उत्पादन र रोजगारी संरचना

डा. प्रकाशकुमार श्रेष्ठ

समयक्रमसँगै नेपालको अर्थतन्त्रको उत्पादन र रोजगारी संरचनामा परिवर्तन हुँदै गएको छ । कुल उत्पादन र रोजगारीमा बढी उत्पादकत्व हुने क्षेत्रको बाहुल्य बढ्दै जाँदा नै प्रतिव्यक्ति आम्दानी बढी आर्थिक समृद्धि हासिल हुन्छ । केन्द्रीय तथ्यांक विभागले बर्सेनि निकाल्ने क्षेत्रगत उत्पादनमा आधारित कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको तथ्यांकबाट अर्थतन्त्रको उत्पादन संरचना र समय समयमा हुने श्रम सर्वेक्षणबाट रोजगारी संरचनामा आएको परिवर्तन हेर्न सकिन्छ तर अहिलेसम्म केन्द्रीय तथ्यांक विभागले नियमित ढंगले श्रम सूचकका रूपमा बेरोजगारीको दर निकाल्न सकेको छैन ।

ZenTravel

आर्थिक वर्ष २०७४–७५ मा कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा कृषि क्षेत्रले २८.१ प्रतिशत, औद्योगिक क्षेत्र (खानी तथा उत्खनन, उद्योग, विद्युत्, ग्यास तथा पानी र निर्माण) ले समग्रमा १४.९ प्रतिशत योगदान दिएको छ । बाँकी ५७ प्रतिशत योगदान सेवा क्षेत्रबाट भएको देखिन्छ । सेवा क्षेत्रभित्र सबैभन्दा बढी योगदान चाहिं थोक तथा खुद्रा व्यापारले दिएको छ, १३.९ प्रतिशत । त्यसपछि दोस्रो ठूलो योगदान दिने क्षेत्रमा रियल स्टेट, भाडा तथा व्यावसायिक सेवा छन्, जसको योगदान ११.३ प्रतिशत छ ।

Meroghar

कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा यातायात, सञ्चार तथा भण्डारणले ७.२३ प्रतिशत, शिक्षा क्षेत्रले ७.१२ प्रतिशत र वित्तीय मध्यस्थताले ६.३१ प्रतिशत तथा अन्य सामुदायिक, सामाजिक तथा व्यक्तिगत सेवाले ४.६३ प्रतिशत योगदान दिएको देखिन्छ । कम योगदान दिने क्षेत्रमा होटल तथा रेस्टुराँ (२.०४ प्रतिशत), सार्वजनिक प्रशासन र रक्षा (२.६६ प्रतिशत) तथा स्वास्थ्य र सामाजिक कार्य (१.६८ प्रतिशत) छन् ।

उत्पादन संरचनामा आइरहेको परिवर्तन बर्सेनि हेर्न सकिने भए पनि रोजगारी संरचनामा भएको बदलाव बुझ्न केही समयको अन्तरालमा हुने श्रम सर्वेक्षण वा जनगणनाको भर पर्नुपर्ने हुन्छ । केन्द्रीय तथ्यांक विभागले एक दशकको अन्तरालमा आर्थिक वर्ष २०७४–७५ मा तेस्रो श्रम सर्वेक्षण गरी परिणाम सार्वजनिक गरेको छ । रोजगारीको परिभाषामा परिवर्तन गरिएकाले यो श्रम सर्वेक्षणको परिणाम यसअघि गरिएका श्रम सर्वेक्षणसँग तुलनायोग्य छैनन् । अहिले ज्याला वा नाफाका लागि गरिएका कामलाई मात्र रोजगारी ठानिएको छ । आफ्नो उपयोग वा उपभोगका लागि उत्पादन गर्ने काममा संलग्न मानिसलाई रोजगारीको परिभाषाभित्र राखिएको छैन ।

रोजगारीको नयाँ परिभाषाले गर्दा पछिल्लो श्रम सर्वेक्षणमा नेपालको बेरोजगारी दर ११.४ प्रतिशत देखिएको छ, जुन यसअघि २–३ प्रतिशत मात्र थियो । पछिल्लो बेरोजगारी दरचाहिँ अर्थतन्त्रको वास्तविकता नजिक छ ।श्रम सर्वेक्षणले विभिन्न क्षेत्रले दिने रोजगारीको स्थिति र संरचनालाई पनि उजागर गरेको छ । माथि उल्लिखित रोजगारीको परिभाषाअनुसार श्रम सर्वेक्षणले १५ वर्षमाथिका करिब २ करोड ७ लाख काम गर्ने सक्ने मानिसमध्ये नेपालमा करिब ७० लाख ८६ हजार मानिस रोजगार रहेको देखाएको छ । यसबाट श्रमशक्ति सहभागिता दर ३८.५ प्रतिशत मात्र रहेको देखिन्छ ।

उत्पादन क्षेत्रअनुसारको रोजगार संलग्नता अर्थात् संरचना हेर्दा पछिल्लो श्रम सर्वेक्षणमा कृषि क्षेत्रले २१.५ प्रतिशत रोजगारी मात्र दिएको पाइएको छ । सोही समयमा उत्पादनमा २८.१ प्रतिशत योगदान दिएको कृषि क्षेत्रले रोजगारीमा २१.५ प्रतिशत योगदान दिनुले यस क्षेत्रबाट जनशक्ति पलायन भइरहेको देखाउँछ । अथवा, यस क्षेत्रमाआफ्नो उपभोगका लागि संलग्न हुने जनशक्ति हिस्सा अझै उच्च रहेको पनि देखाउँछ । सामान्यतया कम उत्पादकत्व हुने कृषि क्षेत्रबाट श्रम पलायन हुनुलाई सकारात्मक रूपमा लिन सकिन्छ ।

उत्पादनमा १४.९ प्रतिशत योगदान दिएको औद्योगिक क्षेत्रले रोजगारीमा ३०.८ प्रतिशत टेवा दिएको छ । यो क्षेत्रभित्र उत्पादनमूलक उद्योगले १५.१ प्रतिशत र निर्माणले १३.८ प्रतिशत रोजगारी सिर्जना गरेका छन् । नेपाली अर्थतन्त्रमा औद्योगिक क्षेत्रमा बढी रोजगारी सिर्जना गर्ने क्षेत्रमा यिनै दुई छन् । यी क्षेत्रमा कृषि क्षेत्रभन्दा बढी ज्याला वा नाफाका लागि रोजगारी सिर्जना हुने गरेको छ ।

सेवा क्षेत्रमा समग्रमा ४७.७ प्रतिशत रोजगारी सिर्जना भएको छ, जबकि कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा यसले ५७ प्रतिशत योगदान दिएको छ । उत्पादनमा योगदान दिएअनुसार सेवा क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना हुने गरेको छैन । सेवा क्षेत्रभित्र सबभन्दा बढी हिस्सालाई रोजगार दिने क्षेत्रमा थोक तथा खुद्रा व्यापार (सवारी साधनको मर्मतसम्भार गर्ने कामसहित) छ, जसले रोजगारी सिर्जनामा १७.५ प्रतिशत योगदान दिएको छ । त्यसपछि सेवा क्षेत्रमा अलि बढी रोजगारी दिनेमा शिक्षा (७.९ प्रतिशत), होटल तथा रेस्टुराँ (५.२ प्रतिशत), यातायात र भण्डारण (४.५ प्रतिशत) तथा स्वास्थ्य र सामाजिक कार्य (२.४ प्रतिशत) छन् ।

कृषि क्षेत्रमा रोजगार रहेका व्यक्तिले सातामा औसत ३६ घण्टा काम गर्ने गरेको श्रम सर्वेक्षणले देखाएको छ । औद्योगिक क्षेत्रमा भने सातामा औसत ४५ देखि ५० घण्टासम्म रोजगार भएका व्यक्तिहरूले काम गर्ने गरेका छन् । सेवा क्षेत्रभित्र हेरीकन सातामा औसत ४० घण्टादेखि ५५ घण्टासम्म काम गर्ने गरेको पाइएको छ । खास गरी यातायात र भण्डारण क्षेत्रमा रोजगार भएका व्यक्तिले सबभन्दा बढी औसतमा सातामा ५५ घण्टासम्म काम गर्ने गरेको पाइएको छ । यसरी कृषि क्षेत्रमा रोजगार भएका व्यक्तिले औसतमा सातामा सबैभन्दा कम घण्टा काम गरेको देखिन्छ । विभिन्न क्षेत्रमा हुने कमाइले त्यस क्षेत्रमा रोजगार व्यक्तिको जीवनस्तर सुधारमा महत्त्व राख्छ । कृषि क्षेत्रमा रोजगार व्यक्तिको औसत मासिक आम्दानी रु. १२,१८५ मात्र हुने गरेको श्रम सर्वेक्षणले देखाएको छ, जुन निजी घरमा काम गर्ने कामदार पछिको सबभन्दा कम हो ।

औद्योगिक क्षेत्रका कामदारले मासिक औसत रु. १५,४९२ देखि रु. २०,७१५ सम्म आम्दानी गरेको देखिन्छ । खास गरी निर्माणमा मासिक औसत रु. २०,७१५ आम्दानी गरेको पाइएको छ । उत्पादनमूलक उद्योगहरूमा कार्यरत व्यक्तिहरूको मासिक औसत आय रु. १७,४४० रहेको छ, जुन कृषि क्षेत्रको भन्दा ४३ प्रतिशतले बढी हो । सेवा क्षेत्रभित्र विभिन्न उपक्षेत्रमा मासिक औसत आम्दानी न्यूनतम रु. १२,२८८ (होटल तथा रेस्टुराँ) देखि अधिकतम रु. २५,०५८ (घरजग्गा कारोबार) सम्म छ । सूचना तथा सञ्चार र वित्त तथा बीमा क्षेत्रमा औसत मासिक आम्दानी करिब रु. १९,०००, सार्वजनिक प्रशासन र रक्षामा रु. २१,२९६ रहेको पाइएको छ । निर्माण क्षेत्रमा सातामा ५० घण्टा काम गरे मासिक औसत रु. २०,७१५ कमाइ हुन्छ भने यातायात तथा भण्डारण क्षेत्रमा सातामा ५५ घण्टा काम गरे रु. १७,७५१ मात्र । यातायात तथा भण्डारण क्षेत्रमा श्रम शोषण भएको देखिन्छ ।

मासिक आम्दानीमा भिन्नताले गर्दा नै अर्थतन्त्रमा आय असमानता सिर्जना हुने हुन्छ साथै समग्रमा औसत प्रतिआय पनि कम हुन्छ । तसर्थ, प्रतिव्यक्ति आय बढ्नका लागि बढी आम्दानी हुने क्षेत्रमा रोजगारी बढाउँदै जानुपर्ने र कम आय भएको क्षेत्रतर्फ प्रतिव्यक्ति आम्दानी बढ्दै जानुपर्छ । गुणस्तरीय शिक्षा र प्रविधिको प्रयोग गरी कम आय हुने क्षेत्रको उत्पादकत्व बढाएर आम्दानी बढाउनुपर्छ । त्यस्तै, बढी आय हुने क्षेत्रमा लगानी बढाएर रोजगारी सिर्जना गर्ने अनि सो क्षेत्रका लागि चाहिने सीप र क्षमता वृद्धि गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । हालैको श्रम सर्वेक्षणमा कुनै पनि शिक्षा नभएका व्यक्तिको मासिक आम्दानी औसत रु. १४,०६५ हुँदा स्नातक तहमाथि पढेकाहरूको औसत मासिक आम्दानी रु. ३०,००० भन्दा माथि रहेको पाइएको छ । यसरी अर्थतन्त्र र प्रतिव्यक्तिको आय बढ्न व्यक्तिहरू बढीभन्दा बढी शिक्षित र सीपयुक्त हुनुपर्ने देखिन्छ ।

प्रकाशित : मंसिर १, २०७६ ०८:३९
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बुढेसकाललाई सम्पत्ति होइन, सन्तान

डा. प्रकाशकुमार श्रेष्ठ

एक–डेढ महिनाअघि म नेपालगन्जबाट काठमाडौं गएका बेला अति मिल्ने साथीको घरमा बास बसेंँ । साथीकी आमालाई वार्धक्यले गलाउँदै रहेछ । केही वर्षअघि आमा गुमाएकी म उहाँसँग भेट्दा भावुक भएँ । केही खानेकुरा दिन पाए हुन्थ्यो जस्तो लाग्यो र बाहिर निस्किएँ । टन्नै बिस्कुट र फलफूल किनेर लगिदिएँ । मैले दिएका खानेकुरा उहाँले सिरानीमा राख्नुभयो ।

उहाँसँग लामै भलाकुसारी चल्यो । भन्दै हुनुहुन्थ्यो, ‘आँखाले राम्रो मेसो पाउँदिनँ । घुडा दुखेर भर्‍याङ चढ्न सक्दिनँ । ठूलो अपरेसन गरेर छोरा–बुहारीले बचाए ।’ उहाँका श्रीमान् बितेको पाँच वर्ष भएको रहेछ । भन्नुभयो, ‘मारे पाप पाले पुण्य भन्दै अग्नि साक्षी राखेर, पाउ पुजेर दिएका श्रीमान् पनि बितेपछि त दिन काट्न गाह्रो हुँदो रहेछ, नानी !’

हुन पनि हो, जवान हुँदासम्म शरीर पनि बलियो हुन्छ, काम गरेर खान सकिन्छ, बुढेसकाल लागेपछिको सहारा को त ? कि त श्रीमान्/श्रीमती कि छोराछोरी/छोराबुहारी । छोराछोरी/छोराबुहारी असल भए भने हेरचाह गर्लान्, दुष्टात्मा निस्किए भने ? हामी धेरैले देखेकै छौं, कति छोराछोरी/छोराबुहारी आफ्ना आमाबुबा पाल्न गाह्रो मानेर टाढा बसाइँ सरेका छन् । हेरचाह त परका कुरा, कहिलेकाहीँ यसो मनशान्ति खर्चबर्च पठाउने पनि गर्दैनन् । अनि वृद्धाश्रमको खोज्नुपर्ने लेठो आइलाग्छ । कति वृद्धवृद्धा त्यस्ता आश्रममा गएर बस्न पनि संकोच मान्छन् र पीडा सहेर घरै बसिरहेका हुन्छन् ।

आमाबुबाको बुढेसकालको सहारा भनेकै सन्तान हुन् । जतिसुकै व्यस्त रहे पनिआफ्ना आमाबुबाको हेरचाह गर्नु छोराछोरी सबैको कर्तव्य हो । आमाबुबालाई तिनको निःस्वार्थ पालन–पोषणको प्रतिफल सन्तानले ती अशक्त भएका बेला दिनुपर्छ ।

केही दिनअघि चितवन घुम्न गएका बेला अर्की बूढीआमासँग मैले कुराकानी गर्ने मौका पाएँ । दुई छोरा र चार छोरीकी आमा उहाँका पनि श्रीमान् बितिसक्नुभएको रहेछ । कान्छा छोरा–बुहारीसँगै बस्ने उहाँले भन्नुभयो, ‘कान्छाको छोरा सानो भएकोले यैसँग बसेकी छु ! बुहारी त जेठी सज्जन छ, छोरो माइलो सज्जन छ, माया गर्छन् । श्रीमान् बितेपछि त हेला भइँदो रैछ, नानी ! के गर्नु, आफ्नो कमाइ नभएपछि कसैको माया पाइँदो रैनछ ।’

कुनै पनि आमाबुबा, दुर्लभ अपवादबाहेक, आफ्ना सन्तान अरूलाई दिएर चैनले बस्न सक्दैनन् । बरु आफूले दुःख पाएर पनि सन्तानलाई खुसी राख्न रातदिन लागिरहेका हुन्छन् । आफू भोकभोकै बसेर आमाबुबाले सन्तानको पेट भर्छिन् । सन्तानलाई खुट्टा टेक्ने बनाउन्जेल आमाबुबाको आधा मासु भइसकेको हुन्छ । आमाबुबाको सास नै सन्तानको सुस्वास्थ्य र समुन्नतिमा अल्झेको हुन्छ ।

कतै–कतै सन्तानले आमाबुबाबारे कुरा चल्दा भन्ने गर्छन्, ‘बूढाबूढी कचकचे छन् । जति गरे पनि पुगेन मात्रै भन्छन् । असन्तोषीहरू !’ यसो भन्नुअघि सन्तानले आफू कुन अवस्थाबाट अहिले यस्तो भएँ होला भनी हेक्का गर्नुपर्छ । आमाबुबाले चौबीसै घण्टा हेरचाह नगरेकाभए ती अहिलेको अवस्थामा पुग्न सक्थे ? बाँचिरहन सक्थे ?’

वृद्धावस्थामा श्रीमान्–श्रीमती साथै हुँदा तै ठीकठाकै हुन्छ । एक जनाले छोडेर गएपछि एक्लो जीवन बिताउन न महिलालाई सजिलो हुन्छ, न पुरुषलाई । एकल आमा वा बुबालाई छोराछोरी वा बुहारीले झन् बढी ख्याल गर्नुपर्छ, सेवा–सत्कार गर्नुपर्छ । कसैले कसैको हेरचाह गर्दा पक्कै पनि समय र श्रम खपत हुन्छ, त्यसमा चिन्ता भने गर्नुपर्दैन ।

त्यसको भर्पाई त्यो सेवकले आफ्ना सन्तानबाट अवश्य पाउँछ । किनकि तपाईंले आफ्ना आमाबुबालाई जस्तो व्यवहार गर्नुहुन्छ, तपाईंका सन्तानले तपाईंलाई त्यस्तै व्यवहार गर्छन् । यसमा सोचलेकाम गरेको हुन्छ । तपाईं सकारात्मकताले ओतप्रोत हुने गर्नुभएको छ भने सन्तान पनि त्यस्तै हुन्छन् । नकारात्मकताले सकारात्मकतालाई तान्दैन ।

ज्येष्ठ नागरिकलाई यथोचित सम्मान दिलाउने दिशामा राज्यको पहलको पनि खाँचो छ । तिनका लागि राज्यले स्वास्थ्यसेवा सहितको योजना ल्याउनुपर्छ । ज्येष्ठ नागरिकले परित्यक्त जीवन बाँच्नु नपरोस् भन्नाका लागि छोराछोरीले आफ्ना आमाबुबालाई बेवास्ता गर्न नपाउने व्यवस्था बनाउनुपर्छ ।

प्रकाशित : भाद्र १६, २०७६ ०८:५०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×