क्रिकेट कि कृषि विश्वविद्यालय ?

नारायण कुँवर

भरतपुर महानगरपालिकाको पहलमा रामपुरस्थित कृषि तथा वन विज्ञान विश्वविद्यालयभित्र अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट रंगशाला बनाउन सुरु गर्नुअघि नै विवादमा परेर स्थगित भएकोमा फेरि निर्माण सुरु हुँदै छ । युवामा क्रिकेट खेलप्रति अभिरुचि बढिरहेको भए पनि अन्य खेलको तुलनामा यसमा आवश्यक सुविधा विकास हुन सकेको छैन ।

स्तरीय मैदान र रंगशाला आवश्यक छ तर विश्वविद्यालयभित्र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको ठूलो रंगशाला बनाउने निर्णयमा भने पुनर्विचार गर्न जरुरी छ ।

कृषि विकासबिना नेपालीको जीवनस्तर उठाउन सम्भव छैन । विभिन्न कारणबाट कृषि उत्पादनमा ह्रास आएकाले बर्सेनि अर्बौं रुपैयाँको खाद्यान्न, फलफूल र तरकारीसमेत आयात गर्नुपरेको छ । यसको मुख्य कारण कृषिले प्राथमिकता नपाउनु हो । कृषिले प्राथमिकता नपाएको कुरा यसका लागि छुट्ट्याइएको वार्षिक बजेट र अध्ययन/अनुसन्धानका लागि राखिएका कृषि फार्महरूमा अस्पताल, ब्यारेक र रंगशाला बनाउनुबाट प्रस्ट हुन्छ ।

कृषि विश्वविद्यालयका तीन महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छन् । देशलाई कृषिमा आवश्यक पर्ने उच्च प्राविधिक जनशक्ति उत्पादन गर्नु, कृषिका विभिन्न पक्षमा गहन अध्ययन/ अनुसन्धान गर्नु र अध्ययन/अनुसन्धानबाट प्राप्त ज्ञानलाई कृषकसमक्ष पुर्‍याउनु । अमेरिकी सरकारले प्रशस्त जमिन अनुदान दिएर प्रत्येक राज्यमा कृषि विश्वविद्यालय स्थापना गरेको इतिहास छ ।

जमिन अनुदान दिएर स्थापित गरिएकाले ती विश्वविद्यालयलाई ल्यान्डग्रान्ट विश्वविद्यालय पनि भनिन्छ । कृषिको आधुनिकीकरण र विकासमा ती विश्वविद्यालयहरूको महत्त्वपूर्ण भूमिका भएकाले अन्य देशले पनि त्यसको अनुकरण गरेका हुन् । हाम्रो कृषि तथा वन विज्ञान विश्वविद्यालयको उद्देश्य पनि ल्यान्डग्रान्ट विश्वविद्यालयहरूको जस्तै कार्यक्रम सञ्चालन गरेर कृषिलाई आधुनिकीकरण गर्न सहयोग पुर्‍याउनु हो ।

२०२८ सालमा त्रिभुवन विश्वविद्यालयअन्तर्गत कृषि तथा पशु विज्ञान अध्ययन संस्थान स्थापना गरेर कृषिमा उच्च शिक्षाको सुरुआत गरिएको हो । सुरुदेखि नै रामपुरमा सञ्चालित तत्कालीन पञ्चायत प्रशिक्षण केन्द्रको ठाउँमा अध्ययन संस्थानको कार्यक्रम सञ्चालन गरियो । तत्पश्चात् अध्ययन संस्थानको विकासका लागि अमेरिका र विश्व बैंकको सहयोग प्राप्त भयो ।

लामो समय बितिसक्दा पनि जुन प्रकारले वा जति अध्ययन संस्थानको विकास हुनुपर्थ्यो त्यो हुन सकिरहेको थिएन । त्यसको मुख्य कारण त्रिभुवन विश्वविद्यालय अति नै ठूलो विश्वविद्यालय भएकाले यसले अध्ययन संस्थानको विकासमा विशेष ध्यान दिन सकिरहेको थिएन । अन्य क्याम्पसका लागि बनाइएका नीति, नियमहरू यस अध्ययन संस्थानका लागि उपयुक्त थिएन । छुट्टै नीति, नियमहरू बनाउन पनि सजिलो थिएन ।

कृषिसम्बन्धी एउटा छुट्टै विश्वविद्यालयको स्थापना नगरीकन यो समस्याको समाधान नहुने देखिएपछि अन्तर्राष्ट्रिय परामर्शदाताको टोलीबाट यससम्बन्धी सम्भाव्यता अध्ययन गरियो । र, टोलीले कृषि तथा पशु विज्ञान अध्ययन संस्थान र वन विज्ञान अध्ययन संस्थान मिलाएर कृषि तथा वन विज्ञान विश्वविद्यालयको स्थापना गर्न सिफारिस गर्‍यो ।

अनि सरकारले २०६७ सालमा त्रिभुवन विश्वविद्यालयअन्तर्गत रामपुरस्थित कृषि तथा पशु विज्ञान अध्ययन संस्थानको केन्द्रीय क्याम्पस र हेटौंडास्थित वन विज्ञान अध्ययन संस्थानको शाखा क्याम्पस मिलाएर कृषि र वन विज्ञान विश्वविद्यालयको स्थापना गर्‍यो । विश्वविद्यालय स्थापना भएको एक दशक पुग्न लागिसकेको छ तर समस्या भने उस्तै छ ।

त्रिविको स्वामित्व हस्तान्तरणमा विवाद आउनु र कार्यक्रम सञ्चालनका लागि पर्याप्त बजेट नहुनु यसका कारण हुन् । योग्यता र क्षमताभन्दा पनि दलीय भागबन्डाको आधारमा पदाधिकारीहरूको नियुक्ति हुनुले पनि विश्वविद्यालयको व्यवस्थापनमा समस्या आएको देखिन्छ । ढिलो–चाँडोको कुरा मात्र हो यो विश्वविद्यालय समस्यामुक्त हुनैपर्छ, हुनेछ ।

विश्वविद्यालय राम्रोसँग सञ्चालन हुन थालेपछि हाल उपलब्ध जमिन पनि अपुग हुन सक्छ । कृषि र पशु फार्महरू विश्वविद्यालयका अभिन्न अंग हुन् । जमिनको अर्को आवश्यकता भौतिक संरचनाका लागि पनि हो । आवश्यकताअनुसार विश्वविद्यालयले कृषि सम्बन्धी अन्य कलेज पनि स्थापना गर्दै लैजानुपर्छ ।

कृषि इन्जिनियरिङ र फुड टेक्नोलोजी कलेज तत्कालै आवश्यक छन् । विद्यार्थीहरूको संख्या बढ्दै जानेछ । कार्यक्रम बढ्दै जाँदा हाल उपलब्ध जमिन पनि अपुग हुन सक्छ । त्यसकारण विश्वविद्यालयलेआफ्नो जमिन बचाएर राख्नुपर्छ । आफ्नो जमिन अरूलाई दिने अनि त्यसको सट्टामा अन्यत्र जाने कुरा पठनपाठनको हिसाबले व्यावहारिक हुँदैन । रंगशाला अन्यत्र जहाँपनि बनाउन सकिन्छ तर पठनपाठन अन्यत्र सार्न सकिँंदैन ।

एउटा कृषि विश्वविद्यालयलाई कति जमिन चाहिन्छ ? यो कुरा बुझ्न टाढा जानु पर्दैन । छिमेकी भारतकै विश्वविद्यालयहरू हेरे पुग्छ । नेपाल नजिकै रहेको गोविन्द बल्लभ कृषि विश्वविद्यालयको ९० हजार एकड जमिन छ भने चौधरी चरण सिंह हरियाणा कृषि विश्वविद्यालयको ८ हजार ६ सय ४५ एकड जमिन छ । हाम्रो कृषि तथा वन विज्ञान विश्वविद्यालयको जम्मा ६ सय २० एकड जमिन छ । यति पनि खोसिदिने ? अनि कहाँ गर्ने कृषिको अध्ययन, अनुसन्धान ?

कृषिको विकास गर्ने हो भने हाम्रा युवाहरू रोजीरोटीका लागि बिदेसिनु पर्दैन । आर्थिक उन्नतिका लागि कृषि विकासमा जोड दिनैपर्छ र कृषि विकासमा कृषि विश्वविद्यालयको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुनाले यसको जमिन अन्य प्रयोजनका लागि दिन हुँदैन ।

विचारणीय अर्को पक्ष के हो भने प्रस्तावित अन्तर्राष्ट्रिय रंगशाला अति नै ठूलो परियोजना हो । सम्बन्धित निकायले विस्तृत परियोजना प्रतिवेदन (डीपीआर) तयार नगरीकनै यति ठूलो परियोजना सुरु भएको छ । यसको सम्बन्धित निकाय भनेको खेलकुद परिषद् हो । रंगशाला पशु फार्मको जमिनमा बनाउन लागिएको छ । विभिन्न प्रकारका पशुपन्छीका गोठ र खोरहरू नजिकै छन् । ती पशुपन्छीहरूमाथि कस्तो वातावरणीय असर पर्छ ? कृषिको अध्ययन/अनुसन्धान र त्योसँगै रंगशाला सञ्चालन कसरी गर्ने भन्ने डीपीआरमा प्रस्ट हुनुपर्छ ।

धेरै पहिला विश्वबैंकबाट विज्ञहरूको एउटा टोली रामपुर आएको थियो । टोलीमा एक जना बेलायती आर्किटेक्ट इन्जिनियर पनि थिए । त्यसपछि विश्व बैंकको सुझावमा कृषि र पशु विज्ञान अध्ययन संस्थानको रामपुरस्थित सम्पूर्ण जमिनको भूउपयोग गुरुयोजना तयार गरिएको थियो । प्रस्तावित क्रिकेट रंगशालाको निर्माण त्यो गुरुयोजनाविपरीत छ ।

धुर्मुस–सुन्तली फाउन्डेसनको कत्ति पनि आर्थिक हैसियत छैन । चन्दा संकलन गरेर रंगाशाला निर्माण गर्ने फाउन्डेसनको योजना छ तर यसमा पनि फाउन्डेसन विफल भएको लक्षण देखिसकिएको छ । फाउन्डेसनको ठूलो भौतिक संरचना निर्माण गर्ने अनुभव पनि छैन । सानातिना घरहरू बनाउनु र रंगशालाजस्तो बृहत् संरचना बनाउनुमा धेरै अन्तर छ । केही आर्थिक क्षमता र अनुभव नभएको संस्थालाई त्यति ठूलो जिम्मेवारी दिने कुरामा पुनर्विचार गर्नुपर्छ ।

केही दशकअघिसम्म पनि कृषिमा उच्च अध्ययन गर्न विदेश जानुपर्थ्यो । कृषिमा उच्च शिक्षा प्रदान गर्ने कुनै कलेज वा विश्वविद्यालय थिएनन् । कृषि र वन विज्ञान विश्वविद्यालय स्थापना गरेर कृषिमा उच्च शिक्षामा हामीले धेरै प्रगति गरेका छौं । नेपाल कृषिप्रधान देश भएकाले कृषि तथा वन विज्ञान विश्वविद्यालय हाम्रो आवश्यकता हो । राष्ट्रिय गौरव पनि ।

चितवन जिल्लाले त अझ गौरव मान्नुपर्छ । विश्वविद्यालयको प्रतिष्ठा रंगशालाभन्दा धेरै गुणा बढी हुन्छ । त्रिविको प्रतिष्ठा दशरथ रंगशालासँग तुलना गर्नै सकिन्न । त्रिवि विश्वभरि परिचित छ भने दशरथ रंगशालाको नाम देशभित्र मात्र सीमित छ । अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको क्रिकेट रंगशाला यदि हाम्रो आवश्यकता वा प्रतिष्ठाको विषय हो भने अन्यत्र पनि बनाउन सकिन्छ ।

रंगशाला बनेपछि अरू थुप्रै निर्माण गर्नुपर्ने हुन्छन् । तिनका लागि चाहिने जग्गा नै हो । त्यो जग्गा जनताबाट अधिग्रहण गर्न सम्भव छैन । लिने भनेको त्यही विश्वविद्यालयको हो । त्यसले भोलि विश्वविद्यालयकै उठीबास बनाउँछ । त्यसकारण विश्वविद्यालयभित्र रंगशाला निर्माण गर्ने निर्णय फिर्ता हुनुपर्छ ।

लेखक त्रिविका अवकाश प्राप्त प्राध्यापक तथा उच्चमाध्यमिक शिक्षा परिषद्कापूर्वउपाध्यक्ष हुन् ।

प्रकाशित : श्रावण १८, २०७६ ०७:४८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पिसाब चुहिने समस्या

डा. अर्जुनदेव भट्ट

मूत्रथैलीको यो समस्या विश्वव्यापी छ । धनी होस् कि गरिब सबैलाई यो रोगले सताउन सक्छ । संसारका करोडौं मानिस यस रोगबाट पीडित छन् । खासगरेर ४० वर्षमाथिका पुरुष तथा महिलामा यो समस्या देखा पर्छ । पुरुषभन्दा महिलामा मूत्रथैलीबाट पिसाब चुहिने समस्या बढी देखिन्छ ।

दिउसो होस् कि राति पिसाब लागेपछि रोक्न नसक्ने, छिटोछिटो हुने र कहिलेकाहीं त रोक्दारोक्दै पनि पिसाब चुहिन सक्छ ।

मूत्रथैली मांसपेशीले बनेको अंग हो । प्रचुर मात्रामा रक्तनली तथा स्नायुले भरिएको हुन्छ । यसले मूत्र सञ्चय र निष्कासनको काम गर्छ । २४ घण्टामा ७/८ पटक पिसाब फेर्नु स्वाभाविक मानिन्छ । सामान्यतया मूत्रथैलीको आयतन ३ देखि ५ सय मिलिलिटर क्षमताको हुन्छ । तर, थैलीले एक पटकमा त्योभन्दा बढी पनि मूत्र सञ्चय गर्न नसक्ने होइन, सक्छ । पिसाब फेरिसकेपछि विशेष प्रकारको आनन्द अनुभव गरिन्छ । उपयुक्त ठाउँ तथा समय अभावमा पिसाब फेर्न नपाउँदा मानिसले केही समय रोक्न सक्छ । थैलीको मूत्र सञ्चय गर्ने क्षमता महिलामा गर्भधारण भए/नभएको र कब्जियत छ/छैन त्यसमा पनि भर पर्ने गर्छ ।

जब मूत्रथैलीका मांसपेशी अति सक्रिय हुन्छन् तब यो समस्या देखिन्छ । थैलीका मांसपेशी अति सक्रिय केले गर्दा हुन्छ ? यसका एउटै मात्र कारण छैनन् । विभिन्न अवस्थामा विभिन्न कारण छन् । मूत्र संक्रमण, कब्जियत, धेरै बसिराख्नुपर्ने पेसा, प्रचुर मात्रामा तरल पदार्थ सेवन, दुर्बल वा गतिशील मूत्रनली, कमजोर मानसिक अवस्था आदिले मूत्रथैलीको मांसपेशी अति सक्रिय हुन पुग्छ । र, यो रोग लाग्छ । यो रोग लागेको कसरी थाहा पाउने ?

लक्षण
पिसाब लागेपछि रोक्नै नसक्ने र छिटोछिटो पिसाब फेर्न गइराख्नुपर्ने हुन्छ । पिसाब चुहिन पनि सक्छ । जुन बिरामीलाई यी लक्षणले अति नै दिक्क पारेको हुन्छ तिनीहरूको दिनचर्या तथा सामाजिक आवतजावतमै नराम्रो असर पर्छ । चुहिएको पिसाबले जननेन्द्रिय आसपास घाउ हुने, चिलाउने, संक्रमण हुने इत्यादि हुन सक्छ ।

यस्ता बिरामीको प्रायः निद्रामा समस्या, चोटपटक लाग्ने सम्भावना र मानसिक सन्तुलनमा समेत असर पर्न सक्छ । यो समस्या भएका बिरामीले आफूलाई लज्जित महसुस गर्छन् । उनीहरू निरुत्साहित र खिन्न दखिन्छन् । महत्त्वपूर्ण कार्यमा संलग्न छन् भने तिनीहरूको कार्यमा बाधा पुग्नुका साथै उत्पादनशीलतामा नै नराम्रो असर पुग्न सक्छ । उमेरका कारण पनि मूत्रथैली बढी सक्रिय भई यो समस्या देखिन सक्छ ।

६५ वर्ष नाघेकाहरूमा यो समस्या ३० प्रतिशतभन्दा बढी पाइन्छ । महिलामा रजोनिवृत्ति यो रोगको अर्को कारण हो । मूत्रथैली तथा मूत्रनली, तल्लो पेटका अंग तथा मांसपेशी आफ्नो स्थानबाट तल झर्‍यो भने पनि यो रोग लाग्न सक्छ । मोटोपनले पनि यो रोगलाई निम्त्याउँछ । मोटोपन भएकाहरूलाई यो रोग लाग्यो भने उपचारमा जटिलता पैदा हुन्छ । धेरै मध्यपान गर्नेहरूलाई पनि यो रोगले सताउन सक्छ । तरल पदार्थको अपर्याप्त वा अत्यधिक सेवन गर्नु पनि अति सक्रिय मूत्रथैलीको अवस्था निम्त्याउनु हो ।

मस्तिष्कमा रक्तस्रावका कारणले पनि पिसाब रोक्नै नसकी चुहिने गर्छ । मस्तिष्क रक्तस्राव वा रक्तनली खुम्चिएर वा बन्द भएर मस्तिष्कमा रक्तअल्पता भएका बिरामीमध्ये करिब ७० प्रतिशतमा पिसाब चुहिने, छिटोछिटो फेर्नुपर्ने तथा यससम्बन्धी अन्य समस्या देखा पर्छन् ।

पारकिन्स, अल्जाइमर, मल्टिपल सक्लेरोसिस, स्पाइनल स्टेनोसिस, मस्तिष्क रक्तस्राव वा रक्तअल्पता हुनुभन्दा अघि पनि मूत्रथैलीसम्बन्धी अति सक्रिय समस्याले सताउन सक्छ । मधुमेहका रोगीहरूमा पनि मूत्र सञ्चय तथा निष्कासनमा समस्या देखा पर्न सक्छ ।

उपचार
रोग कुन चरणमा छ, त्यो हेरेर उपचार विधि अपनाउनुपर्छ । ज्यादै कम अप्ठ्यारो महसुस गर्ने बिरामीलाई खासै उपचार गरिराख्नु पर्दैन । तरल पदार्थ तथा पानीको सेवनमा आवश्यक सरसल्लाह दिए पुग्छ । पिसाब लागेर राति धेरै पटक उठ्नुपर्नेहरूले साँझपछि कम तरल पदार्थ पिउनु बेस हुन्छ ।

२४ घण्टामा खाए, पिएको सबै रेकर्ड राखेर कतिपल्ट, कति मात्रामा पिसाब भयो, त्यसको दैनिकी तयार गरी सतर्कता अपनाउनुपर्छ । तल्लो पेटको मांसपेशीलाई बलियो पार्ने कसरत गर्नुपर्छ । कब्जियत हुनेले प्रत्येक दिन दिसा हुने गरी खानपिन व्यवस्था गर्ने तथा आवश्यक पर्दा सामान्य औषधि उपचार पनि गर्नुपर्छ ।

‘बायो फिडब्याक’ तरिका अपनाएर स्वसञ्चालित स्वायत्त स्नायुलाई नियन्त्रणमा राख्ने प्रशिक्षण आवश्यक हुन्छ । उचाइअनुसार शरीरको तौल सही राख्नुपर्छ । यदि मूत्रथैली अति सक्रिय अवस्थामा पुगेर समस्या आएको हो भन्ने यकिन भयो भने त्यहीबमोजिम उपचार थाल्नुपर्छ ।

जस्तै : पिसाबमा संक्रमण देखा परे उपयुक्त एन्टिबायोटिक प्रयोग गरिन्छ । महिलामा हर्मोनको कमीले मूत्रनली साँघुरिने तथा योनी सुक्खा भएमा इस्ट्रोजेन मल्हमको प्रयोगबाट उपचार गर्न सकिन्छ । रोगको कारण थाहा छैन भनेचाहिँ ‘बिहेभिएरल’ उपचार, औषधि उपचार र शल्य उपचार विधि अपनाउनुपर्छ । एउटै उपचार विधिबाट आशा गरेअनुरूप उपचार हुन नसकेको अवस्थामा तीनै विधि अपनाउनुपर्छ ।

लेखक वरिष्ठ युरोलोजिस्ट हुन् ।

प्रकाशित : श्रावण १८, २०७६ ०७:४३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्