साइकलमैत्री सहर : घोषणापत्रमा मात्र अटाउने चुनावी मुद्दा- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

साइकलमैत्री सहर : घोषणापत्रमा मात्र अटाउने चुनावी मुद्दा

काठमाडौं उपत्यकामा गुड्नेमध्ये एकतिहाइ मोटरकार र बाइकलाई मात्र साइकलले प्रतिस्थापन गर्न सके पनि उपत्यकाको यातायात प्रणाली सहज, सुरक्षित र व्यवस्थित हुन सक्छ । के यो चुनावमा हाम्रा सहरहरूले ‘भिजनरी’ नेतृत्व पाउलान् ?
रत्नराम श्रेष्ठ

चुनावसँगै धेरै राजनीतिकर्मी उदाउँछन् । धेरै घोषणापत्र पनि आउँछन् । घोषणापत्रमा धेरैले बोल्ने–लेख्ने शब्दावली हुने गर्छन्— स्मार्ट सहर, हरित सहर, स्वच्छ सहर, दिगो विकास आदि–इत्यादि । चुनावताका राजनीतिकर्मीहरू आफूलाई दिगो विकासको ठूलो पक्षधर र असली विज्ञभन्दा ठूलो विज्ञका रूपमा देखाउने गर्छन् ।

तर आम नागरिकलाई थाहा छ, उनीहरूको ‘दिगो विकास’ भनेको ‘राजनीतिको दिगो व्यापार’ हो, ‘दिगो लाजनीति’ हो, ‘दिगो डोजरनीति’ हो । नागरिकहरूको अस्तित्व त केवल एक भोट र करदाता प्रमाणपत्रभन्दा माथि कहाँ छ र ! हामीले दिनदिनै यस्तै त भोगिरहेका छौं । २०७२ सालको भूकम्पताका भोग्यौं, कोरोना महामारीमा भोग्यौं । नागरिकले चुनावमा त्यस्ता दर्दहरूको हिसाबकिताब माग्नुपर्ने हो, तर ‘मास डिमेन्सिया’ का भयंकर रोगी हामीलाई त्यसको के परबाह !

कुनै पनि सहरको आर्थिक, भौतिक र सामाजिक विकासमा नागरिकहरूको आवागमन (मोबिलिटी) या गतिशीलताले प्रमुख भूमिका खेल्छ । मोबिलिटीमा सवारीसाधनहरूको विकास र प्रयोगले उल्लेखनीय भूमिका खेलेको पक्कै हो । मेसिनरी साधनहरूले हाम्रो मोबिलिटीलाई छिटो र सहज बनाए । सवारीसाधनहरूको अत्यधिक प्रयोग हुँदै गयो । यसैका नकारात्मक प्रभावहरू सहरी क्षेत्रमा देखिन थालिसकेका छन् । अत्यधिक इन्धन खपतका कारण धान्नै नसकिने आर्थिक नोक्सानी, हदै दूषित पर्यावरण, खस्किँदो जनस्वास्थ्य, हदै असुरक्षित सडकयात्रा सामान्य भइसकेका छन् । यिनले हाम्रो सहरी जनजीवनलाई अपाहिज, असहज र असुरक्षित बनाइसकेका छन् । काठमाडौं उपत्यकाकै कुरा गरूँ, सवारीसाधनको अचाक्ली प्रयोगले सम्पदा र सांस्कृतिक धरोहरले भरिएको यो सहरलाई कुरूप बनाउँदै लगेको छ ।

कुनै पनि नागरिकले हरेक कोणबाट सहर सहज जीवनको आश्रयस्थल बनोस् भन्ने कामना गर्दछ । सुरक्षित यातायात, स्वच्छ वायु नागरिकको हक हो । ३० लाखको कार चलाउने र ३ हजार रुपैयाँको साइकल चलाउने नागरिकले सडकमा उत्तिकै सम्मानित र सुरक्षित महसुस गर्न पाउनुपर्छ । सहरमा कर्पोरेटहरूले गल्फ खेल्ने हरिया पार्कहरूभन्दा साधारण मजदुरहरू थकानपछि सुस्ताउने सुरम्य चौरहरू बढी हुनुपर्छ । चिल्ला र चौडा सडकहरूबाट फुटपाथहरू अपहेलित र अतिक्रमित हुनु हुन्न । कार्बन उत्सर्जन गर्ने करोड–करोडका सवारीसाधन चढ्नेहरूभन्दा फुटपाथमा हिँड्नेहरू भलादमी मानिनुपर्छ । पैदलयात्रीहरू त्यस्ता व्यक्ति हुन् जसले धूलोधूवाँ निकालेर सहरलाई दूषित बनाउने दुष्कर्म गर्दैनन्, जसले सहरको प्राकृतिक वायुलाई अप्राकृतिक धूवाँ र ध्वनिले आक्रान्त बनाउँदैनन् ।

सहरी यातायात प्रणालीमा गुणस्तरीय सार्वजनिक यातायात, साइकलयात्रा र पैदलयात्रालाई प्राथमिकता नदिए व्यक्तिगत मोटरकार, बाइकहरूलाई प्रश्रय पुग्छ नै । यिनको अत्यधिक प्रयोग गर्नु भनेको सहरलाई समस्यैसमस्याको चक्रव्यूहमा जकड्नु हो । सीमित भूगोल, सीमित सडक, सीमित क्षमताको सहर काठमाडौंमा अनगिन्ती मोटरगाडी, कार, बाइकहरूलाई थुपार्दै जानुले अन्ततः सडक यातायातलाई ठप्प पार्दै लैजान्छ । र, त्यसकै परिणाम अचेल हामीले दिनहुँ भोगिरहेका छौं ।

एउटा तथ्यांक अनुसार, काठमाडौं उपत्यकामा १८ लाख सवारीसाधन थुप्रिएका छन् । तीमध्ये लगभग १६ लाख दैनिक सडकहरूमा कुदिरहेका हुन्छन् । मोटरकार र बाइकहरूमध्ये ७० प्रतिशतको औसत यात्रा दूरी ५–७ किलोमिटर हुन्छ । अर्थात्, १२ लाख मोटरकार र बाइकहरू दैनिक ७ किलोमिटरसम्मका लागि मात्रै प्रयोग हुने गर्छन् । ७ किलोमिटरसम्मको यात्राका लागि मोटरकार र बाइकहरूको घुइँचो, धूलो, धूवाँ र ध्वनिले गर्दा काठमाडौंको ‘अर्बन लाइफ क्वालिटी’ हदै खस्किसकेको छ । काठमाडौंमा गुड्नेमध्ये एकतिहाइ मोटरकार र बाइकलाई मात्र साइकलले प्रतिस्थापन गर्न सके पनि उपत्यकाको यातायात प्रणाली सहज, सुरक्षित र व्यवस्थित हुन सक्छ । यसका लागि यहाँका सडक–बाटाहरू साइकलमैत्री र सुरक्षित हुनु जरुरी छ । सहरभरि साइकल स्ट्यान्ड र लेनको नेटवर्क विकसित हुनुपर्दछ । साइकल संस्कृतिको विकास गर्न विविध कार्यक्रम र नीतिहरू चाहिन्छन् । ‘मोनिटरिङ’ र ‘इन्फोर्समेन्ट’ बिनासाइकल लेनहरू प्रभावकारी हुन सक्दैनन् ।

सहरी विकास प्रारूपको केन्द्रमा मान्छे राख्ने कि मोटर, अर्थतन्त्र राख्ने कि वातावरण, पुँजीवादी अर्थराजनीति समात्ने कि समाजवादी अर्थराजनीतिजस्ता प्रश्नहरूको उत्तरमा छिपेको छ— साइकल प्राथमिकता । सडक र साइकल हाम्रो सहर र समाजलाई समाजवादतर्फ डोर्‍याउने गतिलो पांग्रा र पथ बन्न सक्छन् । के यो चुनावमा हाम्रा सहरहरूले ‘भिजनरी’ नेतृत्व पाउलान् ?

सडक–बाटाहरू, यातायात प्रणाली सहरी विकासको केन्द्रमा पर्दछन् । साइकल र ‘सस्टेनेबल ट्रान्सपोर्टेसन’ का मुद्दाहरू प्रत्यक्ष रूपमै सहरी यातायात प्रणाली र सडक–बाटाहरूसँग जोडिन्छन् । चुनावी मुद्दामा पनि पर्ने गर्छन्— सडक, फुटपाथ, ट्राफिक जाम, धूवाँधूलो आदि ।

स्थानीय तहको गएको चुनावमा काठमाडौं महानगरका मेयर प्रत्याशी विद्यासुन्दर शाक्यले घोषणापत्रमा साइकल सिटीको अवधारणा समेटेका थिए । त्यस्तै अरू कैयौं उम्मेदवारका घोषणापत्रमा साइकलमैत्री र पैदलमैत्री सहरका बुँदाहरू थिए । दुर्भाग्य, काठमाडौं महानगरमा एक इन्च पनि साइकल लेन कतै बनेन । महानगरका मेयर शाक्य सुविधाजनक बहुमतमा हुँदा पनि साइकलमैत्री काठमाडौं सहर बनाउन पहल गरेनन् । ललितपुर महानगरमा भने चुनौती, बाधाहरूबीच दुःखसुखले ३३ किलोमिटरजति साइकल लेन नेटवर्क तयार गरियो ।

सहरका लागि साइकल कति अत्यावश्यक भइसकेको छ भन्ने बुझ्नका लागि केही अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव हेरौं । लन्डन र पेरिसमा एक दशकअघिसम्म साइकल लेनहरू अहिलेजति थिएनन् । बेलायती प्रधानमन्त्री बोरिस जोन्सनले यसअघि दुई कार्यकाल मेयर हुँदा र हालका मेयर सादिक खानले लन्डनमा अर्बौंको बजेट खर्चेर साइकल लेनका नेटवर्कहरू बनाए । उनीहरूका चुनावी मुद्दाहरूमध्ये एउटा साइकल सिटी पनि थियो । यही एजेन्डाले उनीहरूलाई जिताउन भूमिका खेलेको थियो । त्यस्तै, पेरिसका मेयर एने हिडाल्गोले पनि साइकल सिटीलाई प्राथमिकतामा राखेका थिए । फलस्वरूप पेरिसमा साइकल लेनको गतिलो नेटवर्क बनिसकेको छ । हाल लन्डन र पेरिस साइकल सिटी अवधारणाको बेन्चमार्क बनेका छन् । यता हाम्रा मेयरका उम्मेदवारहरूचाहिँ साइकल सिटीबारे बोल्दैनन्, प्रतिबद्धता त परकै कुरा ! सिक्ने चाहना भए विकसित देशका सहरहरूका अनुभव कति छन् कति !

गत वैशाख ३ गते त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा प्राज्ञ, विज्ञ, लेखक, इन्जिनियर, आर्किटेक्ट, सहरी योजनाकार, जनस्वास्थ्य विज्ञ, मेडिकल डाक्टर र साइकल अभियन्ताहरूको पहलमा छोटो कार्यशाला गरिएको थियो । त्यहीँबाट ‘कीर्तिपुर साइकल घोषणापत्र’ पनि जारी गरियो । घोषणापत्रमा सहरहरूलाई पैदल यात्रु तथा साइकलमैत्री बनाउन पालिकाहरूमा विशेष विभाग या बोर्ड स्थापना गरी त्यही बमोजिम विकास–निर्माण गर्न प्रतिबद्धता गर्नेहरूलाई मात्र भोट हाल्न अपिल गरिएको छ । अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको एउटा अध्ययनले काठमाडौं विश्वकै प्रदूषित सहर भएको निष्कर्ष निकालेको छ । हाम्रा सहरहरू यसरी विषाक्त वायुमा सास फेर्न विवश बनिरहँदा साइकलको कुरा किन नगर्ने ?

अर्थशास्त्री शेरजंगबहादुर चन्दको टिमले डेढ वर्षअघि ट्राफिक जामबाट राष्ट्रलाई परिरहेको आर्थिक नोक्सानीको अध्ययन गरेका थिए, जस अनुसार काठमाडौंको ट्राफिक जामबाट हरेक वर्ष मुलुकलाई १ खर्ब १६ अर्ब रुपैयाँको नोक्सानी हुने गरेको छ । यो अध्ययन कोरोना लकडाउनअघि रहेका मोटरकार, बाइकसहितका सवारीसाधनको आधारमा गरिएको थियो । कोरोना लकडाउनपछि भने उपत्यकामा सवारीसाधनको संख्या ह्वात्तै बढेको छ । त्यसैले पनि साइकल र पैदलयात्रुमैत्री सडक यहाँ अपरिहार्य भइसकेको छ ।

जलवायु संकटले गर्दा विश्व मानव समुदाय समस्याहरूले घेरिँदै गएको छ । कार्बन उत्सर्जन कम गर्ने कठोरतम निर्णय लिइहाल्नुपर्ने यो अवस्थामा त्यसको सर्वोत्तम उपाय भनेको पेट्रोल र डिजेलले चल्ने सवारीसाधनहरूको प्रयोग न्यूनीकरण गर्दै साइकल सवारीलाई प्राथमिकता दिनु नै हो । हाम्रो परिप्रेक्ष्यमा अन्य विकल्प साह्रै कम छन् । संसारका विकसितसहित ५०० सहर साइकल सिटी बन्ने सुरसारमा छन् । हामीलाई पनि त्यही बाध्यता छ ।

यसपालिको स्थानीय चुनावमा ५ वर्षअघिकै घोषणापत्रहरू टकटकाएर नयाँ शब्दजाल समावेश गरिएका छन् । जनता जनार्दनलाई ‘मुर्गा’ बनाउन खप्पिस राजनीतिक खेलाडीहरूले फेरि ५ वर्ष पनि मुर्गै बनाउने त हैनन् ? मतदान गर्नुअघि सयौं पटक सोचौं । भूकम्प र कोरोनाकालका दुःखपीडाहरू पुनःस्मरण गरौं ।

श्रेष्ठ साइकल अभियन्ता हुन् ।

प्रकाशित : वैशाख २९, २०७९ ०८:५५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कोभिड१९ वैश्विक महामारी र साईकलको सान्दर्भिकता

संक्रमण थप फैलन नदिन विकसित देशहरूले मोटरगाडीको प्रयोग खुम्च्याउँदै साइकललाई प्रोत्साहन गरिरहँदा नेपालमा भने यसतर्फ तयारी त परै, सोचसम्म देखिँदैन ।
रत्नराम श्रेष्ठ

गत अप्रिलमा बेल्जियमकी यातायातमन्त्री इल्के भान डेन ब्रान्ड्टले फेसबुक पेजमा पोस्ट गरिन्, ‘हामीले साइकल–लेनलाई प्रमुख रुटहरूमा प्राथमिकतासाथ राख्दै छौं, त्यसपछि साना र मध्यम सहरी रिंगहरूमा पनि पनि बढाउनेछौं ।’

इलाम चिया बगानमा साइकल कुदाउँदै यात्री । आन्तरिक पर्यटन प्रवद्र्धन गर्ने उद्देश्यले इलामको कुटिडाँडाबाट ५५ किलोमिटर साइकल यात्रा गर्दै झन्डै एक सय जना इलाम आएका हुन् ।तस्बिर : विप्लव / कान्तिपुर

यससँगै रातभर ब्रसेल्सका प्रमुख सडकहरूमा कार र मोटरगाडीका लेन अझ कम गर्दै साइकल लेन थपिएको र कतै चौडा पारिँदै गरेका भिडियो मन्त्रीका ट्विटरमा देखियो । यो कुनै पब्लिसिटी ‘स्टन्ट’ थिएन । किनकि युरोपका हरेक विकसित देश र सहरहरूमा साइकल प्रयोगलाई आम र आधारभूत आवश्यकताका रूपमा धेरै अघिदेखि सरकारहरूले अंगीकार गर्दै आएका छन् ।

ब्रसेल्समा ४० किमि लामो थप साइकल लेन निर्माण भएको छ । जबकि साइकल लेनको राम्रो नेटवर्क सहरभरि नै छ । साथै सन् २०२३ सम्ममा ८० किमिको साइकल लेन ब्रसेल्सको भित्री रिङरोडमा बनाउने योजनामा गत वर्षदेखि नै काम भइरहेको थियो । गत मे ४ देखि ब्रसेल्सका सम्पूर्ण भित्री क्षेत्रहरूमा साइक्लिस्ट र बटुवालाई प्राथमिकता दिँदै उनीहरूको सुरक्षालाई ध्यानमा राखी कार, मोटरगाडीको अधिकतम गति २० किमि प्रतिघण्टा निर्धारित गरिएको छ ।

अप्रिल ३० मा फ्रान्सकी मिनिस्टर फर इकोलोजिकल ट्रान्जिसन एलिजाबेथ बोर्नेले ट्विटरमा लेखिन्, ‘यस समयमा हामी एकदम अघि बढेर साइक्लिङ संस्कृतिलाई अघि लान चाहिरहेका छौं । आफैंमा साइकल यो कैदमुक्तिका उपायहरूमा एक सानी रानीजस्तै हुन् ।’ फ्रान्समा साइकललाई प्रेमपूर्वक ‘लिटिल क्विन’ नाम दिइएको छ ।

फ्रान्सको पेरिसमा २ करोड २० लाख डलरका योजना ल्याएर साइकल लेन र पार्किङ स्थल थप गरिएको छ । सहरबासीलाई साइकल चलाउन प्रोत्साहित गर्ने उद्देश्यले नजिकका रजिस्टर्ड स्टोरहरूमा साइकल मर्मत गर्न ५० युरो अनुदान दिइएको छ । नागरिकहरूलाई साइकल ट्रेनिङ दिन पनि सोही बजेटबाट खर्चिइँदै छ ।

पेरिसका मेयर एने हिडाल्गो (जो आफैं पनि साइकलप्रेमी हुन्) ले भनेका थिए, ‘म साइकलप्रति नै समर्पित लामो मार्ग चाहन्छु जसमा सार्वजनिक बस, ट्याक्सी, इमरजेन्सी भेहिकल र क्राफ्टम्यान भेहिकलहरूलाई पनि प्रवेश अनुमति हुनेछ तर निजी कारहरूलाई होइन ।’

पेरिस पेडेन्स्ट्रेनाइजेसन र कार–फ्री सहर बन्न आक्रामक रूपमा अघि बढिरहेका सहरमध्ये पर्छ । यहाँ ७ सय ५० किमि साइकल–लेन बनाउने महत्त्वाकांक्षी र बृहत् योजनासहितका विकास कार्य भइरहेको छ । लामो दूरीको सहरी यात्राका लागि पेरिसका ३ तीन व्यस्त मेट्रोलाइनसँगै जोडिएर साइकल–लेन निर्माण भइरहेको छ । फ्रान्स सरकारले ११ मेदेखि लकडाउन हटाइसकेको छ ।

युरोपमा सबैभन्दा कोरोना महामारी भोगेको इटालीमा मिलान सहरले ३५ किमिको व्यस्त सडकलाई कार र मोटरगाडीहरूबाट मुक्त राखेर पैदल र साइकलयात्रीलाई सहज र सुरक्षित बनाउने योजनासहित काम अघि बढाएको छ । सहरभित्र मोटर गाडीहरूको अधिकतम गति ३० किमि प्रतिघण्टामा सीमित पारिएको छ । इटालीले महामारीको दुःखबाट सिक्दै वातावरण प्रदूषण रोक्न र सोसल डिस्ट्यान्सका लागि साइकल प्रयोगलाई नै प्रमुख विकल्पका रूपमा लिएको देखिन्छ ।

कोलम्बियाको राजधानी बोगोटामा पपअप (तत्काल बनाउन सकिने) साइकल–लेनमा सय किमि थप बढाइएको छ । जबकि यसअघि नै त्यहाँ ४५० किमि लामो विकसित र व्यवस्थित नेटवर्क छ । यस बेला बोगोटाले सडकमा मोटरगाडीको स्पेस कम गर्दै साइकललाई ज्यादा छुट्ट्याइएको छ । त्यस्तै जर्मनीको राजधानी बर्लिनले आफ्नो साइकल–लेनको नेटवर्कमा थप अस्थायी लेनहरू निर्माण गरिसकेको छ ।

मेक्सिकोको राजधानी मेक्सिको सिटीले साइकल लेनलाई अस्थायी रूपमा चार गुणा बढाएको छ । हंगेरीको बुडापेस्टले पपअप साइकल–लेन थपेर सार्वजनिक बसको यात्रालाई निरुत्साहित गरी कोभिड–१९ को संक्रमण केही रुटहरूमा ९० प्रतिशतसम्म कम गर्न सकेको छ ।

इटालीको रोमका मेयर भर्जिनिया रेगीले पनि नागरिकहरूलाई साइकलमा यात्रा गराउन र समरस्कुल खोल्न चाहेका छन् ।

क्यानडाको भ्यानकोभरले भिडभाड रहने स्टेन्ली पार्कमा मोटरगाडीहरूलाई पूर्ण निषेध गरेर साइक्लिस्ट, ह्विलचेयरयात्री, बटुवा र बच्चाहरूलाई प्राथमिकता दिएको छ । त्यहाँ मानिसहरूलाई व्यायाम, मनोरञ्जन र प्रकृतिप्रेमका लागि छुट्ट्याइएको छ ।

स्कटिस सरकारले सडकमा फुटपाथ र साइकल लेन निर्माणका लागि १ करोड पाउन्ड छुट्ट्याएको छ । ग्रेट म्यानचेस्टरमा साइकल र पैदलयात्राका लागि योजनापूर्वक काम हुँदै छ । ब्रिटिस प्रधानमन्त्री बोरिस जोनसोनले मे ६ मा ससद्मा ‘अबको आउने समय साइकलका लागि स्वर्णिम युग हुने’ बताएका थिए । ‘यतिखेर बृहत् मात्रामा प्लानिङ हुँदै छ जसले मानिसहरूलाई मासट्रान्जिटको प्रयोग गरेर काममा जानुको विकल्प दिनेछ, त्यो भनेको पक्कै साइक्लिङको स्वर्णिम युग हुनेछ,’ उनले भनेका थिए । प्रधानमन्त्री जोनसोन साइकलमै नियमित यात्रा गर्छन् । उनी लन्डनको मेयर छँदादेखि नै त्यहाँको परम्परागत यातायात प्रणालीको ढाँचामा साइक्लिङलाई प्राथमिकता दिन सुरु गरेका थिए ।

बीबीसीको रिपोर्टमा लन्डन स्ट्राटेजिक को–अर्डिनेसन ग्रुपको हवाला दिँदै सतर्क गराइएको छ– ‘लकडाउन खोलेसँगै सामाजिक दूरीको नियमका कारण लन्डनका अन्डरग्राउन्ड मेट्रोहरूमा चर्को दबाब पर्नेछ । मेट्रो ट्युबको कुल क्षमताको १५ प्रतिशत र बसहरूको क्षमता १२ प्रतिशतमा झर्नेछ ।’ अर्थात् मेट्रोले सय जना बोक्न सक्ने भए १५ र बसले १२ जना मात्र बोक्नु पाउनेछन् । यस कारण नागरिकहरूलाई सहज यात्राको विकल्प भनेको हिँड्नु वा साइकल चढ्नु नै हो ।

लन्डनमा कोभिड–१९ कै कारण सार्वजनिक बसका ३३ चालकले ज्यान गुमाएका छन् । यस्तोमा सार्वजनिक यातायातको प्रयोग ‘रिस्क’ मानिएकाले साइकल प्रयोग व्यापक बढिरहेको छ ।

०००

लामो लकडाउन बिस्तारै खुकुलो पार्दै मानिसहरूलाई सक्रिय सामाजिक जीवनमा फर्काउने क्रममा कोरोना महामारी झन् नबल्झियोस् भनेर विश्वमा सचेत रूपले विभिन्न उपाय अपनाइँदै छन् । विशेषतः मास ट्रान्स्पोर्टेसनका मेट्रो र बसहरूमा अत्यधिक सावधानीका उपाय अपनाएर या ती साधनको विकल्प साइकलको प्रयोग गर्न हरेक विकसित सहर लागिरहेका छन् ।

हुन त लकडाउनकै कारण सहरहरूमा कहिल्यै नदेखिएका सकारात्मक परिवर्तन पनि देखिएका छन् । सहरी क्षेत्रको वातावरणमा उल्लेख्य परिवर्तन आएको छ । विश्वभर लकडाउनको ३ साताको अध्ययनबाटै वायुमा हानिकारक ‘पार्टिकुलेट’ कणहरू गत वर्षको तुलनामा अनुमानित ६० प्रतिशतले घटेको छ । सहरका आकाश सफा, सुन्दर र स्निग्ध देखिएका थिए । हराइसकेका चराचुरुङ्गीका चिरबिर सुनिँदा सहरहरूमा प्रकृति पसेको अनुभूति सबैले गरे । नदीहरू स्वच्छ भए । हरियाली बढेको छ । यसरी मानिसहरू घरमै बस्दा प्रकृति भने बाहिर निस्कन पाएको छ ।

मोटरगाडीहरू रोकिँदा देखिएको यो परिवर्तनले हाम्रो सहरी जीवनको ढाँचा मात्र होइन, मूलभूत रूपमै नयाँ प्राथमिकता निर्धारण गर्न दबाब दिएको छ । यी प्राथमिकतामध्ये एक हो, यातायातमा दिगो र वातावरणमैत्री साधनहरूको प्रयोग ।

लकडाउनपछि सामाजिक दूरी कसरी व्यावहारिक हुन सक्छ ? के सार्वजनिक बस, मेट्रोहरूमा यसको ग्यारेन्टी रहन्छ ? मोटर गाडीहरूको प्रयोगले सुध्रिसकेको वायु फेरि प्रदूषित हुँदैन ? यहीबीचमा महामारीको अर्को तरंग उठ्यो भने ? यी सबै संशयको एउटा उपाय साइकलको ज्यादाभन्दा ज्यादा प्रयोग नै हो ।

कोरोनाबाट बच्ने उपाय भनेकै रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउनु हो । यसका लागि पनि साइकल उपयोगी हुन्छ । लकडाउनमा कोठामा खुम्चिएका सर्वसाधारणलाई यात्रासँगै व्यायाम गराउनु साइकलको अर्को आयाम हो ।

कोभिड महामारी र वायुप्रदूषणबारे गरिएको अध्ययनले धेरै प्रदूषित सहरका बासिन्दालाई न्युमोनिया लाग्न सक्ने र यसले मृत्युदर बढाउने देखाएको थियो । अतः पुनः सडकमा तिनै मोटरगाडी, कार, बाइकहरू देखिए तिनले बढाउने वायुप्रदूषण र कोभिड–१९ को असर अझ भयंकर हुनेछ । यही सम्भावना बुझेरै विकसित देशहरूले यसमा कठोर निर्णय लिइरहेका छन् । विश्व स्वास्थ्य संगठनले पनि महामारीको अवस्थामा शारीरिक सक्रियता कम भएकाले सामाजिक दुरी कायम राख्दै अनुकूल बेलामा साइकल चलाउन वा हिँड्न सुझाव दिएको छ ।

०००

नेपालमा भने यति बेला दिग्भ्रमित र किंकर्तव्यविमूढको अवस्था देखिन्छ । लकडाउन केही खुकुलो पार्दै काठमाडौंका सडकमा कार र बाइकहरूको भिड ह्वात्तै बढेको छ । सम्बन्धित सरकारी निकायले यसबाट सिकेर वातावरण, प्रकृति र मानव जीवनको मूल्यलाई सर्वोपरि ठानी नीतिगत र रणनीतिक योजनाको आवश्यकता महसुस गर्लान् ? सहर र सडकको यो समस्यालाई बेलैमा समाधान गर्न उचित कदम नचाले महामारीको दोस्रो स्टेजमा छिरिसकेको देशमा हुन सक्ने विस्फोट नियन्त्रण गर्न सरकारको क्षमता रहनेछैन । अन्य देशको भोगाइबाट शिक्षा लिँदै सरकारले तत्काल पाइला चालिहाल्नुपर्छ । साइकल–लेन र गतिला फुटपाथ बनाउन अबका आधारभूत आवश्यकता हुन् । सडकहरूमा अब क्रान्तिकारी हस्तक्षेप गर्दै यिनलाई मानवकेन्द्रित बनाउनुपर्छ, न कि मोटरगाडी–केन्द्रित ।

लकडाउनका समयमा सडकहरूको मर्मतसम्भार प्रशंसायोग्य छ । सडक विभाग र यातायातमन्त्री वसन्त नेम्वाङको मिहिनेत सराहनीय छ । लकडाउन खुकुलिएपछि उत्पन्न हुने जटिलता आँकलन गर्दै मोटरगाडीको प्रभुत्व कम गरेर साइकल–लेन निर्माणका नयाँ योजना सुरु गरेको भए मन्त्रालयले आमनागरिकबाट ठूलो सम्मान र प्रेम पाउने पक्का थियो ।

ललितपुर महानगरले सुरु गरेको साइकल–लेनको कार्ययोजनालाई तदारुकताका साथ अघि बढाउन नसक्दा धेरै निराशा छाएको छ । काठमाडौं महानगरले नयाँ कार्यकालको ३ वर्ष सकिँदा पनि साइकल–लेनका काम सुरु गर्न नसक्नु दुःखद छ ।

अब पनि सार्वजनिक यातायातका साधन निस्फिक्री चल्न दिनु र एउटै गाडीमा कोचाकोच मानिसहरू यात्रा गर्नु संक्रमणलाई बढाउनु हो । अतः स्पष्ट मापदण्ड तयार गर्दै साइकल तथा पैदल यात्रालाई बढीभन्दा बढी प्रोत्साहन गर्नु नै अहिलेको उत्तम उपाय हो । यसका लागि कम्तीमा साइकल पसल, रिपेयर स्टोरहरू तमतयार राख्नुपर्छ ।

(श्रेष्ठ नेपाल साइकल सोसाइटीका अध्यक्ष हुन्)

प्रकाशित : जेष्ठ १६, २०७७ १३:१४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×