जगाएर खाने जोगी हुनुहुन्थ्यो । म उपस्थित रहेको एक भेटमा उहाँले किसुनजीलाई ‘फेरी लगाउने जोगी होइन, विचारको जोगी हो’ भन्नुभएको थियो । उहाँ ‘फेरी लगाउने जोगीले अधर्मी, धर्मत्मा जस्तोसुकैको घरमा जान्छ, म त्यो जोगी हुँ, जो कांग्रेस, कम्युनिस्ट, पञ्चायत जसको घरमा गएर पनि बोल्छु’ भन्नुहुन्थ्यो ।

प्रदीपजीको जीवन आफ्नै शैली र तालको थियो । २ बजे राति उठेर पनि पढिदिने, कहिले रातभर पढ्ने गर्नुहुन्थ्यो । जेएनयू (जवाहरलाल नेहरू युनिभर्सिटी) मा सँगै बस्दा हामी उठ्ने बेला उहाँ बल्ल सुत्ने गर्नुहुन्थ्यो । कक्षामा पनि कहिले जाने, कहिले नजाने बानी थियो । उहाँले जुन जीवन बिताउनुभयो, निष्फिक्री आफ्नै तालमा बिताउनुभयो ।

(संवादमा आधारित)

प्रकाशित : भाद्र ६, २०७९ ०९:०९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×