कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement
२५.१२°C काठमाडौं
काठमाडौंमा वायुको गुणस्तर: १९६
जलवायु परिवर्तन विशेष

पूर्वानुमानका सकस

तीन हजार मिटरभन्दा माथिका स्थानमा मौसम अवलोकन निकै कम छ, यो नेपालको मात्र नभई विश्वव्यापी मौसम पूर्वानुमानका लागि महत्त्वपूर्ण चुनौती हो
डा. अर्चना श्रेष्ठ

खराब मौसमबाट हुने नोक्सानलाई कम गर्न र राम्रो मौसमबाट फाइदा लिन भरपर्दो मौसम पूर्वानुमानको ठूलो भूमिका हुन्छ । हाल जल तथा मौसम विज्ञान विभागले गर्ने मौसम पूर्वानुमानमा धेरै सुधार भएको छ । तर यसलाई भरपर्दो, समय सान्दर्भिक बनाउन चुनौती छन् ।

पूर्वानुमानका सकस

हालको मौसम अवस्थाको आधारमा गणितीय समीकरणको संग्रह मौसम मोडल प्रयोग गरी भविष्यको पूर्वानुमान गरिन्छ । त्यसैले जति धेरै संख्यामा मौसम मापन गरिन्छ, मौसम पूर्वानुमान त्यति नै भरपर्दो हुन्छ । नराम्रो वा कम तथ्यांकले मौसम पूर्वानुमान पनि कम भरपर्दो हुन्छ । नेपालमा जल तथा मौसम विज्ञान विभागले लगभग ५ सयको हाराहारीमा विभिन्न प्रकारका म्यानुयल र स्वचालित मौसम मापन केन्द्र जडान गरेको छ । यी केन्द्रमा जडित यन्त्रले पृथ्वीसँग जोडिएको तल्लो वायुमण्डलका विभिन्न मौसम अवयवको मापन गर्दछ । त्यसैले यसलाई सतही मौसम मापन केन्द्र पनि भनिन्छ । यी मापन यन्त्र पनि विभिन्न किसिमका छन् । एउटा वर्षाको मापन, अर्को तापक्रम, आर्द्रता र वर्षाको मापन गर्ने हावापानी केन्द्र पनि छन् ।

कुनै कृषि प्रयोजनका लागि पनि हामी वायु, पानी, तापक्रम आर्द्रता, सौर्य ऊर्जा, माटोको तापक्रम, वाष्पीकरण आदिको मापन लिन्छौं । त्यसैगरी आधारभूत मौसम पूर्वानुमान प्रयोग हुने सिनोप्टिक र हवाई मौसमका लागि एरो–सिनोप्टिक केन्द्रमा तापक्रम, हावाको गति र दिशा, वर्षादेखि वायुको चाप, बादल, पारदर्शिता आदि मौसम अवयवको मापन गरिन्छ ।

मौसम पूर्वानुमानमा वायुको चापको ठूलो महत्त्व हुन्छ । न्यून चापीय प्रणालीले खराब मौसम ल्याउँछ भने उच्च चापीय प्रणालीले सफा मौसम दिन्छ । मौसम पूर्वानुमानलाई भरपर्दो बनाउन मौसम अवलोकनमा भू–उपग्रह, राडार, चट्याङ मापन केन्द्र तथा उपल्लो वायुमण्डल मापन गर्ने रेडियोसोन्ड केन्द्र पनि प्रयोग गरिन्छ । भरपर्दो मौसम पूर्वानुमान गर्न नेपालको मात्रै तथ्यांक भएर हुँदैन ।

विश्वव्यापी मौसम प्रणालीले नेपालको मौसमलाई असर गरिरहेको हुन्छ, त्यसैले तथ्यांक पनि त्यही किसिमको चाहिन्छ । नेपालको मौसम पूर्वानुमानको स्तर विश्वव्यापी र क्षेत्रीय तथ्यांकहरूको उपलब्धमा पनि भर पर्छ ।

तुलनात्मक रूपमा हाम्रोमा वर्षा मापन यन्त्र चार सयभन्दा बढी छन् । पहाडी भूगोलका कारण नेपालमा धेरै स्थानिक विविधता हुन्छ र वर्षा पर्ने दर पनि फरक–फरक हुन्छ । गोदावरीमा पानी पर्दा ताहाचलमा पानी नपरेको हुन सक्छ । पोखरामा सबैभन्दा बढी पानी पर्छ भने उत्तरमा जोमसोममा धेरै कम वर्षा हुन्छ ।

पहाडी क्षेत्र भएका मुलुकमा यस्ता मापन यन्त्र जति धेरै भए त्यति राम्रो आकलन गर्न सहयोग हुन्छ । काठमाडौं र चितवनको तथ्यांक छ तर त्योबीचको स्थानबाट तथ्यांक लिइएन भने यी दुई स्थानबीचको पूर्वानुमान यही दुई तथ्यांकको आधारमा हुन्छ । त्यो पूर्ण रूपमा सही नहुन सक्छ । त्यसैले जति धेरै तथ्यांक, त्यति धेरै अनुमान गर्न सहज हुन्छ ।

तापक्रमको अवस्थामा केही थाहा पाउन सजिलो हुन्छ । वर्षा गराउने प्रणालीको प्रक्रिया अलि जटिल हुन्छ । सबै बादलले पानी पार्दैन । वर्षात्को प्रणाली र प्रक्रियामा नन–लिनियर विशेषता हुन्छ । तापक्रममा चाहिँ केही हदसम्म लिनियर विशेषता हुन्छ । यो धेरै हदमा अक्षांश र उचाइमा भर पर्छ । जस्तैः कुनै पहाडको फेदी, ५ सय मिटर र त्यसको चुचुरो, ५ हजार मिटर उचाइमा मापन गरेको तापक्रमको आधारमा ५ सय मिटर र ५ हजार मिटरबीचको उचाइको तापक्रम धेरै हदसम्म आकलन गर्न सकिन्छ ।

३ हजार मिटरभन्दा माथिका स्थानमा मौसम अवलोकन निकै कम छ । यो नेपालको मात्र नभई विश्वव्यापी मौसम पूर्वानुमानका लागि महत्त्वपूर्ण चुनौती हो ।

नेपालको सिधा माथिको वायुमण्डलमा हावाको आर्द्रता, अवस्था, वायुको अवस्था/गति के छ भन्ने मापन भएको थिएन । सन् २०१९ देखि मात्रै अवलोकन गर्न थालिएको छ । कीर्तिपुरको रेडियोसेन्ड केन्द्रबाट दैनिक एक पटक बेलुन उडाएर तथ्यांक लिन्छौं । नेपालभरमा एक ठाउँमा मात्रै यसको तथ्यांक संकलन हुन्छ । निकै महँगो भएकाले अरू ठाउँमा यसको अध्ययन गर्न सम्भव भइरहेको छैन । अब्जर्भेसन ग्यापले गर्दा पनि मौसम पूर्वानुमान गर्दागर्दा हाम्रोमा गाह्रो भइरहेको छ ।

अर्को चुनौती भनेको मौसम अवयवहरूको विशेषता र अन्तरसम्बन्ध नन–लिनियर हुन्छ र पूर्वानुमानको समयसीमासँगै पूर्वानुमानको त्रुटि पनि बढ्दै जाने यसको विशेषता हुन्छ । त्यसैले मौसम पूर्वानुमान गर्दा जति लामो समयको आकलन गरिन्छ, त्यति नै एक्युरेसी घट्दै जान्छ । त्यसैले हाल नेपालमा नियमित रूपमा केही घण्टादेखि तीन दिनसम्मको मौसम पूर्वानुमान, साप्ताहिक गुणात्मक मौसम पूर्वानुमान र मनसुन तथा हिउँदको ऋतुगत पूर्वानुमान गरिन्छ ।

युरोप र अमेरिकामा मौसम र जलवायुका विविध पक्षको अध्ययन/अनुसन्धान भएका छन् । त्यसैले त्यहाँको मौसम पूर्वानुमान गर्ने मोडलले त्यहाँको मौसम विविधतालाई समेटेको हुन्छ । अर्थात्, मौसम पूर्वानुमान मोडल त्यस स्थानको लागि क्यालिब्रट र भेरिफाइ गरेको हुन्छ । त्यसैले ती देशमा भरपर्दो मात्रात्मक मौसम पूर्वानुमान हुन्छ र तीन–चार हप्तासम्मको मात्रात्मक र गुणात्मक साप्ताहिक मौसम पूर्वानुमान गरिन्छ । तर नेपालको सन्दर्भमा मौसमी विविधताको धेरै अध्ययन गर्न बाँकी छ ।

हामी अहिले नियमित रूपमा वर्षा र तापक्रमको पूर्वानुमान मात्र गर्छौं । तर, विकसित देशमा अरू मौसम प्रणाली (कुहिरो, हावाहुरी, असिना, घुम्रपात (टोर्नेडो), चक्रवात, चिसो लहर, तातोलहर, सुख्खा, अतिवृष्टी) को पनि पूर्वानुमान गरिन्छ । यसका लागि विभिन्न किसिमको मौसम प्रणालीका लागि फरकफरक मौसम मोडल प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ । यी प्रणाली विकसित गर्ने मौसमका कारण उत्तरी अमेरिकामा भन्दा नेपालमा फरक हुन सक्छ । नेपालमा मुख्यतया वर्षा मनसुनी प्रणालीले गराउँछ भने अमेरिकामा फ्रन्टल सिस्टमले गराउँछ । त्यसैले यसका लागि नेपालमा मौसम प्रणालीको डाइनामिक्सको अध्ययन अनुसन्धान गरी सोहीअनुसारको मोडल क्यालिब्रेसन र विकास गर्न जरुरी छ । नेपालमा अहिले एकै किसिमको मोडल मात्र प्रयोग गर्छौं ।

मौसम पूर्वानुमानको एक्युरेसी कस्तो प्रकारको मौसम प्रणाली हो भन्ने कुरामा पनि सम्बन्ध छ । ठूलो क्षेत्रफलको मौसमी प्रणाली हो भने मोडलहरूले क्याप्चर गर्छ । अवलोकनमा भएको ग्याप मिलाउन पनि सजिलो हुन्छ तर स्थानीय स्तर वा सानो क्षेत्रफलको मौसम प्रणाली अनुमान गर्न गाह्रो हुन्छ । त्यही भएर प्रि–मनसुन र पोस्ट मनसुनमा कतिपय पूर्वानुमान नमिल्न पनि सक्छन् । मनसुन तथा हिउँदमा धेरै हदसम्म पूर्वानुमान मिल्छ । तर, जहाँ स्थानीय वायुको अवस्थाले भूमिका खेल्न थाल्छन् तब चुनौती थपिन्छन् ।

जलवायुको अध्ययन मौसम घण्टा–घण्टामा, दैनिक रूपमा परिवर्तन भइरहने वायुमण्डलीय अवस्था हो भने जलवायु भन्नाले कुनै पनि स्थानको औसत (कम्तीमा ३० वर्षको) वायुमण्डलीय अवस्था हो । त्यसैले भविष्यमा हुने मौसमी अवस्थाको आकलन गर्नेलाई मौसम पूर्वानुमान भनिन्छ । जलवायुको आकलन गर्नेलाई जलवायु प्रक्षेपण भनिन्छ ।

नेपालको विगतको तापक्रमको अवस्था हेर्दा देशभर तापक्रम बढिरहेको संकेत दिन्छ । अधिकतम तापक्रम (दिउँसो) बढ्ने दरमा वृद्धि भइरहेको छ । सन् १९७१ देखि २०१४ सम्मको तथ्यांकलाई हेर्दा नेपालमा अधिकतम तापक्रम वृद्धिदर वार्षिक रूपमा ०.०५६ डिग्री सेल्सियसले बढ्दै गएको देखिन्छ । यो अवस्था तराईभन्दा उच्च हिमाली क्षेत्रमा धेरै छ । हिमनदी पग्लनु, हिमतालको क्षेत्रफल बढ्नुलाई पनि तापक्रम वृद्धिको संकेत र असरका रूपमा लिन सकिन्छ ।

हरित गृह ग्यासका कारण तापक्रम बढाइदिएको छ र त्यो सिधै देखिन्छ । अत्यधिक वर्षा हुने घटना पहिला नभएको ठाउँमा बढेको छ । जस्तैः पहिला हामीले सुन्दा पूर्वतिर बाढीले धेरै नोक्सान गरेको सुनिन्थ्यो, पश्चिमतिर कम हुन्थ्यो । अहिले बाढीबाट धेरै नोक्सान पश्चिमतिर देखिन थालेको छ । यस्ता जटिल मौसम परिस्थतिका लागि तयार हुन र क्षति न्यूनीकरण गर्न भर पर्दो मौसम पूर्वानुमानको ठूलो महत्त्व र आवश्यकता हुन्छ ।

जलवायु परिवर्तन भइरहेको छ र नेपालले पनि हरेक वर्ष धेरै नोक्सान व्यहोर्नुपरेको छ । तर यी विषम मानव सिर्जित जलवायु परिवर्तनका कारणले हो भनेर यकिन गर्न ‘क्लाइमेट चेन्ज एट्रिब्युसन’ विश्लेषण गर्न आवश्यक छ । यसका लागि राष्ट्रले लगानी गर्नुपर्छ ।

जल तथा मौसम पूर्वानुमान विभागकी उपमहानिर्देशक श्रेष्ठसँग कान्तिपुर संवाददाता गोविन्द पोखरेलले गरेको कुराकानीमा आधारित ।

प्रकाशित : फाल्गुन ७, २०७८ १३:४०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
जनताको राय

चालु वर्षको ९ महिनामा वार्षिक लक्ष्यको ३२.२४ प्रतिशत मात्र विकास खर्च हुनुको अर्थ के हो ?