माओको भँगेरा शैली

माओले कृषि उत्पादन न्यून हुनुमा चार थरी जीवलाई जिम्मेवार ठहर्‍याए– मुसा, झिंगा, लामखुट्टे र भँगेरा । र, सबै जनतालाई यी जीव नष्ट गर्न उर्दी जारी गरे । ठीक त्यही शैली नेपालमा निजी विद्यायलयमाथि अपनाइँदै छ ।
सिङ्ग लामा

काठमाडौँ — सत्तासीन नेकपाको करिब आधा शक्तिको स्रोत तत्कालीन माओवादी केन्द्र हो । अर्को आधा शक्ति तत्कालीन एमालेमा पनि एकबेला माओ विचारको राम्रै प्रभाव थियो ।

त्यसैले होला, सरकार सञ्चालन र सुधारमा पनि चिनियाँ माओत्सेतुङ शैली स्पष्ट देखिन्छ । तर माओले गरेका सुधारहरू अनुशरण गर्दा उनका गल्तीहरूलाई नजरअन्दाज गरियो भने त्यो अक्षम्य भुल हुनेछ ।


चिनियाँ सर्वहारावादी क्रान्ति लगत्तै सन् १९५८ देखि १९६२ सम्म सञ्चालित ‘महान अग्रगामी छलाङ’ अन्तर्गतको पहिलो महत्त्वाकांक्षी र महत्त्वपूर्ण योजना थियो, कृषिमा सुधार । माओले त्यसबेलाको कृषि उत्पादन अत्यन्तै न्युन रहेको देखे । त्यसको कारणका रूपमा चारथरी जीवलाई जिम्मेवार ठहर्‍याए । ती चार जीव थिए– मुसा, झिंगा, लामखुट्टे र भँगेरा । अन्न खान पल्केको हिसाबले भँगेरालाई सबैभन्दा बढी जिम्मेवार ठहर्‍याइयो । त्यसपछि सुरु भयो, चिनियाँ चार जीव अभियान अर्थात ‘फोर पेस्ट क्याम्पेन’ ।


यो राष्ट्रिय अभियान अन्तर्गत सबै जनतालाई यी चारथरी जीवको समूल नष्ट गर्न उर्दी जारी गरियो । त्यसबेला माओ–उर्दी अक्षरश: पालन हुने नै भयो । अझ भँगेरालाई मात्र लक्षित गरेर छुट्टै ‘महान भँगेरा अभियान’समेत चलाइयो । भँगेरालाई थाल, नाङ्लो, ड्रम आदि ठट्टाएर आवाजले मार्ने र गुलेली–गोलीले हानेर सखाप पार्ने काम युद्धस्तरमा भयो । जसले धेरै भँगेरा मारेर ल्याउँथ्यो, उसलाई आकर्षक पुरस्कारको व्यवस्था थियो । सिकार गर्न नसक्नेहरू सजायको भागिदार हुन्थे ।


यो राष्ट्रिय अभियानले प्रत्युत्पादक नतिजा ल्यायो । महान अग्रगामी छलाङ पछाडि धकेलियो । गम्भीर पर्यावरणीय असुन्तलन हुनगयो । अभियान ‘चिनियाँ महाभोकमरी’को एकमात्र कारण बन्न पुग्यो । सन् १९६० मा माओत्सेतुङले पन्क्षीविद छोसिन च्याङको सल्लाह अनुसार भँगेरालाई सूचीबाट हटाई उडुस मार्ने अभियान जोडे । च्याङको विचारमा बाली नष्ट गर्ने अन्य सम्पूर्ण किरा मार्ने भँगेरालाई सखाप बनाएपछि यो संकट आएको थियो । समय धेरै ढिलो भइसकेको थियो । त्यसबेलासम्म चिनियाँ उर्दी नटेर्ने केही विदेशी कूटनीतिक नियोगका कार्यालय परिसरमा शरण लिएका भँगेरासमेत थाल,नाङ्लो, ड्रमको आवाजबाट मारिइसकेका थिए । पछि चीनले मित्रराष्ट्र सोभियत संघबाट भँगेरा आयात गर्नुपरेको थियो ।


आज नेपालमा शिक्षा क्षेत्रको सबैजसो समस्याका लागि निजी विद्यालयलाई जिम्मेवार बनाइएको छ । विज्ञहरूको उच्चस्तरीय शिक्षा आयोग उनीहरूलाई सेवामूलक बनाउन भनेको छ, समयसीमा तोकेर । सरकार यो उपायको पक्षमा दरोसँग उभिन खोजेको देखिन्छ । संविधानत: समाजवाद उन्मुख देशमा शिक्षा नि:शुल्क र अनिवार्य हुँदा सबै खुसी हुनैपर्छ । तर नि:शुल्क र अनिवार्यको नाममा गुणस्तरसँग सम्झौता गरियो भने त्यो घातक हुन्छ । गुणस्तरका सन्दर्भमा इटलीका प्रख्यात अर्थशास्त्री विल्फ्रेडो परेटोको ८०/२० सिद्धान्तको प्रायोगिक अध्ययन गर्नु सान्दर्भिक देखिन्छ । परेटोद्वारा प्रतिपादित यो सिद्धान्त पछि जोशेफ जुरानले जापानी उद्योगको गुणस्तर विकासमा प्रयोग गरे ।


यस अनुसार २० प्रतिशत स्रोतसाधन, कारण र प्रयासबाट ८० प्रतिशत उपलब्धि प्राप्त गर्न सकिन्छ । आज कुल विद्यार्थीको २०–२५ प्रतिशत विद्यार्थी निजी विद्यालयमा पढ्छन् । शिक्षा क्षेत्रमा सरकारी लगानीको बीस प्रतिशत पनि निजी क्षेत्रले लगानी गर्नसकेको छैन । तर त्यही निजीमा अध्ययनरत बीस प्रतिशत विद्यार्थी र बीस प्रतिशतकै हाराहारी लगानीले राष्ट्रकै शिक्षाको अस्सी प्रतिशत गुणस्तर धानेको तथ्य कसैबाट छिपेको छैन ।


सरकारका केही नमुना विद्यालयको उपलब्धि प्रशंसनीय छ । तिनीहरूको प्रेरणाको स्रोत पनि निजी विद्यालय हुन् । त्यसको समष्टिगत प्रभाव भनेको करिब बीस प्रतिशत गुणस्तर मात्र हुन आउँछ । आज त्यही २० प्रतिशत शैक्षिक गुणस्तर बचाउका लागि ८० प्रतिशत भूमिकाका निजी विद्यालय सिध्याउनु भनेको त्यही भँगेरा मार्ने अभियानको पुनरावृत्ति मात्रै हो । हिजो माओले समस्याको सतही विश्लेषणमात्रै गरेका थिए । आज नेपालमा पनि त्यही हुँदैछ ।


समस्याको जडसम्म विश्लेषण गर्न जापानी टोयोटा कम्पनीका जन्मदाता साकिची टोयोडाद्वारा प्रतिपादित ‘पाँचवटा किन विश्लेषण वा फाइभ ह्वाई एनालिसिस’ वा केउरो इशिकावाको ‘फिशबोन एनालिसिस’जस्ता विधि प्रयोग गरिनु आवश्यक छ ।

निजीको आगमण पहिला हिजो शिक्षाको गुणस्तर कहाँ थियो ? केही कूटनीतिक नियोगका कर्मचारीको सन्तानका लागि खोलिएका अंग्रेजी माध्यमका विद्यालयको उपलब्धिबाट प्रभावित भई सुरु भएका निजी विद्यालयमा समेत सुरुका दिनहरूमा विदेशी पाठयक्रम तथा विदेशी प्रकाशनका किताबहरू पढाइन्थ्यो ।


दार्जिलिङ, सिक्किम, भुटान, म्यानमार आदि देशहरूबाट आएका नेपाली मूलकार अन्य देशका शिक्षक–शिक्षिकाको समेत बोलवाला थियो । आज समय बदलिएको छ । निजी विद्यालय र तिनको शिक्षा शिक्षक, पाठय–पुस्तक तथा प्रविधिको मामिलामा समेत पूर्णतया आत्मनिर्भर छ । गुणस्तर वर्षेनि उकालो लागेकै छ । यो उपलब्धिमा सरकारको भूमिका एकदमै नगण्य हो । गुणस्तरको विकल्प भनेको अझ गुणस्तर मात्र हुनसक्छ, पश्चगमन कदापि हुन सक्दैन ।


निजी विद्यालयमा समस्या हुँदै नभएको होइन । अझै पनि विदेशी पाठयक्रम, पाठय–पुस्तक, प्रविधि तथा शिक्षक–शिक्षिका प्रयोग गर्ने विद्यालय पनि छन् । प्रतिव्यक्ति आयको त कुरै छोडौं, नेपालका माननीय मन्त्री, सांसद र सचिवहरूको तलबभन्दा बढी मासिक शुल्क लिएर चलेका शैक्षिक संस्था पनि छन् । अहिलेको सुधार योजनाले त बरु कालान्तरमा त्यस्ता विद्यालयहरूचाहिँ सुरक्षित हुने र निम्न वर्गका

छोराछोरी पढ्ने विद्यालयहरू मात्र सिद्धिने अवस्थाको आँकलन गर्न सकिन्छ ।


नेपालका विज्ञ जमातले शैक्षिक उद्यमीलाई हेर्ने दृष्टिकोण कहिल्यै सकारात्मक बन्नसकेको छैन । उनीहरूमा एकदमै कम पढेका वा पढाइमा असफल व्यक्तिहरूले चलाएका शैक्षिक संस्था राम्रो हुन सक्दैन भन्ने पूर्वाग्रह छ । तर विज्ञता अध्ययनशीलताको उपज हो भने उद्यमशीलता कल्पनाशीलता र सिर्जनशीलताको । व्यवस्थापकीय दक्षता किताबबाट नभई अनुभव र व्यवहारबाट मात्रै आउने रहेछ भन्ने मान्यता संसारभरि नै स्थापित भइसकेको छ । यी दुई सोचाइका विलकुलै फरक पाटा हुन् ।


कुरोको चुरो भँगेरा चरोको जस्तो नियति नेपाली निजी विद्यालयहरूले भोग्नु नपरोस् भन्ने हो । निजी विद्यालयको विकल्प सामुदायिक विद्यालयको स्तरोन्नति मात्रै हो, निजीको निरोध र निषेध हैन ।


(लेखक विद्यार्थी गुणीय चक्रका विज्ञ तथा शिक्षाकर्मी हुन् ।) प्रकाशित : माघ १२, २०७५ ०८:१८

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

फुल्चोकीमा ‘छोटो बाटो’ खतरा

प्रशान्त माली

ललितपुर — फुल्चोकी घुम्न गएका पुसमा मात्रै दुई टोली हराए । माघ ६ मा १६ जनाको एउटा जम्बु टोलीले नै बाटो बिरायो । ०७२ पुसमा विशालनगरका २० वर्षीय श्रीयान्स खत्रीको भीरबाट लडेर मृत्यु नै भयो ।

फुल्चोकीमा हिउँ खेल्न आउनेको गोदावरी बसपार्कमा नाम, नम्बर, सवारीसाधन दर्ता गर्दै प्रहरी ।तस्बिर : प्रशान्त/कान्तिपुर

प्रहरीको तथ्यांकअनुसार फुल्चोकीमा हराउने क्रम बढ्दो छ । यहाँ हराउनुको विभिन्न कारणमध्ये ‘छोटो दूरी’ को बाटो प्रयोग मुख्य रहेको अधिकांश हराउनेको अनुभव छ । गत महिना हराएका कीर्तिपुरका कपिल दाहाल भन्छन्, ‘लामो यात्रा गर्नुपर्दा प्राय: थाक्ने गर्छन् । जसरी भए पनि तल पुग्ने सोचले छोटो दूरीको बाटो प्रयोग गर्छन् । अनि बाटो बिराएर हराउने गर्छन् ।’ उनका अनुसार सडकको बाटो घुमाउरो छ । ‘अल्छी मानेर छोटो दूरीको बाटो प्रयोग गर्नाले पनि हराउने गर्छन्,’ उनले भने ।

पुस ७ मा गोदावरी क्षेत्रमा पिकनिक आएका उनीसहित कोटेश्वर बस्ने दिनेश दाहाल र कलम ढकाल नौधारा पछाडिको छोटो दूरीको बाटो प्रयोग गरेर फुल्चोकी डाँडा चढ्नेक्रममा हराएका हुन् । गत वर्ष हिउँ खेलेर फर्कनेक्रममा साता दिन बेपत्ता भएका १७ वर्षीय जोन तामाङ पनि छोटो दूरीको बाटो प्रयोग गरेर नै हराएका हुन् । सुरुमा उनीहरूलाई बाटो बिराएको भनेर थाहा थिएन । जति हिंडे पनि सडक नभेटिएपछि हराएको चाल पाएका थिए । ‘टुप्पोमा पुग्दा राति ७ बजिसकेको थियो,’ उनले भने, ‘बाटोमा भेटिएको सुन्तलाको बोक्राले भोक मेटाएँ ।’ उनीहरू त्यस दिन प्रहरीको सहायतामा राति ११ बजेमात्र फेदमा पुगेका थिए ।

धनुषाका १९ वर्षीय ऋषिकुमार शाहको अनुभव पनि उस्तै छ । पुसमा पहिलोपटक हाइकिङ गएका १६ जनाको टोली जंगलमै अलपत्र परेको थियो । उनीहरू डाँडाबाट फर्कने क्रममा ६ बजिसकेको थियो । चाँडै पुग्ने सोचले छोटो बाटो प्रयोग गरेर तल झर्दा घनाजंगलमा फसे । शाह भन्छन्, ‘छोटो दूरीको बाटो हुँदै मूल सडकमा झर्ने फेरि केही समय सडकको बाटो प्रयोग गर्ने अनि फेरि छोटो दूरीको बाटो प्रयोग गर्दै तल झर्दै थियौं ।’ उनका अनुसार एउटा अरूभन्दा सफा छोटो दूरीको बाटो भेटियो । ‘उक्त बाटोपछ्याउँदै आधा घण्टा अगाडि बढेपछि बाटो हरायो । अनि फर्कन खोज्दा दुई/तीनवटा बाटो भेटियो । अनि अलमलमा पर्‍यौं ।’

फुल्चोकी फेददेखि टुप्पोसम्म १३ किमि दूरी छ । हिउँ भेटाउन १० किमि यात्रा गर्नुपर्छ । साढे ८ किमि चढेपछि ‘डेन्जर जुन’ लेखिएको साइनबोर्ड भेटिन्छ । प्राय: मानिस यहींबाट हराउने गरेको प्रहरीको भनाइ छ । प्रहरीका अनुसार अधिकांश मानिस टुप्पोबाट अन्दाजी साढे ३ किमि फराकिलो बाटो भएर तल झर्छन् । त्यहाँ भेटिएको एउटा सिधा छोटो बाटो भएर तल झर्छ । कोही चार किमि फराकिलो बाटो भएर तल झरेपछि भेटिएको छोटो बाटो भएर तल झर्छन् ।

यी दुवै छोटो बाटो प्रयोग गरेर तल झर्दा खतरा ठाउँमा पुगिन्छ । महानगरीय प्रहरी परिसर जावलाखेलका एसएसपी रवीन्द्रबहादुर धानुक भन्छन्, ‘कोही डेन्जर जोनबाट एक किमि तल झर्ने गर्छन् । त्यहाँ एउटा काभ्रेको खानी गाउँ, अर्को चापाखर्क, फलाम खानी र झरना खोला क्षेत्र जाने बाटो भेटिन्छ । त्यहाँबाट पनि एक किमि तल झेरपछि बाटो नै हराउँछ । अनि अलपत्र पर्ने गर्छन् ।’ उनले डेन्जर जोन क्षेत्रमा एकजना प्रहरी खटाएको बताए । फुल्चोकबाट काभ्रे, पनौती, लेले, नल्लु हुँदै मकवनापुरसम्म पुग्न सकिन्छ । घनाजंगलमा बाघ, चितुवाजस्ता जनावरको बासस्थान छ ।

बुधबार, बिहीबार र शुक्रबार बाडेगाउँबाट खटिएका १५ जनाको प्रहरी टोलीलाई फुल्चोकमा हिउँ खेल्न आउने मानिसलाई हराउलान् भनेर सचेतना गराउँदैमा दिन बित्यो । महानगरीय प्रहरी प्रभाग बाडेगाउँका निरीक्षक श्याम कटुवाल, हवल्दार सुयनकुमार यादवलगायतको टोलीलाई फुल्चोकीमा आउनेको नाम, नम्बर, समय र सावरीसाधन नम्बर दर्ता गर्दैमा भ्याइनभ्याइ भयो । फुल्चोकी हिउँ खेल्न रुचाउने उपत्यकावासीका लागि नजिकको गन्तव्य स्थल हो । यहाँ प्रत्येक वर्ष हिउँ खेल्न जानेक्रममा मानिस हराउने गरेका छन् ।

यसलाई मध्यनजर गरेर प्रहरीले सुरक्षा व्यवस्था कडा बनाएको छ । महानगरीय प्रहरी परिसर जावलाखेलका एसपी शेखर खनालले फुल्चोकीमा हराउन नदिन १२ बजेपछि पैदल यात्रुलाई प्रवेशमा निषेध गरिएको बताए । ‘सवारीसाधन लिएर घुम्न जानेलाई गोदावरी बसपार्कमा अनिवार्य दर्ता गराउनुपर्ने व्यवस्था गरेका छौं,’ उनले भने, ‘१२ बजे अगाडि प्रवेश गर्नेहरू फर्कंदा दिउँसै हुने भएकाले हराउने सम्भावना कम हुन्छ ।’ उनले कसैको पनि अकालमा ज्यान गुमाउन नपरोस् भनेर फुल्चोकीमा ड्युटीमा खटिने नेपाल आर्मीसँगपनि समन्वय गरेर सुरक्षा व्यवस्था मिलाइएको बताए ।

प्रहरीको तथ्यांकअनुसार तीन दिनमा फुल्चोकी डाँडा चढ्ने मोटरसाइकल, साना सवारी र पैदल यात्रु गरेर एक हजार ४ सय दर्ता भएका छन् । बाडेगाउँ प्रभागबाट खटिएका प्रहरी टोलीलाई भीड नियन्त्रण गर्न हम्मेहम्मे परेको थियो । प्रभागबाट खटिएको प्रहरीले कोही पनि नहराऊन् भनेर ठाउँठाउँमा खतरा चिह्न अंकित सचेतनाका बोर्ड राखिएको छ । झैझगडा हुन सक्ने सम्भावना बढेपछि नियन्त्रण गर्न महानगरीय प्रहरी परिसर जावलाखेलका एसपी खनाल र सातदोबाटो प्रहरी वृत्तका टोली पनि पुगेका थिए । खनाल भन्छन्, ‘घुम्न आउने बढी किशोरकिशोरी छन् । उनीहरू एकान्त ठाउँ खोजेर जाने गरेकाले पनि हराउने गरेका छन् ।’ उनले हराउने अधिकांशले रात परेपछि मात्र प्रहरीलाई खबर गर्ने गरेको बताए । ‘घुमाउरो चिप्लो बाटो, त्यसमाथि हुस्सु लाग्ने भएकाले हराउने मात्र नभई दुर्घटना हुने सम्भावना पनि धेरै छ,’ उनले भने ।

प्रहरीले घुम्न आउनेलाई सचेत गराउन दैनिक ७ जनाको टोली खटाउने गरेको जनाएको छ । सामुदाय–प्रहरी साझेदारीअन्तर्गत प्रहरीले फुल्चोकीको भौगोलिक अवस्थाका बारेमा जानकारी गराउन गोदावरी क्षेत्रका विद्यार्थीलाई प्रशिक्षण दिंदै आइरहेको छ । फुल्चोकी प्रवेश विन्दुमा नक्सासहितको बोर्ड राखिएको छ । गोदावरी नगरपालिकाका मेयर गजेन्द्र महर्जनले हराउनबाट बचाउन सिँढी बनाउने योजना
रहेको बताए ।

प्रकाशित : माघ १२, २०७५ ०८:०९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×