पहाडमा फैलिँदै डेंगु- समाचार - कान्तिपुर समाचार

पहाडमा फैलिँदै डेंगु

तराईका जिल्लामा धेरै फैलिने डेंगु संक्रमण पछिल्लो समय पहाडसम्म पुगेको छ । लुम्बिनी प्रदेशका गुल्मी, रूकुम पूर्व, अर्घाखाँची, रोल्पा र प्यूठानमा संक्रमित बढिरहेका छन् ।
सन्जु पौडेल, जे पाण्डे

लुम्बिनी, नेपालगन्ज — ज्वरो आउने, टाउको दुख्ने भएपछि रुकुम पूर्वका ५९ वर्षीय सेतानन्द जैसी चार दिनपछि जिल्ला अस्पताल पुगे । परीक्षणबाट डेंगु संक्रमण पुष्टि भयो । दुई रात तीन दिनको अस्पताल बसाइपछि घर फर्किएका उनलाई अहिले पनि हिँडडुल गर्दा रिंगटा लाग्छ । ‘यसले ज्यान धेरै दुख्ने रहेछ,’ उनले भने, ‘शरीर निकै गलाएको छ ।’

गुल्मीको रेसुंगा–५ का सुदीप ढकाल पनि बेड रेस्टमा छन् । डेंगु संक्रमणपछि उनलाई १ सय ४ डिग्रीसम्म जरो आयो । अहिले पनि सहज तरिकाले बस्न नसकेकाले बिस्तरामा पल्टिएर दिन बिताउने गरेको उनले सुनाए ।

यसअघि तराईका जिल्लामा धेरै फैलिने डेंगु संक्रमण पछिल्लो समय पहाडसम्म पुगेको छ । लुम्बिनी प्रदेशका गुल्मी, रुकुम पूर्व, अर्घाखाँची, रोल्पा र प्यूठानमा डेंगुका बिरामी बढिरहेका छन् । यहाँस्थित स्वास्थ्य निर्देशनालयको तथ्यांक अनुसार प्रदेशका १२ वटै जिल्लामा डेंगुका बिरामी छन् । पछिल्लो ६ महिनाको तथ्यांकअनुसार पहाडी जिल्लामध्ये पाल्पामा सबैभन्दा धेरै ५८ जनामा डेंगु संक्रमण देखिएको छ । अर्घाखाँचीमा २५ जना संक्रमित फेला परेको तथ्यांक अधिकृत मानबहादुर वलीले बताए । गुल्मीमा ६ महिनामा १७ जना बिरामी परे भने रोल्पा, रुकुम पूर्व र प्यूठानमा महिनामा सरदर तीन जनासम्म बिरामी भेटिएका छन् ।

पहाडी तथा हिमाली जिल्लामा पनि लामखुट्टे रहेकाले डेंगुको जोखिम बढेको रुकुम पूर्व अस्पतालका मेडिकल सुपरिन्टेन्डेन्ट डा. पूर्णबहादुर पुनले बताए । उनका अनुसार अस्पतालमा प्रतिदिन २० जनासम्म डेंगुका लक्षण भएका बिरामी आउने गरेका छन् । ‘हामीसँग डेंगु किट अभाव छ,’ उनले भने, ‘सयवटा आएका किट सबै सकिए, अहिले लक्षणका आधारमा सामान्य औषधि दिएर घर पठाउने काम भइरहेको छ ।’ गम्भीर खाले बिरामी भने उपचारका लागि बुटवलसम्म पुग्ने गरेका छन् ।

किट पर्याप्त भएर जाँच्ने हो भने पहाड र तराई जताततै डेंगु देखिने डा. प्रकाश श्रेष्ठ बताउँछन् । ‘यहाँ रुघा, ज्वरो सामान्य भए जाँच नै हुँदैन,’ उनले भने, ‘८५ प्रतिशत बिरामीमा लक्षण गम्भीर नहुनाले डेंगु भए/नभएको वास्ता नभएको हो ।’ बिरामीको ट्राभल हिस्ट्री हेर्दा गाडीमा यात्रा गर्दागर्दै डेंगु लागेर जचाउन आएको समेत भेटेको उनले बताए । ‘पहाडी बस्तीका मानिस तराई पुगेर फर्कंदा डेंगुको पहिलो भाइरसले छोइसकेको हुन्छ,’ उनले भने, ‘त्यसैले नयाँ मानिसलाई संक्रमण गराउन समय धेरै लाग्दैन ।’ लुम्बिनी प्रदेशका तराईका जिल्लामध्ये रूपन्देहीमा सबैभन्दा धेरै ६ सय ९९ जना डेंगु संक्रमित छन् । लुम्बिनी प्रादेशिक अस्पताल, युनिभर्सल कलेज अफ मेडिकल साइन्सेज, भीम अस्पताललगायतमा डेंगुका बिरामी उपचाररत छन् । त्यस्तै, बाँके, बर्दिया, दाङमा २० देखि २६ जनासम्म बिरामीलाई डेंगु भएको तथ्यांकमा उल्लेख छ । कपिलवस्तु, पश्चिम नवलपरासीमा भने सबैभन्दा कम ३ देखि ६ जनामा मात्र डेंगु पुष्टि भएको छ ।

कर्णाली र सुदूरमा पनि

डेंगु संक्रमणपछि भेरी उपचारार्थ अस्पताल भर्ना भएका बिरामीमध्ये दुई जनाको मृत्यु भएको छ । मृत्यु हुनेमा बर्दियाका ८५ वर्षीय पुरुष र कैलाली टीकापुरकी १२ वर्षीया बालिका छन् । भदौ १४ गते र १९ गते भर्ना भएका उनीहरूको बुधबार केही समयको अन्तरमा मृत्यु भएको भेरी अस्पतालका मेडिकल सुपरिन्टेन्डेन्ट डा. बद्री चापागाईंले बताए । त्यसअघि निःसर्ग अस्पतालमा पनि ३५ वर्षीया एक महिलाको मृत्यु भएको थियो । कैलालीको लम्की चुहामा मात्रै २५ जनामा संक्रमण देखिएको छ ।

भेरी अस्पतालमा डोटीकी ५५ वर्षीया महिलाको उपचार भइरहेको छ । चिकित्सकहरूले ती महिलामा रगतको कमी भए पनि स्वास्थ्य अवस्थामा सुधार भइरहेको जनाएका छन् । डेंगुका कारण पश्चिम तराईमा मृत्यु र संक्रमित हुनेको संख्या थपिदै गएपछि संक्रमणले महामारीको रूप लिन सक्ने खतरा बढेको छ । लुम्बिनी, कर्णाली र सुदूपश्चिम प्रदेशका विभिन्न जिल्लाबाट भेरी अस्पतालमा डेंगु संक्रमितहरू आउने गरेका छन् । ज्वरोले थलिएर सिकिस्त भएपछि मात्रै अस्पताल आउनेहरू बढी जोखिममा पर्ने गरेको चिकित्सक बताउँछन् । यस्तै अवस्थाका बिरामीमध्ये बर्दियाका एक र कैलालीका दुईसमेत तीन जनाको मृत्यु भएको हो । मृत्यु हुनेमा १२ देखि ८५ वर्ष उमेरसम्मका छन् ।

सुदूरपश्चिको पहाडी जिल्ला डोटीबाट समेत बिरामी आउनुले संक्रमण तराईदेखि पहाडी क्षेत्रसम्म फैलिएको पुष्टि हुन्छ । चिकित्सकले डेंगुका कतिपय बिरामीमा रगतको कमी हुने गरेको बताएका छन् । उपचार गराउन आएका बिरामीका आफन्तले पहाडी तथा ग्रामीण क्षेत्रमा धेरै जना ज्वरो आएर थलिएको तर स्वास्थ्य परीक्षण गर्न अस्पताल नगएको बताए । ‘गाउँमा धेरैलाई ज्वरो आएको छ तर सबै घरमै बसेका छन्,’ शिखर नगरपालिका–११ का बहादुर बोहराले भने, ‘गाउँमा धेरै जना थलिएका छन् । सबैमा डेंगुको जस्तै लक्षण देखिएको छ ।’

धेरै स्थानमा डेंगु सार्ने एडिस एजिप्टी जातका लामखुट्टे र त्यसका लार्भासमेत देखिएकाले संक्रमण अझै बढ्न सक्ने चेतावनी दिँदै स्वास्थ्यकर्मीले सावधानी अपनाउन अपिल गरेका छन् । ‘झुलको प्रयोग गर्ने, टिनका डब्बा, प्लास्टिकका बोतल, टायर, सिसी, ड्रममा जमेको पानी फालेर लामखुट्टेको बासस्थान नष्ट गरे जोगिन सकिन्छ,’ भेरी अस्पतालका मेडिकल सुपरिन्टेन्डेन्ट डा. चापागाईंले भने, ‘एडिस एजिप्टी जातको लामखुट्टेले दिउँसो वा उज्यालो समयमा टोक्दा डेंगु हुने भएकाले जोगिन सकिने उत्तम उपाए सावधानी नै हो ।’ भारत आउजाउका लागि घुइँचो लाग्ने नेपालगन्जको बसपार्क क्षेत्र डेंगु संक्रमणको उच्च जोखिममा छ । स्वास्थ्यकर्मीले डेंगु सार्ने जातको लामखुट्टे र त्यसका लार्भासमेत देखिएपछि बसपार्कसहित नेपालगन्ज–४ लाई खतराको सूचीमा राखेका छन् ।

डेढ लाखभन्दा बढी बासिन्दा रहेको नेपालगन्जको अति व्यस्त क्षेत्र गणेशपुरसहित उपमहानगरपालिकामा चार जनामा डेंगु देखिएको छ । गणेशपुरमा कतै नगएका व्यक्तिमा संक्रमण पुष्टि भएपछि क्रमिक रूपले सबैतिर संक्रमण फैलिन सक्ने भन्दै स्वास्थ्यकर्मीसहितको टोलीले बसपार्कको सीमित क्षेत्रमा लामखुट्टे बस्ने ठाउँ नष्ट गरे पनि उक्त अभियानमा स्थानीयवासीको सक्रियता भने देखिएन । बाँकेमा बिहीबारसम्म १२ जनामा डेंगु देखिएको छ, तीमध्ये तीन जना बर्दियाका हुन् । रोग पहिचानका लागि दुर्गम भेकका अस्पताल तथा स्वास्थ्य केन्द्रमा किट अभाव छ ।

प्रकाशित : भाद्र २५, २०७९ १०:१६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

स्वाँ माःला स्वाँ !

शिशिर वैद्य

फुल बेच्न पसेकाहरूका आवाज सहर सुगन्धित बनाउन पर्याप्त हुन्थ्यो कुनै बेला । फूल बेच्नेहरू ठूलो आवाजमा भनिरहेका हुन्थे– स्वाँ माःला स्वाँ...(फूल आयो फूल) ! कान्तिपुर नगरी यस्तै आवाजले ब्युँझिन्थ्यो । सिजनअनुसारका मू स्वाँ, तफ्व स्वाँ, ग्वँग चुली स्वाँ, ह्याँगु स्वाँ, लालुपात्या स्वाँ, लाहुरे स्वाँ, पंखा स्वाँ, अजू स्वाँ, सिन्ह स्वाँ बोकेर गथुहरू सहर पस्थे । अनि घरघर डुल्दै कराउँथे– ‘स्वाँ माला स्वाँ ।’

मन्दिरैमन्दिरको सहर हो– कान्तिपुर । जात्रा सहरको नशा नशामा छ । कसलाई थाहा होला स्वाँको महत्त्व, यो सहरलाई भन्दा बढी ? हल्च्वः (हलचोक) पश्चिम इचंगु गाउँ स्वाँका लागि प्रसिद्ध थियो । इचंगुको आफ्नो प्रसिद्धि विलुप्त भएको छ । स्वाँ क्यबहरू मासिएर घर फलेका छन् अहिले । तथ्यांक भन्छ– फूलको व्यापार बढेको छ, तर उत्पादन कम छ । सहरको माग कोलकाताको फूलले धानेको छ ।

त्यो जमाना अर्कै थियो, जब दाउरेहरूलाई जिस्क्याउँदै गीत गाइन्थ्यो—

कल्चा सिं,

मान्चा जाकी

छँके वया खैला हजुर....

कसलाई याद होला यि गीत ? उपत्यका वरिपरिका जंगलबाट दाउरा बटुलेर स–सानो कलीदेखि ठूलाठूला दलिन बोकेर सहरमा बेच्न आउँथे दाउरेहरू । माटोको घर, माटोकै चुल्हो, कुरो त्यो जमानाको पो हो त । दलिन र दाउरा दुवै अपरिहार्य हुन्थ्यो । घर चलाउन पनि बनाउन पनि ।

‘भाले आयो हजुर भाले’ ढाक्रे डोकामा कुखुरा बेच्न सहर डुल्दै गरेका व्यापारीहरू कुन गाउँबाट सहर पस्थे सहरलाई के मतलब हुथ्यो ! पसिनाले लपक्क भिजेर टलक्क मैल टल्किएको टोपी अनि धूलो टाँसिएको धोती । कुखुरा कुखुरा बास आउँथे ती व्यापारीहरू । अर्धनग्न बालबालिकाहरू भाले जिस्क्याउँदै पछि लाग्थे । कुखुरी काँ बासी भात खाँ... ! ती बालबालिकालाई के थाहा कुखुरा बेच्न सहर पसेका गाउँले व्यापारीका व्यथा ! महाबौद्धमा कुखुरा व्यापारीहरूको हाट लाग्थ्यो । गाउँले व्यापारी र सहरी बिचौलियाबीच मोलमोलाई चल्थ्यो । जसले जसलाई निचोर्न सक्थ्यो ऊ फाइदामा हुन्थ्यो । सहरका व्यापारीको चलाखीअघि गाउँले सोझा व्यापारी लाचार हुन्थे । एक–एक कुखुरा बेचेर सहरमा महँगो बास बस्ने कि एकमुस्ट बेचेर गाउँ फर्किने ? उनीहरू दोस्रो उपाए रोज्थे । सहरमा दाना खुवाएर कुखुरा पाल्न कसरी सक्थे र गाउँलेहरू ?

महाबौद्ध परिसरभित्र अर्कै मेला लागिरहन्थ्यो । चिउराका बोराहरूले महाबौद्ध चोक भरिएका हुन्थे । जुटका बोरामा बेच्न राखिएका हुन्थे थरीथरीका चिउरा । मगमग बास्नाले नै पेट भरिन्थ्यो । सालु बजी, ख्वाटु बजी, टाइचिन बजी, ह्याँगु बजी सहरमा अनेकथरी बजीका सोखिन थिए, छन् अझै । बजी आजभोलि प्याकेटमा आउन थालेको छ । नत्र बोरामा आउँथे । बोराको जमाना सकिएको छ । ब्रान्डिङको जमाना जो छ । जमाना जस्तोसुकै भए पनि परम्परा धान्ने व्यापारी अझै छन् सहरमा । खर्पनमा तरकारी बेच्नेहरू उहिले ठिमीदेखि हिँडेरै आउँथे । एक खर्पन तरकारी बेच्न कम्ता दुःख थिएन त्यसबेला । गाउँ–गाउँ पुगेका सडक र यातायातको विकासले किसानलाई सजिलो बनाएको छ । खर्पन ठिमीदेखि बोक्नु पर्दैन आजभोलि ।

बेसारले शिरदेखि पाउसम्म पहेंलिएको मानिस देख्नुभएको छ ? यस्ता मानिस देखेर जन्डिसका कीटाणु पनि भाग्दो हो । गाउँको शुद्ध बेसार बोकेर सहर पस्दा व्यपारीको रूप यस्तै हुन्छ । गाउँमा मिल थिएनन् ऊबेला । मिल सहरमा हुन्थे, बेसार गाउँमा । बेसार बेच्ने पहेंलिनुमा के आश्चर्य ? सहर पस्ने, बेसार बेच्ने, अनि गाउँ फर्किने । एवंरीतले चलेको उसको दिनचर्यामा उसले सायद आफ्नो असली रूप बिर्सिसकेको होला । बेसार अझै पनि गाउँमै फल्छ । फरक यत्ति हो मिलहरू गाउँ पसेका छन् । बेसार बेच्न आजभोलि सहरका गल्ली–गल्ली धाउनु पर्दैन व्यापारीहरूलाई । मिलहरूले पोका पार्ने मिसिन पनि छन् गाउँमै । तर, गाउँका बेसार रोप्ने, सुकाउने किसान कतार, साउदीतिर मरुभूमि जोत्दै छन् । काभ्रेको खुवादेखि लेलेका दाउरा, छैमलेको नास्पाती र आरु, रसुवाको हिमाली जडीबुटी, खोकनाको तेल, दाउरादेखि दलिनसम्म के बिक्दैनथ्यो सहरमा ? हो, सहरमा के बिक्दैन ? प्रश्न गम्भीर छ । कान्तिपुरलाई यस मानेमा खपतपुरभन्दा पनि हुन्छ । उहिले गाउँका उत्पादन खपत गर्थ्यो, आजभोलि गाउँका मानिस खपत गरिरहेछ, उत्पादन भने चीनको । कन्टेनर भरिएर आउने चिनियाँ सामान उपत्यकामा खन्याएर बेतोड कुद्ने ट्रकहरूले राजमार्गमा तहल्कै मच्चाउँछ बेलाबेला । चिनियाँ मालको डम्पिङ साइट बनेको छ कान्तिपुर ।

गाउँको मुहार फेरिएकाले होला सहरको रूप पनि फेरिएको छ आजभोलि । महाबौद्धमा न चिउराको हाट लाग्छ, न कुखुराको । न खोकनामा तोरी फल्छ, न तोरी बेच्नेहरू सहर पस्छन् । आयातित तोरी पेलेर परम्परा धानेका खोकनावासीलाई के भन्नु र खै ? कान्तिपुर सहरका चिकंमुगः, ध्वखाडोल तेलका सुपरिचित नाम हुन् । लाय्कुसाःले कान्तिपुरको तेल परम्परा धानेको छ । ती पनि आयातित तोरीमै निर्भर भइसके । सुनाकोठीको दहिको प्रख्याति केही बूढापाकालाई भन्दा बढी कसलाई याद होला अब ? नालाका आलुबारीहरूमा ठडिएका पार्टी प्यालेसहरू आयातित आलु तासेर फ्रेन्च फ्राइज सर्भ गरिरहेछन् । दोलखाको मुडे आलुका लागि प्रसिद्ध छ । बजारमा मुडेको आलुको माग उच्च छ । तर, उत्पादन थोरै । पत्ता लगाउनुस कान्तिपुरका बजारमा छ्यापछ्याप्ती पाइने ‘मुडेका आलु’ कहाँका होलान् ?

मरु, मखं, वंघः, असं, न्यत, त्यरलगायतका त्वाहरू बँ पसः राख्नेहरूले ढाकिन्थ्यो उहिले । घरघर नधाउने व्यापारीहरू सहरका प्रमुख चोकहरूमा यस्ता पसः थापेर बस्थे । आफ्नो सामान पसार्थे । सहरको अंग थियो बँ पसः । संस्कृति नै भनिहाल्दा कति विद्हरू रिसाउलान् । तर, बँ पसःलाई कान्तिपुर सहरको सामाजिक रीतिरिवाजबाट हटाएर हेर्दा कहाँ भेटिएला बजी, बेसार, स्वाँ, तुफी र जडीबुटीहरू ? गाउँ र काँठका किसान आफ्ना उत्फादन बित्री गर्न कान्तिपुरका सडकमा ग्राहक कुर्थे । सहर तिनै बँ पसःमा खरिददारी गर्थ्यो । बँ पसः सहरको सामाजिक आवश्यकता थियो । गाउँले व्यापारीको रोजीरोटीको आधार ।

समय बदलिएको छ । महानगरलाई घाँडो बनेको छ– बँ पसः । सहरका फुटपाथ, मठमन्दिरका पेटी, फल्चा, दबु, चुक, ननी, बहाः, बहीलगायतका सम्पदा सबैतिर छन् बँ पसः राख्नेहरू । बँ पसः विश्वमा सबैतिर छन्, स्थानीय निकायले ती बँ पसःलाई निश्चित् समय र स्थान तोकेर बस्न दिन्छन् । बँ पसः राख्नेहरू समस्यामा परेरै सम्भावनाका खोजीमा फुटपाथ र सडकमा पसल थाप्न बसेका हुन् । महानगरले उनीहरूलाई लखेट्न पाउँदैन । बँ पसः को व्यवस्थापन गर्ने जिम्मा महानगरकै हो । असलमा कान्तिपुर नगरी सम्भावना र समस्याको एब्स्ट्राक्ट कोलाज हो, जसले जसरी व्याख्या गरे पनि हुने । जसले जसरी बुझे पनि हुने ।

प्रकाशित : भाद्र २५, २०७९ १०:०५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×