अस्पतालमा एउटा यस्तो प्रदीप- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

अस्पतालमा एउटा यस्तो प्रदीप

पार्टी राजनीतिमा स्वतन्त्र विचारको खडेरी पर्दै गएका बेला प्रदीप गिरिजस्तो निर्भीक र तर्कशील पात्र पाउन मुस्किल पर्दै गएको छ । नेपाली कांग्रेसमा मात्रै नभएर समकालीन सबै राजनीतिक पार्टीहरूमा यस्तै खडेरी छ ।
दीपकुमार उपाध्याय

प्रदीप गिरि भन्नासाथै सधैं म अपनत्वको सम्बन्ध सम्झिरहेको हुन्छु । मित्रता पनि कुनै स्वार्थको होइन, आत्मिक मित्रता । मेरो जन्म नै २००७ सालको क्रान्तिताका तराई जलेश्वर (महोत्तरी) मा भएको हो; क्रान्तिका कमान्डरचाहिँ रुद्रप्रसाद गिरि हुनुहुन्थ्यो, प्रदीपजीका काका ।

त्यो बेला मेरा बुवा गोपालप्रसाद उपाध्याय भने न्याय सेवामा अमिनीको हाकिम हुनुहुन्थ्यो । क्रान्ति जारी रहेकै अवस्थामा उचित सुरक्षासहित मलाई काठमाडौं ल्याउन प्रबन्ध गरिदिने रुद्रप्रसाद गिरि नै हुनुहुन्थ्यो । जलेश्वरमा जन्मेको ४५ दिनपछि मलाई काठमाडौं ल्याइएको थियो ।

त्यसपछि हाम्रो त्रिपुरेश्वरको घरमा रुद्रप्रसाद गिरिहरू आइरहनुहुन्थ्यो । त्यस्ता भेटघाट र भेलाहरूमा राजनीतिक संवाद, परामर्श पनि चल्ने गरेको मेरो स्मरणमा छ । पछि प्रदीपजीसँग भेट भएपछि मेरो अत्यन्त आत्मिक र राजनीतिक मित्रता कायम भयो । नेपाली कांग्रेसभित्रको राजनीतिमा मूल्यमान्यताले प्रश्रय पाउनुपर्छ भनेर हामी किशुनजी, गणेशमानजीसँग अलिक बढी नजिक भयौं । अझ २०५१ असारमा नेपाल कांग्रेसभित्र अन्तर्घात प्रकरणसँगै विद्रोही छत्तीसे समूह जन्मेपछिको हाम्रो सहकार्य र सम्बन्ध अलग रह्यो ।

जसको भए पनि गलत कुराको विरोध गर्न सक्ने समकालीन नेतामा प्रदीपजीजत्तिको अर्को मान्छे मैले देखेको छैन । बीपीसँग पनि सीधा संवाद गर्न सक्ने वा प्रतिवाद गर्नेमा उहाँ नै हुनुहुन्थ्यो । पछि गिरिजाबाबुले मलाई सम्झेर बोलाइरहनुहुन्थ्यो, पार्टीका वा अन्य काम लगाउनुहुन्थ्यो । यस्ता अह्राएका काममा तालमेल नमिल्दा वा तलमाथि पर्दा गएर गिरिजाबाबुसँग झगडै गर्ने स्वभाव थियो प्रदीपजीको । अहिले पनि नेपाली कांग्रेसको मात्र होइन, अरू सबै पार्टीका नेताहरूसँग आँखामा आँखा जुधाएर संवाद गर्न सक्ने, प्रदीपजीले भनेका कुरालाई ‘अन्डरमाइन’ गर्न सक्ने मैले कोही देखेको छैन । अरू नेता चिढिन्छन् वा रिसाउँछन् कि भनेर आफ्ना कुरा राख्नै नचाहने कोटिमा उहाँ पर्नुहुन्न । प्रदीप गिरि हुनुको विशेषत नै यही हो ।

बनारस बस्दैदेखि प्रदीपजीमा अत्यन्त खरो स्वभाव थियो, प्रस्ट वक्ता हुनुहुन्थ्यो । लागेका कुरा अखबारमै लेखिदिने । तर, नेताहरूलाई त्यस्तो पाच्य नहुँदो रहेछ । स्वस्थ आलोचना भए पनि ‘यो त हाम्रो विरोधी रहेछ’ भन्ने छाप पर्ने । त्यस्तो खालको संस्कार नेपाली कांग्रेसमा पनि थियो नै । मूल्यमान्यता, चरित्र, इमान भन्ने कुरा राजनीतिमा क्रमशः स्खलित हुँदै गयो ।

प्रदीपजी एकदमै दार्शनिक र अध्ययनशील । अरूका अगाडि अत्यन्त अराजक भनेर चिनिए पनि उहाँ अर्कै तहको बौद्धिक–प्राज्ञिक व्यक्तित्व । मार्क्सवादी साहित्यका अध्येता, यसबारे उहाँसँग वाद–प्रतिवादमा उत्रन सक्ने समकालीन नेताहरू कमै छन् । यो कुरा सबैले स्वीकार गर्छन् । पञ्चायतकालमै ‘लेनिन : एक अध्ययन’ (सन् १९८४) पुस्तक लेखेर कम्युनिस्ट कित्ता र विचारको अर्को पाटो उधिन्ने काम प्रदीपजीले गर्नुभयो । कुनै लेखकको कुनै किताबको कति पृष्ठमा के लेखिएको छ भन्न सक्ने क्षमताका प्रदीपजीको स्मरणशक्ति, तार्किक क्षमता र उदाहरण दिएर बोल्ने अद्भूत प्रतिभालाई पनि सबैले स्वीकार गर्नैपर्छ ।

आफ्नो विचार र अडानमा एकदमै दृढ रहने स्वभावका प्रदीपजी कहिलेकाहीँ विरोधी कित्ताको झैं लाग्नुहुन्थ्यो, सधैंको विरोधी खेमा जस्तो । संविधानसभाले संविधान पास गर्दा पार्टीको आदेश र दबाबविरुद्ध गएर सबै कुरालाई बेवास्ता गर्दै प्रदीपजी अनुपस्थित रहनुभयो, ‘यसमा मेरो सहमति छैन’ भन्दै । त्यसरी अडान राख्न सक्ने हैसियत उहाँमा छ ।

उहाँ असंगठित जस्तो हुनुहुन्थ्यो, घरबारमा रुचि नभए जस्तो । काठमाडौंमा प्रायः भाडावालकै रूपमा रहनुभयो । समयमा भाडा नतिर्ने वा आफूसँग भएको बेला भने घरबेटीलाई जति पनि पैसा दिने स्वभाव उहाँमा थियो । तर, भाडा तिरेको वा बाँकी रहेको हिसाब नराख्ने । घरबेटीले महिनौंमहिनाको बिजुलीको बिल, पानीको बिल के–के जोड्छ; अधिकांशतः हिसाब मिलिरहेको हुँदैन; प्रदीपजी ‘मैले सबै भाडा चुक्ता गरिसकेको छु’ भन्ने, घरधनी भने विवादमा उत्रिरहने । सधैंको त्यस्तो कचकच देखेर मैले ‘होइन प्रदीपजी, मेरो त्रिपुरेश्वरको घरमा बस्नुहोस्’ भनें र २०५० सालपछि करिब ८–१० वर्ष उहाँ मकहाँ नै बस्नुभयो । कहिलेकाहीँ किशुनजीले मलाई भन्नुहुन्थ्यो, ‘बाबु, प्रदीपलाई लगेर आफ्नो घरमा त राख्यौ तर यो त जोगी हो, तिमीलाई पनि जोगी बनाउला नि !’

त्रिपुरेश्वरमा मेरो छिमेकमा जर्नेल विकास पोखरेलको घर थियो । प्रदीपजी मकहाँ बस्दा उनको छोरा जन्मेको थियो । नवजात शिशु र सुत्केरी आमा भर्खरै घर भित्रिएको बेला रहेछ । यता प्रदीपजीकहाँ भने रातको बाह्र बजेपछि सधैंजसो सांगीतिक उत्सव सुरु हुन्थ्यो । त्यस रात पनि पूरा झ्याल–ढोका खोलेर राग ध्रुपद फुल भोल्युममा बजाउन सुरु भएको रहेछ । रातको एक बजेतिर ती छिमेकीले मलाई फोन गरेर भने, ‘अंकल, एउटा सानो कुरा गर्न मिल्छ कि ? प्रदीप अंकललाई त्यो भोल्युम अलि सानो गर्न भनिदिनुस् न, यता आमा–छोरा सुत्नै सकेनन् ।’

मैले प्रदीपजीलाई फोन गरें, भाग्यवश रिसिभ भयो । मैले अनुरोध गरें, ‘प्रदीपजी, छेउमा छिमेकीले हस्पिटलबाट सानो बच्चा ल्याएका छन्, सुत्न डिस्टर्ब भयो रे । लौन, त्यो भोल्युम घटाइदिनुस्, झ्यालढोका पनि लगाइदिनुस् ।’

‘त्यो को हो ? त्यसले बुझेकै रहेनछ यस्ता रागरागिनीबाट उसको बच्चाले कति मज्जा लिन सक्छ, बच्चामा अझ तीक्ष्णता बढ्न सक्छ भनेर । तैपनि तपाईंले भनिहाल्नुभयो, म झ्यालस्याल लगाउँछु, भोल्युम अलि सानो गराएर सुन्छु ।’ अनि अलिक शान्ति छायो ।

हामीकहाँ बस्दा उहाँ प्रायः सांसद पनि रहनुभएकै थियो । विशेष घटनाक्रम वा भोटिङका बेला नेपाली कांग्रेसका प्रमुख सचेतक आनन्द ढुंगाना, लक्ष्मण घिमिरेहरूले मलाई ‘ल है, प्रदीपजीलाई भोटिङमा उपस्थित गराइदिनुहोला, हामीले भनेर त मान्दै मान्दैनन्’ भन्नुहुन्थ्यो । तर, प्रदीपजीमा कसैको कुरा सुन्ने स्वभाव नै थिएन । भन्नुहुन्थ्यो, ‘भोट हालेर के हुन्छ ! देश राम्रोसँग अगाडि बढेको छैन !’ संसद्‌मा पनि उहाँले बोल्दा अरूले ध्यान दिएर सुन्ने गर्थे । उहाँले बोल्दाको अभिलेख मात्रै हेर्ने हो भने पनि एउटा छुट्टै दस्ताबेज बन्न सक्छ । हुन त सबै व्यक्ति सार्वभौम हुन्छन्, तर त्यो सार्वभौमिकताको अर्थ हामी सबैले देखिराखेका हुँदैनौं ।

नेपाली कांग्रेसको अधिवेशन, संसद्का प्रमुख कामकारबाही वा आफ्नै निर्वाचनका बेला पनि अरूहरूले जस्तो उपस्थिति र सहभागिताको तदारुकता नदेखाए पनि उहाँ एउटा दह्रो विम्बका जहिल्यै खडा । चुनावमा आफ्नै प्रचारमा समेत ननिस्कने अनौठो स्वभाव । बाहिर निस्किएपछि कुनै कार्यकर्ता वा कोही शुभेच्छुकलाई गाली गर्ने, घोक्र्याउने अवस्था आइपर्न सक्छ र त्यसका कारण जनमत झनै घट्न सक्छ भन्ने लेखाजोखा गरेरै बाहिर उहाँ प्रचारप्रसारमा त्यति जानुहुन्नथ्यो जस्तो लाग्छ मलाई ।

क्रान्तिमा लागेका वा अझ बनारस बस्दादेखि नै दुःख पाएका कार्यकर्ताहरूलाई नेताहरूले भेटसम्म नदिएको प्रसंग सधैंजसो निस्कने गर्थ्यो, कुनै सरसहयोग गर्नु त टाढैको कुरा भयो । प्रदीपजी मकहाँ बस्दा त्यस्ता मान्छेहरू आइरहन्थे । बरु आफ्नो क्षेत्रका, आफूलाई भोट हालेका मान्छेलाई भेट नदिने, उल्टै गाली गर्ने र ‘तेरो एउटा भोटले मलाई किनेको होस् र ? तेरो व्यक्तिगत काम गर्ने नोकर हुँ र म ?’ भन्दै ढोकैबाट फर्काइदिने, उस्तै परे बेलामौकामा कोही जिद्दी कार्यकर्तालाई घोक्र्याउन पनि पछि नपर्ने, तर साँच्चै दुःख पाएको मान्छे अथवा क्रान्तिमा हिँडेको कोही आयो भने उसलाई भेट दिने र सहयोग गर्ने । किशुनजीको पनि यस्तै स्वभाव थियो ।

इमानदार मान्छेलाई त अहिले पनि पीडा छँदै छ, समस्या छँदै छ । जसले नैतिकता, इमान–जमानसँग ‘कम्प्रोमाइज’ गरे, तिनीहरू अगाडि गए । जो झुकेनन्, बिकेनन्, ती पछाडि नै रहिरहे । साँच्चिकै दुःखी–पीडित आएमा र आफूसँग दिने केही नभएमा प्रदीपजी मकहाँ आई मेरी श्रीमतीलाई भन्नुहुन्थ्यो, ‘ल–ल भाउजू, तपाईंसँग कति पैसा छ, झिक्नुस् । हिसाब गरेर राख्नुहोला, म कुनै दिन डबलचाहिँ तिर्छु ।’

प्रदीपजी त सांसद मात्रै हुनुभयो, कहिल्यै सत्ताशक्तिमा जानुभएन । प्रधानमन्त्री भएका बेला किशुनजीले ‘प्रदीप, तिमी मेरो सरकारको प्रवक्ता बनिदेऊ’ भन्दा उहाँले उम्किनलाई भन्नुभएको थियो, ‘किशुनजी, म समयमा सुत्न सक्दिनँ, समयमा उठ्न सक्दिनँ । किताब पढ्न लागें भने रात बितेको थाहै पाउँदिनँ । यसकारण म हरतरहले अयोग्य र असमर्थ छु ।’

०००

प्रदीपजी अहिले कष्टसाध्य रोगका कारण अस्पतालमा हुनुहुन्छ । हामी धेरै जना उहाँको सुस्वास्थ्यको कामना गरिरहेका छौं । अस्ति भर्खरै कांग्रेसका युवा नेता गगन थापासँगै संयोगवश म पनि अस्पताल पुगेको थिएँ । उहाँको स्वास्थ्यबारे हाम्रो चासोमा प्रदीपजीले भन्नुभयो, ‘जीवन सत्य हो भने मृत्यु पनि शाश्वत सत्य हो । म मृत्युसँग डराएको छैन, डराउन्नँ । तपाईंहरू नि ?’ यसरी हामीलाई उल्टै जिस्क्याउनुभयो उहाँले । अगाडि भन्नुभयो, ‘देश राम्रो हुन सकेको छैन । मलाई चिन्ता छ, तपाईंहरू पनि चिन्ता गर्नुस् । युवा पुस्तालाई अलि बढी विश्वास गर्नुस् ।’ उहाँले गगनतिर हेर्दै भन्नुभयो, ‘खोइ, तिमी किन बोल्दैनौ ?’

अस्पतालको शय्यामा रहे पनि प्रदीपजीको दिमागी तीक्ष्णता र स्मृतिमा कमी आएको छैन । उहाँ अहिले पनि सांसद हुनुहुन्छ, आवश्यक पर्दा उहाँको उपचारमा नेपाल सरकारले पनि खर्च गर्छ । तर उहाँ सक्दो कडा स्वरमा भन्नुहुन्छ, ‘मेरो उपचार राज्यलाई भार पारेर गर्न हुँदैन ।’ नैतिकता, मूल्यमान्यता भन्ने कुरा भाषणले होइन, आफ्नो कर्मले देखिनुपर्छ भन्नुहुन्छ उहाँ । उपचारका क्रममै दिल्ली, मुम्बईमा अहिलेसम्म कति खर्च भइसक्यो होला तैपनि उहाँ राज्यकोषबाट उपचार स्वीकार गर्नुहुन्न । नेताहरूले अस्पताल पुगेर ‘तपाईंको लागि के गर्नुपर्छ ?’ भनी सोध्दा उहाँ भन्नुहुन्छ, ‘व्यक्तिगत इमानदारीले कमाएको पैसाले सहयोग गर्ने भए गर । म त जोगी हुँ; यहाँ कतै खातासाता खोलेका होलान्, या अस्पतालमा तिर्नुपर्ने होला, तिर्लान्; होइन भने राज्यकोषको पैसा मलाई नबाँड ।’

प्रदीपजी जस्तो अराजक र लहडी व्यक्तिले चुनाव कसरी जित्नुहुन्छ भनेर धेरैले सरोकार राख्ने गरेको पाइन्छ । तर, यथार्थतः उहाँ सिरहाको आफ्नो चुनाव क्षेत्रमा जनस्तरमा भिजेको र आवाज नहुनेका लागि आवाजको काम गर्नेमा पर्नुहुन्छ । उहाँको सिरहास्थित आश्रममा आउनेहरूको आशा र भरोसाले जनभरोसा तथा जनस्तरकै सम्बन्धको झल्को दिइरहेको हुन्छ । आफ्ना वरपर रहने जनसाधारणका कुरा उनीहरूकै भाषा र लवजमा सुनिदिने र सकेको काम गरिदिने प्रदीपजीसँग दलगतभन्दा बढी जनस्तरको सम्बन्ध गाँसिएको हो भन्ने मलाई लाग्छ । त्यसबाहेक, कमला, खाँडो, वाग्मतीजस्ता त्यस क्षेत्रका मुख्य नदीहरूमा सिरानदेखि पुछारसम्म दोहोरो तटबन्ध तथा बिजुली, बाटोका भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा पुर्‍याएको सहयोगले प्रदीपजीको राजनीतिक उचाइमा ओज भर्ने काम गरेको देखिन्छ । यही कारण उहाँको चुनाव क्षेत्रका सर्वसाधारण ‘हाम्रा व्यक्तिगत काम कुरा नसुने पनि उनी दार्शनिक, चिन्तक हुन्; उनी हाम्रा नेता हुन् भन्न पाउँदा हामीलाई गर्व लाग्छ’ भन्दै हिँडिरहेका भेटिन्छन् ।

पार्टी राजनीतिमा स्वतन्त्र विचारको खडेरी पर्दै गएका बेला प्रदीप गिरिजस्तो निर्भीक र तर्कशील पात्र पाउन मुस्किल पर्दै गएको छ । नेपाली कांग्रेसमा मात्रै नभएर समकालीन सबै राजनीतिक पार्टीहरूमा यस्तै खडेरी छ । प्रदीपजीमा रहेको बेजोड प्रस्तुति क्षमता, दार्शनिक र चिन्तन पक्ष अहिलेको युवा पुस्ताका लागि अनुसन्धानकै विषय हो । प्रदीपजी राष्ट्रको सम्पत्ति हुनुहुन्छ, आफैंमा एउटा संस्था हुनुहुन्छ ।

उपाध्याय भारतका लागि नेपालका पूर्वराजदूत हुन् ।

प्रकाशित : भाद्र १, २०७९ ०८:०२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सार्वजनिक यातायात सुधार्ने बाटो

सबैभन्दा सुरूमा रुट निर्धारण हुनु जरुरी छ । रुट नम्बर निश्चित भए यात्रुले आफूलाई चाहिने सवारीसाधनको पहिचान सजिलै गर्न सक्छन् । कतै सवारीसाधनको अभाव त कतै छेलोखेलो पनि हुन पाउँदैन ।
मदनप्रसाद पोखरेल

सार्वजनिक यातायात सहज हुनुपर्छ । सर्वसाधारणको पहुँचमा हुनुपर्छ । विश्वसनीय र यात्राको समय सजिलै अनुमान गर्न सकिने हुनुपर्छ । यी विशेषता भएको सार्वजनिक यातायातले मात्र सहरी जनतालाई सहज यातायात सेवाको सुनिश्चितता गर्छ ।


सुव्यवस्थित सार्वजनिक यातायात आर्थिक विकासको आधार त हो नै, सहरी सभ्यताको विकासको जग पनि हो । नयाँ दिल्लीमा मेट्रो रेल यातायातको सुरुवात भएपछि मेट्रो नै फोहोर हुने, खैनी र पान–थुकले रंगिने अनुमानविपरीत दिल्लीवासीको सफाइसम्बन्धी व्यवहारमै परिवर्तन आएको विभिन्न अध्ययनले देखाएका थिए । लन्डनमा उच्च मध्यम वर्गका कामकाजी व्यक्तिहरू मेट्रो रेलको प्रयोग गर्न रुचाउँछन् जसले इन्धनको खपत घटाउनुका साथै सडकमा ट्राफिकको कमी त गराएको छ नै, सामाजिक समानताको भावना र सार्वजनिक सेवाप्रति जनविश्वासलाई अभिवृद्धि गर्नसमेत योगदान गरेको छ ।

काठमाडौं उपत्यकाको सार्वजनिक यातायातका लागि जेजस्ता भौतिक पूर्वाधारहरूको विकास भएको छ, सोका आधारमा सानो परिवर्तनले ठूलो उपलब्धि हुन सक्ने देखिन्छ । सार्वजनिक सहरी यातायात प्रणालीमा गरिने यी परिवर्तनबाट सहरी सभ्यतामा समेत आमूल र सकारात्मक परिवर्तन हुन सक्छ । खर्चका दृष्टिले सामान्य र कार्यान्वयनका दृष्टिले सरल देहायबमोजिमका सुधारबाट समग्र सार्वजनिक यातायात प्रणालीमा आमूल परिवर्तनको आभास अत्यन्त छोटो समयमा गर्न सकिनेछ ।

पहिलो परिवर्तन सवारीसाधनको रुट निर्धारणसम्बन्धी छ । नेपालको यातायात प्रणालीमा रहेको भनिएको तथाकथित सिन्डिकेट प्रणालीको अन्त्यपश्चात् सवारीसाधनले लिने रुट इजाजतको मनपरीले कुन गाडी कुन रुटमा चल्छ भन्नेसम्म यकिन हुने भएन । अहिले लामो, घुमाउरो र अव्यावहारिक रुट इजाजतका कारण यात्रुले आफू जाने स्थान कुन गाडीले पुर्‍याउने हो र कति ठाउँ घुमेर पुगिने हो भन्नेसमेत थाहा नपाउने देखिन्छ । यो सजिलै समाधान गर्न सकिने विषय हो । उपत्यकाभित्रका महानगर र नगरपालिकाहरू, ट्राफिक प्रहरी कार्यालय र यातायात व्यवस्था कार्यालयका प्रतिनिधिहरूले स्थलगत अध्ययन र सरोकारवालाको परामर्शमा काठमाडौं उपत्यकाका विभिन्न स्थान जान–आउनका लागि रुटको सुरु र अन्तिम गन्तव्य निर्धारण गरी त्यस्तो रुटलाई नम्बरले पहिचान हुने व्यवस्था मिलाउने हो भने यो समस्या तत्कालै समाधान हुन्छ । यसले आवश्यकताका आधारमा सबै स्थानमा सार्वजनिक यातायातको उपलब्धतालाई सुनिश्चित गर्छ । रुट नम्बरका कारण यात्रुले आफूलाई चाहिने सवारीसाधनको पहिचान सजिलै गर्न सक्छन् । कतै सवारीसाधनको अभाव त कतै छेलोखेलो भएका कारण हुने अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा हटी दुर्घटनासमेत घट्दै जान्छ ।

दोस्रो, सबै सार्वजनिक सवारीसाधनमा तिनको तत्कालको स्थान (रियल टाइम लोकेसन) को सूचना हुने जीपीएस जडान गर्नुपर्छ । र त्यस्तो सवारीसाधन रहेको स्थान पहिचान गर्ने प्रणालीलाई गुगल नक्सा/ट्रान्जिटमा एकीकरण गर्नुपर्छ । यसले यात्रुलाई कुन सवारीसाधन कुन स्थानमा छ, आफूले पर्खिरहेको बिसौनीमा आउन कति समय लाग्छ र कति समयमा आफ्नो गन्तव्यमा पुगिन्छ भन्ने पूर्वजानकारी दिन्छ । यसबाट सार्वजनिक यातायातको विश्वसनीयता बढ्छ । यात्रुहरूको समयको बचत, सुरक्षाको अनुभूति र प्राविधिक ज्ञानसमेत बढ्न गई सभ्य, सुरक्षित र सुसंस्कृत समाजको विकासमा योगदान पुग्छ ।

तेस्रो, भाडा भुक्तानी प्रणाली र भाडादर निर्धारण पद्धतिमा वैज्ञानिकता ल्याउनुपर्छ । विद्युतीय माध्यमबाट भाडा भुक्तानी प्रणालीको प्रयोग गर्नाले भाडादरमा एकरूपता आउने, यात्रु र सहचालकबीच भाडालाई लिएर अनावश्यक तनाव नहुने हुन्छ । गन्तव्यमा पुगिने समयको पूर्वानुमान हुने र भाडामा गलफत्ती नहुनेबित्तिकै उपत्यकाका मध्यमवर्गीय व्यक्तिहरू महँगो इन्धन खपत हुने दुईपांग्रे सवारीसाधनभन्दा सार्वजनिक यातायातको प्रयोग गर्न उत्प्रेरित हुन्छन् । रुट निर्धारण गर्दा स्थानीय रुटको अधिकतम दूरी कायम गर्न सकिएमा भाडाको एउटै दर तोक्न र विद्युतीय माध्यमबाट एक पटक मात्र छुवाएर भाडा तिर्न सकिने व्यवस्था मिलाउन सकिन्छ । यसबाट विद्युतीय भुक्तानी प्रणालीलाई छिटोछरितो, सेवाग्राहीमैत्री र कम लागतको प्रविधिबाटै सञ्चालन गर्न सकिन्छ ।

चौथो, सार्वजनिक यात्रुवाहक सवारीसाधनको रङ र आकारमा एकरूपता ल्याउनुपर्छ । यसको पूर्ण कार्यान्वयन तत्काल सम्भव देखिँदैन । तर तत्कालै नीतिगत निर्णय गर्ने हो भने पुराना सवारीसाधनहरू प्रतिस्थापन गर्दाका बखत तोकिएको रङ र आकारको सवारीसाधनलाई मात्र उपत्यकाभित्र सार्वजनिक सवारीका रूपमा दर्ता गर्ने व्यवस्था कार्यान्वयन गर्दै लग्न सकिन्छ । मूल बाटामा चल्ने साना सवारीसाधन (टेम्पो–माइक्रोबस) लाई विस्थापन गर्नु यातायात प्रणालीको सुधारका लागि अत्यन्त आवश्यक छ । यसबाट निश्चित समयपश्चात् उपत्यकामा चल्ने सवारीसाधनमा एकरूपता आई सहरी सौन्दर्यमा वृद्धि हुनेछ ।

पाँचौं, सार्वजनिक यात्रुवाहक सवारीसाधनलाई विद्युतीय साधनमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ । दिगो विकासको लक्ष्य र कार्बन उत्सर्जन घटाउने अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धता पूरा गर्नसमेत यस्तो नीतिको कार्यान्वयन आवश्यक छ । तर लागतका दृष्टिले विद्युतीय ठूला सवारीसाधन डिजेलबाट चल्ने सवारीसाधनभन्दा दुई गुणा महँगा हुन्छन् । त्यस्तै, विद्युतीय सवारीसाधनका लागि व्यवस्थित चार्जिङ स्टेसनको आवश्यकता हुन्छ । महानगरपालिकाले पार्किङ स्थलसहित स्थान उपलब्ध गराउने, नेपाल सरकार एवं प्रदेश सरकारले चार्जिङ स्टेसन र निश्चित वर्ष (जस्तै, ३ देखि ५ वर्ष) सम्म निःशुल्क चार्ज गर्न सकिने व्यवस्था मिलाइदिनेजस्ता प्रोत्साहनका कार्यक्रमहरू ल्याउने हो भने व्यवसायीहरू विद्युतीय सवारीसाधनप्रति आकर्षित हुने थिए ।

छैटौं र छोटो समयमा गर्न सकिने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सुधार भनेको सार्वजनिक सवारीसाधनका लागि डेडिकेटेड लेनको व्यवस्थापन हो । कम्तीमा चार लेन भएको उपत्यकाभित्रका सडकमा दुई लेन सार्वजनिक सवारीसाधनले मात्र प्रयोग गर्न पाउने गरी व्यवस्था गरिनु जरुरी छ । यसो गरिएमा सार्वजनिक यातायातका साधनको प्रयोग गर्नु भनेको समयमै गन्तव्य पुग्नु हो भन्ने मानक स्थापित हुन्छ । यसले निजी चारपांग्रे र दुईपांग्र्रे सवारीसाधनहरू क्रमशः निरुत्साहित हुँदै जान्छन्, जसबाट राज्यको ठूलो स्रोत विदेसिनबाट जोगिन्छ । र अर्थतन्त्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुग्छ । हालकै सडकहरूमध्ये धेरैजसो मूल सडक — चक्रपथ, गोदावारीदेखि बूढानीलकण्ठ, जगातीदेखि रत्नपार्क, कलंकीदेखि रत्नपार्क, रत्नपार्कदेखि बालाजु बसपार्क — मा यस्तो व्यवस्था तुरुन्तै कार्यान्वयन गर्न सकिन्छ ।

काठमाडौं उपत्यकामा जमिनमुनि मेट्रो रेल चलाउने विषयमा विभिन्न अध्ययन सार्वजनिक भएका छन् । यसका लागि लाग्ने लगानीको मात्रा र लगानीको स्रोत जुटाउने चुनौतीहरूका विविध पाटाबारे धेरै बहस भएका छन् । हाम्रो जमिनको संरचनात्मक विशेषता र यसका प्राविधिक पाटोको आलोकमा मोनोरेल, स्काई रेलजस्ता मेट्रो रेलको विकल्पका यातायातका साधनहरूबारेसमेत चर्चा–परिचर्चा हुने गरेका छन् । राज्यले ठोस निर्णय गरेर कार्यान्वयन सुरु गरे पनि यी पूर्वाधार निर्माण भई सार्वजनिक यातायातको मुख्य स्तम्भ बन्न वर्षौं लाग्छ । जबकि हालको यातायात प्रणालीलाई सुधार गर्न कुनै समय लाग्दैन ।

माथि उल्लिखित विषयहरू काठमाडौं उपत्यकाको यातायात सुधारका प्रस्थानबिन्दु हुन् । उपत्यकाका महानगरपालिकाहरू, नगरपालिकाहरू, प्रदेश सरकार र नेपाल सरकारबीच नीतिगत समन्वय हुने हो भने माथि सुझाइएका सुधारहरू कार्यान्वयन गर्न कुनै समय लाग्दैन, न त ठूलो लगानी नै आवश्यक पर्छ । आवश्यकता छ त केवल सार्वजनिक यातायात सुधार्ने राजनीतिक प्रतिबद्धता, नीति कार्यान्वयन गर्ने कर्मचारी नेतृत्वको दृढता र प्रदेश एवं स्थानीय तहबीचको सहकार्य एवं संघीय सरकारको समर्थन ।

यातायात व्यवस्था कार्यालय, सानाठूला सवारीका प्रमुख पोखरेलका यी विचार निजी हुन् ।

प्रकाशित : भाद्र १, २०७९ ०८:०१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×