युथनेसिया : सुखसँग मर्न देऊ

कल्पना बान्तवा

काठमाडौँ — ब्रसेल्स–बेल्जियम निवासी ८५ वर्षीया सिमोन, अस्पतालको फराकिलो क्याबिनको ओछ्यानमा निद्राबाट ब्युँझन्छिन् ।

नित्यकर्म सकेर कुनाको डाइनिङ टेबलमा बस्दै, बिहानको चियाखाजा खान्छिन् । क्याबिनबाट निस्केर वाकरको सहायताले अस्पतालको लामो करिडोरमा टहल्दै र छेउछाउ क्याबिनका चिनारुसँग अभिवादन र छोटो भेटघाट गर्दै दिनचर्याको एक अंग प्रभाती हिँडडुल पूरा गर्छिन् । क्याबिनमा फर्केर एक छिन बिसाउँदै, कसरत मसिनमा बसेर गोडा तलमाथि गर्दै नियमित अभ्यास गर्छिन् । बुढ्यौलीको कमजोरीबाहेक टड्कारो देखिने शारीरिक रोग उनलाई छैन । यी यावत् काम सकेर ओछ्यानमा आरामसँग बसेर सुस्ताउँछिन् । सिमोनकी नजिककी साथी, ओछ्याननजिकै स्टुलमा बसेकी छन् ।


उत्तिखेरै एक डाक्टर क्याबिनमा पस्छन् । उभिएरै गम्भीर मुद्रामा डाक्टर बोल्छन्, ‘सिमोन † गुड मर्निङ † कस्तो छ ?’
‘एकदम ठीक छु, डाक्टर †’ सिमोन किञ्चित् हँसिलो मुख लाउँदै जवाफ दिन्छिन् ।
डाक्टरले थोरै खुकुलिँदै सोध्छन्, ‘राम्रो † उसो भए के तपाईँ तयार हुनुहुन्छ ?’
सिमोन सहजतासाथ बोल्छिन्, ‘हजुर, डाक्टर † पूरापूर तयार छु । बिहानको कसरत गरिसकेँ, खाजा खाएँ, भेटघाटका काम पनि सकेँ र ज–जसलाई सम्झनुपर्ने हो सबैका नाउँमा खामबन्दी सन्देश लेखिभ्याएँ †’


डाक्टरले सिमोनलाई सानो ग्लासमा कुनै पेय पदार्थ दिन्छन् र उनलाई त्यो पिउन सघाउँछन् । सिमोनले ग्लासको पेय पदार्थ बिस्तारै पिएर तुरेपछि डाक्टरले उनलाई समाएर ओछ्यानमा सजिलो गरी सुताइदिन्छन् । सिमोन तुरन्तै निदाउँछिन् ।


यो दृश्य युथनेसिया अर्थात् सुखसँग मृत्युवरण गर्ने प्रक्रियाको अंश हो । युथनेसिया (सहायताप्राप्त आत्महत्या अर्थात् असिस्टेड सुसाइड) चाहने मानिसले पूरा होसहवासमा निर्णय गरेर सम्बन्धित सरकारी निकायलाई निवेदन दिन्छ । उसको बाँच्न नचाहने अधिकार केवल ऊसँग सुरक्षित रहन्छ र युथनेसियासम्बन्धी विज्ञहरूको सरकारी टोलीले सूक्ष्म अध्ययन तथा छानबिन गरेर उसको निवेदनको औचित्य पुष्टि गरेपछि मात्र उसको मनोकांक्षा कार्यान्वयन हुन्छ । युथनेसियालाई दुई प्रकारमा विभक्त गरिएको छ— एक्टिब युथनेसिया र प्यासिब युथनेसिया । एक्टिब युथनेसियामा निवेदकको मृत्युका निम्ति सीधा कदम चालिन्छ, त्यसमा बिना कुनै कष्ट वा पीडा सजिलो गरी तुरुन्तै निदाउने विषालु सुई वा पेय पदार्थ पर्छन् । प्यासिब युथनेसियामा चाहिँ बिरामीलाई जीवन–रक्षक प्रणालीबाट छुटाइन्छ, साथै दबाई र खानापिना पनि बन्द गरिन्छ । छिमेकी देश भारतको सर्वोच्च अदालतले सन् २०१८ मार्च ९ देखि प्यासिब युथनेसियालाई मञ्जुरी दिएको छ ।


तर, कोमाबाट वर्षौंपछि निस्कन सफल केही बिरामीले, आफू कोमामा रहँदा शरीर चलाउन नसके पनि चेतना कायम रहेको र वरपरका सारा क्रियाकलापप्रति सचेत रहेको उल्लेख गरेका छन् । कथम्कदाचित् यस्ता बिरामीलाई जीवन–रक्षक प्रणालीबाट छुटाउने इजाजत दिइयो भने त्योजस्तो दु:खदायी विडम्बना अर्को नहोला †


सिमोन उपचारविहीन गहिरो उदासीनताको अवस्थाबाट गुज्रिरहेकी थिइन् । झन्डै ४ वर्षअघि, शल्यक्रिया दौरान उनकी छोरीको असामायिक निधनपछि उनलाई संसार विरसिलो लाग्न थालेको थियो र सधैं उही तालिकामा चलिरहेको दैनिकीदेखि विरक्तिएकी थिइन् । उनका डाक्टरले सिमोनलाई डिप्रेसनको औषधि दिएर पनि हेरे तर महिनौं उपचार गर्दा पनि सिमोनको खिन्नता रत्तिभर कम भएन । दैनन्दिनका यावत् कर्म यन्त्रमानवले भैँm नबिराई गर्ने र हाँस्ने–बोल्ने उनको मनको शान्ति एउटै चाहनामा अडेको थियो, स्थानीय यहुदी चिहानमा आफ्नी छोरीको चिहानछेउ चिर निद्रामा लीन हुने † छोरीबिनाको जीवन बाँचिरहनु र नियमित तालिकामा जिन्दगीलाई घिसारिरहनुमा उनलाई पटक्कै रुचि थिएन ।


१९८४ मा डच सर्वोच्च अदालतले चिकित्सकहरूलाई कडा नीति निर्देशन पालनाको सर्तमा स्वैच्छिक युथनेसियालाई स्वीकार्य मानेको निर्णय दिए तापनि, डच फौजदारी कानुनअन्तर्गत चिकित्सकहरूले कानुनी कारबाहीको सामना गर्नुपर्ने सम्भावना अद्यापि छ । सन् २००० को शरदमा डच संसद्ले वैधानिक युथनेसियाको पक्षमा मत दिएर, विश्वमै कानुनी तवरमा युथनेसियाको अभ्यास गरिने मुलुकको अग्रस्थानमा नेदरल्यान्ड्स्लाई औपचारिक रूपमै उभ्यायो । त्यहाँ यसलाई ‘असिस्टेड सुसाइड’ भनिन्छ । युथनेसियालाई कानुनी मान्यता दिने दोस्रो मुलुकमा बेल्जियम पर्छ भने तेस्रोमा लक्जम्बर्ग । मार्च २०१८ सम्ममा युथनेसियाले कानुनी मान्यताप्राप्त देशहरूमा कोलम्बिया, क्यानडा, स्विट्जरल्यान्ड, जर्मनी र जापान पर्छन् । यही लहरमा अमेरिकाका वासिङ्टन, ओरेगन, कोलोराडो, वोरमोन्ट, मोन्टाना, वासिङ्टन डीसी र क्यालिफोर्निया राज्यहरू पर्छन् । दक्षिण कोरिया पनि एक्टिब र प्यासिब, दुवै मानव इच्छामृत्यु कानुनी हुने देशको रूपमा सामेल हुन निर्धारित छ । एकपाटे जाते टिकट मात्र काटेर गएका केही विदेशीले पनि स्विट्जरल्यान्डमा यो विशेषाधिकार प्रयोग गरेका छन् ।

अस्ट्रेलियाका १०४ वर्षीय वैज्ञानिक डेबिडले, स्विट्जरल्यान्ड गएर युथनेसिया अर्थात् इच्छा–मृत्यु वरण गरे । यी वनस्पतिशास्त्री, पर्यावरणविज्ञ तथा नाट्यकर्मीले १०२ वर्षको हुन्जेलसम्म साताको चार दिन युनिभर्सिटीका कार्य गरिरहे । तर, दुई वर्षयता, दुर्बल शारीरिक अवस्था र दुवै आँखाको दृष्टि गुम्नुले उनलाई पर्न जाने जोखिमका कारण क्याम्पसले उनलाई काम नगर्न अनुरोध गर्दै बिदा दियो । युथनेसियाका लागि आवेदन दिँदा, उनले आफ्नो मानसिक अवस्था पूर्ण स्वस्थ रहेको तर कुनै रोग नलागे पनि शरीर कमजोर भएर हिँडडुल गर्न कठिनाइ भएको, त्यसै साल एक दिन भान्साघरको भुइँमा दुई दिनसम्म लडिरहेका उनलाई घरको सफाइ गर्न आएका मानिसले उठाएको, दृष्टि गुमेकाले सवारी चालक अनुमति–पत्र खारेज भएको, ९० वर्षको उमेरसम्म बाँच्नुको आनन्दलाई पूरापूर भोगेको तर त्यसयताको बँचाइमा थोरै पनि आनन्द शेष नरहेको र एक पटकको आत्महत्याको प्रयास पनि विफल भएको कारण अझै बाँचिरहनुको औचित्य नदेखेकाले राजीखुसी मृत्यु रोजेको बताएका थिए ।


ब्रसेल्सका एक युवा कृषक पिटर । ३ सय बस्तुभाउले भरिभराउ आफ्नो फार्मको काममा बिहान सबेरैदेखि अबेला साँझसम्म र कहिलेकाहीँ राति पनि व्यस्त रहँदा उनी आनन्दित हुन्थे । तर ‘क्लस्टर हेडेक’ नाउँको अत्यन्त पीडादायी बिरामीले गाँजेदेखि उनका सारा खुसी र चाहनाहरू छरपस्ट भए † पिटर कामै गर्न नसक्ने भए, ब्याङ्कले उनको विशाल गोठ र गाईबस्तु जफत गर्‍यो । हरेक दिन अस्पताल गएर उनकी पत्नी र नाबालक दुई छोरा असहाय भावले व्यथित पति/बाबुलाई हेरिरहन्थे । निधार हुँदी घाउचोटको दाग लिएर, मुख र नाक छोपिने अक्सिनको थैलो भिरेर र हातको नशाबाट स्लाइन–पानी लिँदै अस्पतालको ओछ्यानमा टीठलाग्दो गरी पल्टिइरहेका पिटरको आधारभूत पीडा निवारणको सामान्य प्रबन्ध गर्नुबाहेक उनको तकलिफ कम गर्न सक्दैनथ्यो अस्पतालले † पिटरको असाधारण टाउको दुखाइको प्रत्यक्ष कारण थाहा छैन र त्यसको उपचार पनि छैन । अनुहारको एउटा स्नायुको गडबडीले हुन सक्ने ठानिएको ‘क्लस्टर हेडेक’, ‘माइग्रेन’ भन्दा धेरै डरलाग्दो भए तापनि यसले उनको मृत्यु नै हुन्छ भन्ने छैन, तर बेला न कुबेला दिनमा अनेक पटक र प्रत्येक पटकमा ३ घण्टासम्म अँठ्याउने यसको व्यथा सहनचाहिँ हजार मृत्यु मर्नुसरह हुन्थ्यो उनलाई † हातले टाउको ठटाउँदै उनी बर्बराउँथे, ‘लाग्छ मेरो टाउकोमा कसैले छुरी घुसारेर अड्काइदिएको छ र त्यो छुरी टाउकोभरि चलाउँदै पनि छ ।’ पिटरकी पत्नी बताउँथिन्, ‘जब उनलाई टाउको दुख्न थाल्छ, उनी आफ्नै हातले दुवै आँखा लुछ्न खोज्छन् र भित्तामा टाउको जोडसँग ठोक्काउन थाल्छन् । उनी भन्छन्, ‘कसैले यदि तेरो पाखुरा काटिस् भने यो असहनीय पीडाबाट मुक्ति पाउँछस्’ भनेदेखि म तत्काल आफ्ना दुवै पाखुरा छप्काइदिन्छु ।’ हो, यही दुई शब्द ‘असहनीय पीडा’ कै आधारमा बेल्जियमको युथनेसिया–कानुनले पिटरलाई युथनेसियाको अनुमति दिने मुख्य आधार बनायो । प्रतिवर्ष झन्डै दुई हज्जार बिरामीले सघाइएको आत्महत्या रोज्छन् बेल्जियममा र पिटर तिनैमध्ये एक हुन् । चाँडै हुन गइरहेको पिटरको टाउकाको शल्यक्रिया असफल भएमा युथनेसियालाई उनले अन्तिम विकल्पको रूपमा अपनाउनेछन् ।


युथनेसिया अहिले अन्तर्राष्ट्रिय बहसको विषय बनेको छ । केही मानिस यसलाई समयानुकूल र आवश्यक मान्छन् भने केही यसले वैधानिकता प्राप्त गर्नुसँग बिल्कुलै सन्तुष्ट छैनन् । स्विट्जरल्यान्ड–बसेलकी सिटी काउन्सिलर तथा मनोचिकित्सक एमरी पाइफर भन्छिन्, ‘मलाई गर्व लाग्छ कि हामी रेडक्रसको प्रवर्तक हौँ । संसारभरका मानिसलाई बाँच्न सहायता गर्ने परोपकारी संस्था रेडक्रसको मान्यताविपरीत विदेशीलाई समेत मर्नका लागि बाटो खोलिदिनुले हाम्रो गौरवशाली इतिहासको छवि धूमिल बनाएको छ । युथनेसियालाई वैधानिकता दिनु भनेको धेरै पाको उमेरको जीवनको कुनै मूल्य छैन भन्नु हो ।’


एक प्रकारले उनको कुरा सही हो । सन् १८६३ मा मानव जीवन तथा स्वास्थ्यको सुरक्षा र मानवीय दु:ख–पीडा कम गर्ने हेतुले दुई स्वीस, हेनरी डनान्ट र गास्तभ मोनियरको निजी पहलमा जेनेभामा गठित अन्तर्राष्ट्रिय रेडक्रस आयोग, अहिले संसारभर आफ्ना कामका निम्ति सुपरिचित छ । प्रथम र दोस्रो विश्वयुद्ध लगायत हालसम्मका सबै युद्ध तथा प्राकृतिक विपद्का बेला विश्वभर रेडक्रसले पुर्‍याएको सेवा र योगदान वास्तवमै अतुलनीय छ । मानव जीवन बचाउन र शान्ति स्थापनाका निम्ति लागिपरेको अन्तर्राष्ट्रिय रेडक्रस आयोग, सन् १९१७, १९४४ र १९६३ गरी तीन पटक नोबेल शान्ति पुरस्कारद्वारा सम्मानित भइसकेको गर्विलो पृष्ठभूमि र हाल युथनेसियाका कारण मृत्यु–पर्यटनको सहुलियत दिने राष्ट्रको चिनारी आपैंmमा विरोधाभासपूर्ण देखिन्छ ।


यी सबका बाबजुद पनि, बाँच्नुको नाउँमा अतिरिक्त बोझ बनेको जीवनलाई जबर्जस्ती अघि लाइरहेकाहरूको चरम सकस बिचार्दा, मलाई चाहिँ युथनेसिया उनीहरूका लागि सुखसँग महाप्रस्थान गर्ने एउटा अवसर हो जस्तो लाग्छ † जन्मेपछि मर्नैपर्छ तर जीवनमृत्युको सार बुझेका र यसबाट निस्पृह रहेका केही ज्ञानी–ध्यानी र सन्तबाहेक हामी सबै मर्नदेखि डराउँछौं । मर्न डराउनुको पछाडि अन्तर्निहित मुख्य दुई कारण देख्छ मेरो सानो बुझाइले † एक, मरेर प्रियजनसँग सदा–सदाका लागि विछोडिन चाहँदैनौं हामी † प्रियजनसँगको स्थायी वियोगको कल्पना मात्रले हुरुक्क हुन्छौँ । ‘म मरेपछि उसको के होला ?’ भन्ने सोचले व्याकुल बनाएजस्तो लागेपनि त्यो चिन्ता र पिरलो खासमा आफ्नै निम्ति गरिरहेका हुन्छौँ, किनकि प्यारा मानिससँग सदा सर्वदा साथै रहिरहने लोभ हामीभित्र गडेर बसेको हुन्छ । ८४ लाख जुनी भट्केर पाएको मनुष्य चोलापछि फेरि कहिले र कुन जन्ममा पुनर्जन्म हुन्छ र हामी प्रियसँग भेटिन्छौँ, त्यो पनि थाहा छैन । न त हामी, ‘ए † फलाना त मेरो पूर्वजन्मको यो साइनोको मान्छे पो त †’ भनेर चिन्छौँ नै †


यिनै बेठेगानी कुरामा भर नपरेर पनि हामी मर्न कदापि चाहँदैनौं । दोस्रो, मृत्युका बेला सहन पर्ने कल्पनातीत कष्ट, दु:ख, पीडा, छटपटी र व्यथा † ‘मर्न बडो गारो हुन्छ’ भन्ने भय हाम्रो चित्तमा लिसोभन्दा कडा चालले टाँसिएको छ । तथापि, मरेर जाने कसैले आफू मर्दाको अनुभव फर्केर आएर बताएका छैनन् तर त्यो सम्भावित कष्टसाध्य मरनको साक्षात्कार गर्ने हाम्रो ह्याउ छैन किनकि हामी योगी योगानन्द जसरी सभामा घोषणा गरीवरी ध्यानमा समाधिस्थ भएर सहजै प्राण त्याग्न सक्दैनौं । हामीले केवल दुर्घटनामा परेर, पानीमा डुबेर, आगोमा जलेर, भूकम्पमा वजनदार वस्तुले किचिएर, अस्पतालमा कष्टसाध्य क्षणबाट गुज्रेर, तेजाबबाट पोलिएर र विभिन्न निसासिने तवरले आत्महत्या गरिएका मृत्युहरू सुनेका र देखेका छौँ । त्यसैले मर्ने कुरा सम्भँmदै हामीलाई कहाली लाग्छ र टारेर टर्दैन भन्ने जान्दाजान्दै पनि अवश्यम्भावी कालको सामना गर्ने त्यो क्षण भोग्न हामी कहिल्यै तयार हुँदैनौं ।


त यस्तोमा, यदि आफ्नो होसहवासमा ‘अब बाँच्न पुग्यो’ भन्ने लाग्छ भने युथनेसियाको सहायताले सुखसँग किन नमर्ने ? किन त्यो थाहै नदिई आएर टपक्क टिपेर लैजाने भयङ्कर मरनलाई डराईडराई पर्खेर बसिरहने ? अथवा किन ओछ्यानमै दिसापिसाबमा डुबेर अरूको दयामा आश्रित भएर घिटिघिटी हुँदै बाँचिरहने ? अशक्त अवस्थामा प्रेमले स्याहारसुसार गर्ने आफ्नाहरू छन् भने त्योजस्तो बाँच्नुको सन्तोक अर्को हुँदैन अथवा शारीरिक कमी–कमजोरीसँग लड्दैभिड्दै पनि बाँचिरहन्छु भन्ने अदम्य साहस र उत्साहले भरिभराउ मानिस हो भने उसलाई मेरो सलाम † तर, बँचाइ यदि बित्थाको बोझ बन्छ भने बेला छँदै मृत्युपूर्वका सारा तयारी–राखनधरन–भनसुन आरामले गरिसकेर, कोरीबाटी गरेर राम्रो लुगा लाएर, निस्फिक्री निदाउन लागेजसरी सुखसाथ महानिर्वाणको बाटो किन नसमाउने ? पृथ्बीको त निश्चित आयु छ भने मान्छे नाथुले आफू मर्नुमा किन दु:खमनाउ गर्ने ?
युथनेसिया रोज्नेहरूले मरन दिन पनि साइत हेरेर एउटा शुभदिन ठिक्क पार्न थालेका छन् । सिमोनले आफ्नो ८६औँ जन्मदिनको अघिल्लो दिन रोजिन्, डेभिडले पनि स्विट्जरल्यान्ड पुगेपछिको तेस्रो दिन तोके । पिटरको खबरखाबर अहिलेसम्म थाहा छैन ।

उहिलेका कुरा साँच्चि नै खुइलिए † पहिले ‘गर्भको बात कसैले जान्दैन’ भनिन्थ्यो । अचेल ‘एम्नियोसेन्टिसस्’ प्रविधिले गर्भ रहेको ११ हप्तामै गर्भमा छोरा/छोरी/तेस्रोलिङ्गी के छ बताइदिन्छ, साथै गर्भस्थ शिशुमा निहित कुनै वंशाणुगत रोग र ‘कन्जेनिटल मालफर्मेसन’ किटान गरिदिन्छ । भनेपछिलाई, हाम्रा सनातन मान्यता भत्किँदै छन् । जन्म, विवाह र मृत्यु माथिबाटै लेखाएर ल्याउँछ मान्छेले भन्थे, त्यो ‘माथि’ भनेको कता हो कसैले भन्न सकेको छैन ।


उसो र, न्यायिक छानबिन तथा कार्यान्वयन पद्धतिका केही मुद्दालाई प्रत्यक्ष देखेर भयभीत–त्रसित हामी † बलात्कारी, भ्रष्टाचारी र हत्यारालाई मृत्युदण्ड दिने कानुन बनोस् भनेर आवाज चर्काउन पनि, ‘कतै त्यस्तो कानुन बनेपछि निर्दोष मानिसले त त्यो सजाय पाउने हैनन् ?’ भनेर हिच्किचाइरहेको अहिलेको सन्दर्भमा, युथनेसियाले वैधानिकता पाउने कुरा अलि ‘हाइपोथेटिकल’ नै लाग्ला सबैलाई तर ससम्मान बाँच्ने हकको वकालत गरिन्छ भने इच्छा गर्नेहरूले ससम्मान मर्न पनि पाउनुपर्छ,भन्ने लाग्छ मलाई †


तर, यदि मानव बँचाइसँग साँच्चि नै सरोकार छ भने, ताप्लेजुङ–पाथीभराकी ११० वर्षीया फूलमाया लिम्बु आमा, आँगनभन्दा पर हिँडडुल गर्न नसके पनि आफ्नो लागि भातभान्सा आपैंm तयार गर्छिन् । उनका ७४ वर्षीय छोरा श्री धनशेर लिम्बु सधंैभरि आमासँग बस्दैनन् । रेडक्रसको अगुवाइमा गाउँ पालिकाले उनको सम्मानमा बनाइदिएको नजिकैको सानो घरमा सर्न आमालाई मन छैन । पुरानो झुप्रोमा एक्लै बस्छिन् । सहज जीवनयापनका लागि उनको हेरचाह गर्ने र उनको काम गरिदिने कोही सहायकको सरकारी व्यवस्था भइदिए कति जाती हुन्थ्यो †


प्रकाशित : माघ १९, २०७५ १२:०९
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

म अम्मली ! 

अनुभूति
एउटा लेखकका लहड, लत र रुचि अनेक हुन्छन् । फेसबुक वा युट्युबको अम्मल त सामान्य कुरा हो । अनेक खालका परीक्षण, उटांगी कामकुरा पनि छँदैछ, अझ दाँतेगुहु निकाल्नेदेखि कानेगुजी उधिन्नेसम्मका अम्मल कोहीकोहीमा हुन सक्छन् । 
कल्पना बान्तवा

काठमाडौँ — हाल केही महिनादेखि म, युट्युबका भिडियोहरू हेर्ने अम्मली बनेकी छु । देशदेशावरका खबर, प्रहसन, तथा सांगीतिक कार्यक्रमका भिडियोलगायत डीआईवाई टिप्सहरू, मकबाङ, बागबानी तथा करेसाबारीका काम, कानेगुजी निकालेको, दाँतबाट कीरा झारेको, कुकुरको जिउमा लछ्रप्पै टाँसिएका किर्ना र आँपेजुका निकालेका भिडियोहरू आङ जिरिङ्ङ पार्दै हेरिरहन्छु ।

म अम्मली हुँ । यसमा कुनै शंका/उपशंका वा किन्तु–परन्तुको गुन्जायस छैन किनकि, जोकोही मानिस पनि अम्मली हुन सक्छ, खालि अम्मलको प्रकार, त्यसको गाढापन वा तरलताको मात्रा र त्यो टिक्ने समयावधिले अम्मलीहरूबीच भिन्नताको सीमारेखा कोरिदिन्छ । बस् !
केही वर्षअघि, मलाई हरघडी खाइरहनुपर्ने अम्मलले गाँजेको थियो । घरमा, काम गर्ने थलोमा र कहिलेकाहीँ त कार्यालय र घरबीचको माइक्रोबसको छोटो यात्रामा धरि मलाई खान पथ्र्यो । खाना पनि घरमा बनेको सिठोपिठो भए तैबिसेक ! मलाई जंकफुड अथवा भात नै चाहिन्थ्यो । दिव्य चार–पाँच वर्ष म खानका लागि बाँचिरहें । १५१ सेमि कदकी मेरो तौल ६२/६३ केजीको हाराहारीमा पुगेको थियो । डाक्टरहरू कचकच गरिरहन्थे, ‘तिम्रो बीएमआई (बडी मास इन्डेक्स) बडो गडबडिएको छ, त्यसलाई सही ठाउँमा ल्याऊ । शारीरिक उचाइअनुसार तिम्रो वजन ४८ केजीभन्दा माथि हुनै हुँदैन... ।’

खाने बेला डाक्टरका कुरा जहिल्यै भुल्थेँ म ! भेटघाटमा तिनका अघिल्तिर मनचिन्ते डरको भारी बिसाउँदै खुइय्य काड्थेँ, ‘मलाई तीव्र आभास हुन्छ, डाक्टर ! कि छिनछिनमा खाइरहिनँ भने म हाइपोग्लाइसेमिया (रगतमा चिनीको मात्रा पर्याप्त नहुनु) मा गएर जहाँ र जहिल्यैसुकै ड्याङ्ग ढल्छु !’
मेरो बतासे कुरा सुनेर ती हाँस्थे, ‘त्यस्तो त चिनी रोगको दबाई खाइरहेकालाई पो हुन्छ भन्ने आपैंm नर्स भएर पनि भुलेकी ? हाइपो हैन, बरु चाहिनेभन्दा धेर खाएर हाइपर अर्थात् तिम्रो रगतमा चिनीको मात्राअचाक्ली बढ्ला !’

त्यो ताका, महिनामा कम्तीमा एक बाजी रक्तचाप बढेर रातबिरात अस्पतालको इमर्जेन्सी सेवा लिन दौडिनुपथ्र्यो । एक रात त, उच्चको पनि हद नाघेको रक्तचाप लिएर अस्पताल पुगेकी मलाई, सीसीयूमा भर्ना गरेर पाँच दिनसम्म अनेकओली दबाई चलाउँदा पनि बढेको रक्तचापले तल झर्ने सुरसारै कसेन, उल्टै झन्डै सिलटिम्मुर खाएकीमैले ! दमकी दीर्घरोगी ७८ वर्षीया मेरी माता, बाथले जाम पारेका घुँडादुखाइको पीडा सहेर स्याँस्याँ गर्दै अस्पतालका तला उक्लेर अर्धविचेत मलाई देख्दा रोएको सुनेपछि भने, आफ्नो खाइरहनुपर्ने अम्मलसँग अग्घोरै घृणा जाग्यो । उसै पनि अस्पताल बसाइमा भातको नामै सुनेर बान्ता हुन थालेको थियो, नशाबाट दिइने सलाइनपानी र करले पिएको सर्बतको भरमा सास अडेको थियो मेरो !

खाइरहने आदतप्रति वितृष्णा जागेसँगै, ‘आफ्ना लागि नभएर आमाका लागि मैले बाँच्नुपर्छ, स्वस्थ हुनपर्छ’ भन्ने चेत पनि अन्तसमा जुर्मुराएर उठयो । महिना दिनको अस्पताल बसाइबाट घर फिरेपछि घरबाहिरका खानपिनलाई हात लगाइनँ । मलाई घरमै पाकेको खानेकुरा नै मोमो म्याजिक भयो ! मलाई बेकरी क्याफे नि त्यही, मलाई केएफसी र म्याकडोनाल्ड नि त्यही भयो । गर्मीमा चियाकफी–पान पनि बन्द गरेर, केही नमिसाएको हरियो चियापियाइलाई नियमित तालिकामा पारेँ । त्यसयता त भातसँग अमन मात्र हैन, दुश्मनी नै भयो । अझै पनि म खाना खाइरहँदा रमाउँदिनँ । बाँच्न मात्र खान्छु । यसो हुनुमा सायद, कुनै कुरासँग मोहभंग हुँदा त्यसलाई फेरि कहिल्यै नसम्झने गरी भुलिदिने मेरो हठी स्वभावको भूमिका निर्णायक बन्यो ।
जंकफुड खान छाडेको लगभग छ महिनापछिदेखि पुराना लुगाहरू, जिउमा खुकुलिन थाले । अस्पतालमा भेटिएका चिनारुहरू ‘आहा ! कसरी घटेको ?’ भन्न थाले । त्यसअघि काठमाडौँका स–साना उकाला बाटाहरू उक्लँदा सास बढ्थ्यो, अब त्यस्तो हुन छाडेको थियो । ऐनामा हेर्थेँ, अनुहार त उस्तै लाग्थ्यो, ठूला गालासहितको रातोपिरो ! एक दिन वेइङ मेसिनमा उभिएर बहिनी ममतालाई अह्राएँ, ‘हेर त ! कति भएछु !’ खुसीमिश्रित स्वरमा ऊ कहालिई, ‘अबुइ दिदी ! ५४ किलो भइछौ !’

‘हैट् ! हैन होला !’ भन्दै स्वयंले हेरेँ, हो नै रैछ ! पुगनपुग वर्ष दिनमा चालै नपाई ९ केजी घटेछु । एक्कासि खुसीले ह्वात्तै दैलो उघारेजस्तो लागेर बहिनीसँग रमाएँ । रमाउँदिनथें पनि कसरी ? तिनताका हाँसोखुसीले मेरो नाउँ, थर, वतनको थर–ठेगाना चटक्कै भुलेको जो थियो ! ५४ केजी भएको आठ/नौ महिनापछि ४९ केजी भएँ, केवल घरको खाना तीन साँझ खाएर ! र ४८ केजीको तोक्मामा ज्यानको भारी अडिएको पनि धेरै भयो ।
त्यसपछि, बूढा जीबा डार्बिनको विकासवादको सिद्धान्तभैँm, सिक्री धुमपानीले जसरी एकपछि अर्को सुकुमेल चबाउने बानीको ममा क्रमिक विकास भयो, मेरो मुखले म निदाएको बखतबाहेक सन्चोले बस्न पाएन । ८०/९० रुपैयाँको सुकुमेल, तीनचार दिनमा चट् पार्थेँ । उम्दा सुकुमेल ग्राहक भेटेका साहुजीले समेत नाफाको परवाह नगरी सम्झाउँथे मलाई, ‘ढेरै सुकुमेल खाएर पथाउन हुँडैन, नानी ! ग्यास्टिकभे’र ल्याउँछ !’

साढे तीन महिनाजति दैनिकीको अभिन्न अंग बनेर सुकुमेल–लतले धेरै भाउ नखोजी बिदा माग्यो, मैले राम्रै मुखले बिदा दिएँ । छुर्पी र सुपारी खाने बानी पुरानो हो । झापा घरबाट पठाइदिएको कट्मेरो सुपारी खाएर हलका रिंगटा लागेपछि सुपारीलाई पनि फर्केर हेरिनँ । छुर्पी टोक्दाटोक्दा भित्री
गालामा दुवैतिर बनेका मजाकै घाउले पीडा दिन थालेपछि छुर्पीलाई पनि ‘हस् त ! नमस्कार !’ भनिपठाएँ ।

केटाकेटी छँदादेखि लागेको चक्लेट खाने बानी, र केही वर्षयता सुरु भएको टोलाएर अनुहार कोटयाउने पागलपनले चाहिँ अद्यापि आफ्नो चंगुलबाट मुक्त गरेका छैनन्

मलाई ! बुवाको पनि, पर कता शून्यमा हेर्दै देब्रे चिउँडोनजिकको ठूलो कालोकोठी एकतमासले चलाइरहने बानी थियो । उच्च रक्तचापजस्तै अनुहार कोटयाउने रोग पनि बुवाकै जिनबाट ममा सरेको पो हो कि ! जे होस् ! मेरो झोलामा अमूलको डेरिमिल्क क्याड्बरी एक प्याकेट हरहमेसा रहन्छ र भेटेसम्मका चक्लेट मर्‍याङ्मर्‍याङ् चबाइरहन्छु । बच्चा बेलामा अहिलेको क्याड्बरीजस्ता नरमखाले हैन, सारो न सारो सुन्तले बासनावाला लाम्चो–बाटुले चक्लेट गालामा पोक्याएर चुसिरहिन्थ्यो । चुस्दाचुस्दा लास्टाँ दाह्री खौरने पत्तीजस्तो भएपछि झ‍र्‍याम्‌झुरुम् पारेर सकिन्थ्यो ।

यस्तो मरिगए छाड्न नसक्ने, पहेँला दाँत सेता भएको हेर्न अर्को जुनी कुर्न पर्ने चक्लेटी–लतले सायद मलाई कर्‍याप्‌कुरुप् पारेर अँठयाउँदैनथ्यो होला, यदि सुदूर अतीतमा तराईको घरअगाडि सडकपारिको धिताल बाजेको घरको भुइँतलामा गम्केर चक्लेट फयाक्ट्री नखुलेको भए !

आहा ! फयाक्ट्रीमा गुँड पकाएर के–के सुगन्ध मिसाइएको चास्नीको लेदोको मनोहारी बासले चौतर्फी मगमगाएर, हामी केटाकेटीमा भुँडी चर्कुन्जेल बिहानको भात खाएर पनि पुन: त्यो चक्लेट चुस्ने भोक जगाइदिन्थ्यो । हामी केही भुरा, खुर्रर कुद्दै चकलेट फयाक्ट्रीमा पुग्थ्यौँ र मसिनले गुँडको अर्धकठोर चास्नीलाई चक्लेटमा ढालेको प्रीतिकर दृश्य थुक निल्दै हेरिरहन्थ्यौँ । निकै बेरको पर्खाइपछि फयाक्ट्रीका प्रोप्राइटर प्रमोद गुप्ता दाजुले बल्ड्याङ्ग्रा आँखा अझ तन्काउँदै, हुलिया बिग्रेका केही चक्लेट हाम्रा हातमा राखिदिएर हाम्लाई धपाउँथे, ‘चल् भाग् बच्चापाटी सब् ! कौनो काम छैन, खाली फोकटमा दरबाजामा पहरा दिएर लोद्दर लगाउँछ !’

मलाई सबभन्दा बेसी पिरोलेको चाहिँ हरबखत अनुहार कोटयाउने बानीले हो । सामान्यतया स्वास्नीमानिसहरू, मुहार सौन्दर्यप्रति आफूले सक्दो सचेत रहन्छन् । नानाथरीका उपाय र नुस्खा अपनाउँछन् अनुहार सफा राख्न ! तर, म, शीतला माईले दागेको जस्तो दागैदागसरिको अनुहार भइसक्दा पनि चेत्दिनँ । घरकाले सम्झाएर हार खाइसके, म आफंै पनि हैरान भइसकेँ तर यो आदत छुटेको छैन । यहाँसम्म कि भुइँचालोको बेला घरअगाडिको खाली ठाउँमा त्रिपालमुनि बसिरहँदा, छिमेककी आमैले मेरो चन्द्रमाजस्तो छयाके–मुहार देखेर भनेकी थिइन्, ‘अनुहार त हेर्नै नहुने भएछ यो नानीको ! यिनका दुवै हात कम्मरमा पटुका कसेर त्यसैले बाँधिदिनु, हात चलाउनै नमिल्ने गरी !’

उनको वचन खेरै गयो । म अझै अनुहार कोटयाइरहेकी छु, र दागहरूलाई नि:सर्त प्रेम गरिरहेकी छु ।
यी त भए पुराना लत र अम्मलका कुरा !

हाल केही महिनादेखि म, युट्युबका भिडियोहरू हेर्ने अम्मली बनेकी छु । देशदेशावरका खबर, प्रहसन, तथा सांगीतिक कार्यक्रमका भिडियोलगायत थरीथरीका खाना बनाउने तरिका, डीआईवाई टिप्सहरू, मकबाङ, बागबानी तथा करेसाबारीका काम, कानेगुजी निकालेको, दाँतबाट कीरा झारेको, कालाटाउका पुलुत्तपुलुत्त निचरेर निकालेको, महिलाको ढाड र पाखुराबाट माखाका लार्भा निकालेको, कुकुरको जिउमा लछ्रप्पै टाँसिएका किर्ना र आँपेजुका निकालेका भिडियोहरू आङ जिरिङ्ङ पार्दै हेरिरहन्छु । जमोठ भई बसेका दाँतेगुहु स्केलरले कोटयाएर चोक्टाचोक्टा निकालेको हेर्नमा मलाई खुब रस बसेको छ । आफूले पनि दाँत विभागमा छँदा त्यसरी नै गरेको भएर होला ।

एकपल्ट, दाँतेगुहुको कडा पत्र उक्काउने भिडियो हेर्दै थिएँ । हे अचम्म ! दाँत सफा गरिने मानिसलाई सजिलो गरी डेन्टल बेडमा सुताएपछि उनको गिँजामा सिरिन्जद्वारा लोकल एनेस्थेसिया पो दिन थालियो । म परेँ तीनछक किनकि हामीकहाँ त्यस्तो प्रचलन छँदै थिएन ।

दाँत सफा गर्दा लोकल एनेस्थेसिया नदिने कुराको के कुरा ! म इन्डोस्कोपी शाखामा छँदा इन्डोस्कोपी, कोलोनोस्कोपी र ईआरसीपी गर्दासमेत एनेस्थेसिया दिइँदैनथ्यो, जबकि यी परीक्षण गर्दा अप्ठयारो र पीडाले बिरामीहरू हुरुक्क हुन्थे । आफ्नै इन्डोस्कोपी धेरैचोटि गरेको बहुतै पीडादायी अनुभव छ मेरो । वयस्क साइज ९.०–११.४ मिमि आयतनवाला दरो तर लचकदार सिन्थेटिक पाइप मुखबाट छिराएर खानेनली हुँदै पेट र सानो आन्द्राको थालनीसम्म पुर्‍याउँदा, पेट बटारिएर उत्पन्न हुने शक्तिशाली वाक्वाक् र अप्ठयारोले मरेतुल्य बनाउँछ । तुरुन्त त्यो इन्डोस्कोप निकालिदिए भगवानै मान्थेँजस्तो विवश चाहना पलाउँछ असहाय बिरामीको मनमा । त्यसमाथि अनवरत बग्ने आँसु र र्‍याल–सिँगानले नाक बन्द भएर फेरिरहेको सासै रोकिने हो कि भन्ने त्रासले उत्तिकै अत्याउँछ । यी सबमाथि डाक्टर तथा स्वास्थ्यकर्मीको आदेश ‘ए ! वाक्वाक्नगर्नुस् ! चुपचाप लामोलामो सास फेर्नुस् !’ हे हरि !

कोलोनोस्कोपी : १२.९–१३.७ मिमि जति आयतन र १३३–१६८ सेमि लामो, कडा, बटार्न मिल्ने पाइप मलद्वारबाट छिराएर गरिने ठाडो, तेर्सो र ओरालो झरेको ठूलो आन्द्राको जाँच हो, जसमा सोही पाइपछेउबाट अतिरिक्त हावा पठाएर ठूलो आन्द्रा फुलाउँदै त्यसभित्रको दृश्य कम्प्युटर–पर्दामा हेरिन्छ । भित्रका सबै कुरा छयाङ्ग देखियोस् भनेर दुई दिनअघिदेखि बिरामीलाई पखाला चलाएर, झोल पदार्थ मात्र खान दिइएको हुन्छ । पखालाले हत्तुहैरान चेतन अवस्थाको बिरामीलाई, पेटमा भरिएको हावाले र पाइप घुमाइघुमाइ गरिने जाँचले मर्नु बनाउँछ । परीक्षणपश्चात् पेटको वायु फाल्न आतुर बिरामीलाई सुबिस्ता हुने शौचालय पनि नजिकै थिएन म हुँदा । पछाडि ह्वाङ्गै पारिएको अस्पतालको पाइजामा लाएर, टाढाको सार्वजनिक शौचालयतर्फ आफन्तको हात समाएर हतारिँदै बिरामी हिँड्दा मन कुँडिन्थ्यो । एकादुईले खप्न नसकेर र शौचालय जान नभ्याएर, परीक्षण कक्षभित्रै इन्डोस्कोपहरूलाई सङ्क्रमणरहित तुल्याउने केमिकल घोलमा डुबाउने प्लास्टिकका ठूला बाटामै मलद्वारबाट वायु विकार र पातलो दिसा छाडेको याद छ मलाई !

यी परीक्षणमध्ये, जन्डिसले थलिएका बिरामीको नाजुक अवस्था, जाँचको अवधि र प्रकृतिलाई तुलना गर्दा, ईआरसीपी : जाँच बिरामीका निम्ति अत्यन्त कष्टकर लाग्छ । यो प्रक्रियामा, बेहोस नबनाइएका बिरामीको मुखबाट इन्डोस्कोपभन्दा अलि मोटो तर लामो ईआरसीपी पाइप छिराएर पेट हुँदै पित्तनली तथा प्यानक्रियाज नलीनजिकै पुर्‍याएर केमिकल डाई हाल्दै भटाभट एक्स–रे खिचिन्छ । तर, यहाँ मैले लेखेजस्तो अथवा मुखले ‘भटाभट एक्स–रे खिच्ने कुरा’ बोलेजस्तो सजिलो छँदैछैन । जस्तै क्षमतावान डाक्टरलाई पनि बिरामीको मुखमा हुलेको पाइपलाई, कम्प्युटर स्क्रिनमा हेर्दै डुडेनमको सूक्ष्म प्वाल खोजेर–भेट्टाएर, त्यसबाट पाइप छिराएर डाई धकेल्नु सहज हुँदैन । मनग्गे समय लाग्छ । त्यतिन्जेलसम्म, पेट दुखाइ, छट्पटी र अत्यासले मरेसरह हुन्छन् बिरामी !

अर्को परीक्षण ब्रोङ्कोस्कोपी : मुखबाटै मसिनो पाइप छिराएर कम्प्युटर पर्दामा श्वासनली र फोक्सोभित्रका सामान्य/असामान्य कुरा हेर्ने जाँच । माथि उल्लेख गरिएकामध्ये यो सबभन्दा जटिल परीक्षण भए पनि, प्रोफेसर प्रकाश सायमीले गर्दा म निश्चिन्तै हुन्थेँ बिरामीको सम्भावित खतरापूर्ण स्वास्थ्यस्थितिप्रति ! कस्ता बिरामीको ब्रोङ्कोस्कोपी गर्न हुँदैन भन्ने नीति–नियमलाई कडाइसाथ पछयाउँथे उनी ! सामान्य मानिसको रगतमा अक्सिजन स्याचुरेसन ९८–१०० प्रतिशत हुन्छ । ९० प्रतिशतभन्दा कम भएको मानिसको ब्रोङ्कोस्कोपी गर्न हुँदैन किनकि, ब्रोङ्कोस्कोपी गरिरहँदा बिरामीलाई नाकबाट अटुट अक्सिजन दिइरहे पनि सानै आयतन र लम्बाइको ब्रोङ्कोस्कोप छिराइएको श्वासनलीमा अवरोध त आउँछ नै ! पहिलेदेखि नै स्याँस्याँ गरिरहेका बिरामीमा यो जोखिम झन् उच्च हुन्छ । मेरो टाउको दुख्न थाल्थ्यो त्यो बेला, जब एकअर्का फिजिसियन/प्रोफेसर ब्रोङ्कोस्कोपी गर्न आउँथे ! उनी सिकारु थिए । डाक्टर प्रकाश सायमीले ब्रोङ्कोस्कोपी गरेको दुई/तीन पटक हेरेपछि, भुइँफुट्टा बन्ने अभियानमा लागिपरेका थिए । ८० प्रतिशत अक्सिजन स्याचुरेसन भएको दमको बिरामीको पनि ‘लु गरम् !’ भन्दै अघि सर्थे ।

मैले ‘नाइँ’, ‘हुँदैन’ भन्थेँ । तर, इन्डोस्कोपी शाखाका इन्चार्ज, सिनियर हेल्थ असिस्टेन्ट जयकरणप्रसाद चौधरी दाजु केही नबोली बसिरहन्थे । बिसौँ वर्षको कामको अनुभवले खारिएका उनले, माथि चर्चा गरिएका परीक्षणहरू गर्न कति डाक्टरलाई सिकाए भनिसाध्य र गनिसाध्य छैन तर बाराका यी सोझासीधा थारू दाजुले ‘नाइँ’ भन्न हतपती सकेनन् ।

इन्डोस्कोपी विभागमा बिरामीको थामिनसक्नु चाप देखेर, प्रकाश सायमी सर फुर्सदमा हामीलाई जापानमा आफू तालिमे डाक्टर हुँदाका किस्सा सुनाउँथे, ‘जापानका अस्पतालमा, एक दिनमा २ जनाभन्दा बढी बिरामीको यस्ता जाँच गरिँदैन, इमर्जेन्सीका लागि छुट्टै व्यवस्था छ । यी जाँचहरू गरिने बिरामीलाई दुई दिनअघि नै अस्पताल भर्ना गरिन्छ र जाँच सकेर पनि दुई दिन अस्पतालमा राखेर घर फर्काइन्छ । परीक्षणको दौरान बिरामीलाई केही थाहा नहुने बनाइन्छ । आकस्मिक रूपमा चाहिने औषधिदेखि एनेस्थेसियाको डाक्टरलगायत पुग्दो दक्ष जनशक्ति हुन्छ । बिरामीको सुविधामा कुनै सम्झौता गरिन्न त्यहाँ र दैनिक दुई बिरामीलाई राम्रो हेरचाहसहित स्वास्थ्य सेवा दिनु जापानजस्तो विकसित मुलुकमा खासै अचम्मको कुरा पनि हैन ...’
‘पाँच/छ जनाको इन्डोस्कोपी मात्र गर्ने’ भनेर अगावै समय दिएकामा, थप्दैथप्दै दिनको लगभग १५ जना पुग्ने र ईआरसीपी ‘दिनको दुई जनाभन्दा गर्दै नगर्ने है !’ भनेकामा ५ देखि ७ जनासम्मको गर्न पर्ने हाम्रो सन्दर्भमा जापानका कुरा आकाशे फल हो तर पनि हामीलाई तिलस्मी बखानजस्तो चखिला लाग्थे डाक्टर सायमीका कुरा !

खै ! अहिलेचाहिँ इन्डोस्कोपी विभागले अग्रगामी छलाङ लगायो कि कुन्नि ! आफूले त्यो विभाग छाडेपछि सोबारे चाख र चासो पनि रहेन ।
आफ्ना कुख्यात अम्मलबारे लेख्दालेख्दै, युट्युब भिडियोमा दाँत सफा गरेको दृश्यले इन्डोस्कोपी विभागका बिरामीका दुर्दशा सम्झाएर यति लेख्ने जमर्को गरेँ । प्रिय पाठक ! लेखकको जातै यस्तो भनेर कृपया बुझिदिनुहोला ।

प्रकाशित : मंसिर ८, २०७५ ०८:०९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×