सामाजिक सञ्जाल नै हुन् युवापुस्ताका विचार बिसाउने चौतारी - विविधा - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

सामाजिक सञ्जाल नै हुन् युवापुस्ताका विचार बिसाउने चौतारी 

सोबिता गाैतम

काठमाडौँ — आजका दिनमा कसैलाई विचार राख्नुपर्‍यो भने बोल्ने, लेख्ने र प्रस्तुत गर्ने ठाउँ धेरै छन् । हामी अहिले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक व्यवस्थामा छौं । यो व्यवस्थामा यति धेरै सार्वजनिक वृत्त हुनु भनेको सहभागितामूलक लोकतन्त्रको सुन्दरता हो । युवा पुस्ताका लागि कुनै ठाउँमा विचार राख्दा त्यो धेरैभन्दा धेरै मानिसमा पुग्छ भने हाम्रा लागि सार्वजनिक वृत्त त्यही भइसकेको छ । चाहे त्यो फेसबुक, ट्विटर अथवा बौद्धिक वर्गले नमानेको एउटा स्पेस टिकटक पनि हुन सक्छ । 

युवापुस्ताले राखेको विचारले नीति निर्माण तहसम्म प्रभाव पुर्‍याएको हामीले देखेका छौं । एउटा उदाहरण, कोरोनाको समयतिर हो । एक जना महिलाले सुन्दरी प्रतियोगितामा भाग लिँदा त्यसका आयोजकले समयसमयमा विभिन्न बहानामा आफूलाई बलात्कार गरेको भनेर आठ वर्षपछाडि टिकटकमा भिडियो बनाएर राखेकी थिइन् । भिडियो विभिन्न सञ्चारमाध्यम, सामाजिक सञ्जाल, सडक हुँदै संसद्सम्म पुग्यो । त्यो बेलाको कानुनले अपराध संहिता २२९ नम्बरमा बलात्कार भएको मितिले एक वर्षभित्र उजुरी गरे उजुरी लाग्ने वा त्यसभन्दा पछाडि नलाग्ने व्यवस्था थियो । नाबालिकाको हकमा बालबालिकासम्बन्धी ऐन ०७५ ले १८ वर्ष पुगेको मितिले एक वर्षसम्म उजुरी गर्न मिल्ने भनेको थियो । यसलाई महिलाहरूले अली बढी संवेदनशील रूपमा लिन सक्छन् । १८ वर्षमुनिका नाबालिकाहरू जसलाई एउटा बैंकमा खाता खोल्नुपर्‍यो भने पनि बुबाआमाको अनुमति चाहिन्छ । बलात्कार जस्ता जघन्य अपराध जसमा ‘इमोसन्स’ जोडिएको हुन्छ, १८ वर्ष पुगेको एक वर्षभित्र कसरी उजुरी गर्न जाने ? मलाई बलात्कर भयो भनेर कसरी भन्न जाने ?

यस्तो अवस्थामा ती महिला साथीले ८ वर्षपछि बोलिन् । कानुनले उनलाई न्याय दिन सक्ने अवस्था थिएन । त्यो मुद्दा यति धेरै चर्कियो कि धेरै महिलाले आफूसँग ‘रिलेट’ गर्न सके । सञ्चारमाध्यममा पनि समाचार आइरहे । सडक र संसद्मा यो कुरा पुग्यो, जसले गर्दा कानुन संशोधन भएर आयो । बालबालिकाको हकमा जुनसुकै समयमा यस्ता घटना भए तापनि १८ वर्ष पुगेको मितिले तीन वर्षसम्म उजुरी गर्न मिल्ने व्यवस्था अहिले संशोधित कानुनमा छ । त्यसैले अहिलेको परिप्रेक्ष्यमा युवा पुस्ताका लागि सार्वजनिक वृत्त भनेको सामाजिक सञ्जाल नै बनेको छ । पहिलो विचार राख्ने माध्यम पनि यही बनेको छ ।

नेपाल एउटा सानो भूगोल हो । एउटा कुनै घटना भयो भने त्यो राष्ट्रिय मुद्दा बन्छ । सञ्चारमाध्यमदेखि लिएर सामाजिक सञ्जालमा ती विषय उठान हुन्छन् । युवापुस्ताले तर्कशीलता बढाउन ती विषयमा निरन्तर संवाद गर्न चेतनाको विकास गर्नुपर्छ । त्यसबारे अध्ययनअनुसन्धान गरेर जानकारी राख्नुपर्छ । केही विषयमा बोल्नु छ भने त्यसबारे उसलाई जानकारी हुनुपर्छ ।

युवापुस्ताले अध्ययनअनुसन्धान गर्ने एउटा उपयुक्त स्थान विश्वविद्यालय हो । तर धेरैजसो विश्वविद्यालयमा राम्रो पढाइ हुँदैन । पढाइ नभएपछि राजनीति हाबी धेरै छ । विद्यार्थी नेता कक्षा गएकै देख्न पाइँदैन । तर उनीहरू त्यसै पास भइरहेएका हुन्छन् । पढ्नुपर्ने उमेरमा नपढीकन युवा पुस्ता कुनै पनि विषयमा बहस गर्न आउँछ भने के उसले कस्तो बहस गर्ला ? सहर बजारको कुरा गर्ने हो भने धेरैजसो युवा अंग्रेजीमा बोल्न रुचाउँछन् । नेपालीमा बोल्नुपरे उनीहरूलाई पसिना छुट्छ । कुलीन घरानाका युवापुस्ताको चासोको विषय अलग हुन सक्छ । सहर बजारबाट टाढा भएका युवा पुस्ताको विचार वा मुद्दाको विषय अलग हुन सक्छ ।

जबसम्म युवापुस्ताको विचार वा विमर्शको विषय नै एक हुन सक्दैन, तबसम्म कसरी विचारहरूबारे विमर्श हुन सक्छ ? यही कारणले गर्दा भाषाले एउटा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । यहाँ नेपालीपछि सबैभन्दा बढी बोलिने भाषा मैथिली हो भनिन्छ । मैथिली भाषामा छलफल र विचारविमर्श भयो भने हामी कति जनाले बुझ्छौं ? त्यही भएर भाषाले पनि कताकता भूमिका खेले जस्तो लाग्छ । वर्गभेदको कुरा पनि छ । केही घराना एकदमै धनी छन् । सहर बजारबाट टाढा जानेबित्तिकै धेरैजसोको आर्थिक अवस्था भनेको निम्नवर्गीय हो । निम्नवर्गीय र धनाढ्य वर्गका युवाबीचको विषय कसरी एउटै हुन सक्छ ? त्यसैले युवापुस्ताले छलफल र विचार–विमर्श गर्ने विषय नै एक हुन सकेको अवस्था छैन । यस्तो अवस्थामा संवादहरू गहन भएनन्, तर्कशीलता पुगेन भन्नु स्वाभाविक हो ।

-युवा अभियन्ता गाैतमले कान्तिपुर कन्क्लेभ-२०२२ मा व्यक्त गरेको विचारको सम्पादित अंश ।


प्रकाशित : भाद्र ३१, २०७९ २०:२२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

झन्‌झन् कठोर बन्दै डेंगु

डेंगुजस्तो लक्षण देखिए पनि घरमा बस्नु वा अस्पताल ढिला आउनु, घरैमा बसेर डेंगु उपचारका गलत अभ्यास गर्नु,फरक सेरोटाइपले पुनः संक्रमित हुनु डेंगु कठोर देखिँदै जानुका केही कारण हुन सक्दछन् ।
डा‍‌‍‌. शेरबहादुर पुन

'डेंगु क्लिनिक' मा भर्खर बसेर बिरामीहरु हेर्न मात्र के लागेको थियो अचानक अस्पताल प्राङ्गणमा एक जना बिरामी बालिका अचेत हुँदा सँगै आएका बुवाले उपचारका लागि आकस्मिक कक्षतिर लग्दै थिए । यो घटना देखेर घर फर्कंदै गर्दा  झल्झली सम्झना आयो र मेरो आँखा नै रसायो ।

'डेंगु क्लिनिक' को सेवा सकेपछि घर फर्कनुअघि सहकर्मीसँग बालिकाको अवस्थाको बारेमा खोजिनीति गर्दा ती बालिका त्यहाँबाट बाल अस्पताल रिफर भइसकेको रहेछ । ती बालिकाभन्दा अगाडि एक महिला पनि अचानक अचेत भइ भुइँमा ढलेकी थिइन्। थप केहि व्यक्तिहरु पनि अचेत भएर ढलेका थिए ।

अस्पताल परिसरमा यसरी अचेत भइ ढल्ने क्रम पछिल्लो केही दिन यता दैनिक जस्तो देखिने गरेको छ । यस्तो अवस्था मैले कोभिडको दोस्रो लहरमा मात्र देखेको थिएँ। सन् २०१९ को डेंगु महामारीमा हजारौैं मानिसले यस अस्पतालबाट सेवा लिएका थिए तर बिरामीहरू एकपछि अर्को ढल्ने गरेका भने थिएनन्। लेखकले मात्र होइन लेखकका सहकर्मीहरुले पनि सन् २०१९ को डेंगु महामारीमा भन्दा अहिले डेंगु संक्रमितहरूमा कडा लक्षण देखिने गरेका अनुभव सुनाउने गरेका छन।स्वास्थ मन्त्रालयका अनुसार साउनयता भदौ ३० सम्म ११ जना डेंगु बिरामीको दुखद निधन भइसकेको छ। यसर्थ अहिले लेखकको मनमा एक प्रश्नले ठाउँ ओगटेको छ ।" के डेंगु झन् झन् कठोर बन्दै गइरहेको हो" ?

हामीले "डेंगु क्लिनिक" सुरु गर्दा खासै डेंगु कडा भएको अनुभव गरेका थिएनौँ ।तर पछिल्लो समय डेंगुको विशेष औषधि हुँदैन र ज्वरो/शारीरिक पीडा कम गर्न सिटामोलबाहेकको औषधिको प्रयोग गर्न नहुने थाहा पाएपछि धेरै मानिसहरू डेंगु जस्तो लक्षण लिएर घर-घरमा नै बस्न थालेका छन् ।

एक युवकले आफुमा डेंगु जस्तो लक्षण देखिएको भए तापनि परिवारको अस्पताल जाने सल्लाहविपरीत घरमा बसेको र केही मिनेट अचेत/बेहोस समेत हुनु परेकोले मात्र उपचारको लागि आइपुगेको भनेका थिए। उहाँले अस्पताल समयमा नआउँदा त्यस्तो अवस्था सिर्जज भएको स्वीकार्नु भएका थियो ।

हाल कतिपयले केही दिन हल्का ज्वरो देखिएको वा शरीरमा हल्का दुखाइ भएको अनि सिटामोल खाएपछि सहज हुँदा अस्पताल नगएको तर एक दुई दिनमा फेरि अचानक डेंगुका लक्षण विशेषत: अत्यधिक दुखाइ र वाकवाक/बान्ता भएपछि आइपुग्ने गरेका भन्ने गरेका छन्। कतिपयले भने खोक्दा वा बान्ता हुँदा वा गिँजा/नाकबाट रगत देखिएको समेत भन्ने गरेका छन् जुन जटिल अवस्थामा जान सक्ने सूचकका रूपमा लिने गरिन्छ।हाल बिरामीहरु सकेसम्म अस्पताल नजाने मनिस्थितिमा रहेका र ढिला गरी आउँदा डेंगु कडा भैसकेको देखिन्छ।

हाल समुदाय स्तरमा डेंगु फैलँदो छ।आजको मितिसम्म पनि डेंगु बिरामीले सिटामोलले आफ्नो पीडा/दुखाइमा बीसको उन्नाइस सुधार नहुँदा बाध्यताले फ्लेक्सन, निम्स जस्ता दुखाइ/ज्वरो कम गर्ने औषधिहरु खाने गरेका भनेका देखिन्छन्। यीमध्ये कतिपयलाई डेंगु संक्रमण हुँदा प्रयोग गर्न हुँदैन भन्नेसमेत जानकारी भएको भन्ने गरेका पनि छन् । यसको प्रयोगले कतिपयमा रक्तश्रावको समस्यासमेत देखिएका छन । बिरामीहरू प्लेटेलेट्सको संख्यामा कमी देख्दा आत्तिएको/आत्तिने गरेका देखिन्छन् ।तर हाल प्लेटेलेट्सको संख्या बढाउने औषधि नहुँदा बिरामीहरू वैकल्पिक उपचार वा उपायमा विशेष चासो दिने गरेका देखिन्छन् जुन स्वाभाविक पनि हो।

अहिले प्लेटेलेट्सको संख्या बढाउने वैकल्पिक उपायमा मेवाको पातको प्रयोग सबैभन्दा बढी प्रचलनमा आएको देखिन्छ । तर यसको प्रयोगको बारेमा विषय विज्ञसँग परामर्श नलिइ साथीभाइ वा सामाजिक सञ्जाललाई पछ्याउँदै उपभोग गर्दा फाइदा भन्दा बेफाइदा भएका धेरै घटना देखिन्छन् । केही दिन अगाडि एक युवा महिला सहकर्मीको सल्लाहअनुसार अत्यधिक मेवाको पातको प्रयोग गर्दा अचेत अवस्थामा आकस्मिक कक्षमा आइपुगेका थिए। हाल घर घरमा डेंगु संक्रमित रहेको अवस्थामा पूर्ण/सही जानकारीबिना, अनियन्त्रित र जथाभावी मेवाको पातको प्रयोग भइरहेको र जनस्वास्थ चासोको विषयसमेत बनेकोले सम्बन्धित निकायले जतिसक्दो चाँडो आफ्नो आधिकारिक धारणा सार्वजनिक गर्न सके नागरिकमा अन्योलता तथा यसबाट हुनसक्ने जटिलतालाई धेरै हदसम्म कम गर्न सकिने थियो।

डेन-१,डेन-२, डेन-३ र डेन-४ गरी डेंगुका चार सेरोटाइप छन् । संक्रमित व्यक्ति अर्को प्रकोपको समयमा दोस्रो पटक पनि पुनः संक्रमित हुन सक्दछ एक पटक संक्रमित भएको व्यक्तिमा अर्को प्रकोपमा फरक सेरोटाइपले पुनः संक्रमण गरे पहिलेको भन्दा लक्षण झन् कडा हुन सक्दछ । सन् २०१९ को डेंगु महामारीमा डेन-२ सेरोटाइप देखिएको भनेर अनुसन्धान लेख प्रकाशित भएका छन।हाल डेंगु क्लिनिकमा दोस्रो पटक पनि संक्रमित भए भनेर आउने धेरै बिरामीहरू छन् ।

सन् २०१९ डेंगु महामारीमा संक्रमित भएका तर लक्षण नदेखिएकाहरू पनि धेरै हुन सक्छन् । तसर्थ हाल फैलँदै गरेको डेंगुको सेरोटाइप सन् २०१९ को भन्दा फरक र दोश्रो पटक संक्रमित भैरहेको रहेछ भने संक्रमितहरूमा सन् २०१९ मा भन्दा झन् कडा लक्षणसहित आउने सम्भावना बढेर जानेछ ।र फलस्वरूप अस्पतालमा चाप र शय्यामा कमी हुनसक्नेछ। हाल काठमाडौँका विभिन्न अस्पतालहरुमा शय्या अभाव भइरहेको समाचार पनि आइरहेका छन्। लेखकले साउन महिनादेखि डेंगुको लहर उकालो लाग्दै गर्दा सेरोटाइपको बारेमा जानकारी सार्वजनिक हुनुपर्ने राय व्यक्त गर्दै आइरहेको पनि हो।यसबाट चिकित्सक वा नीति निर्माताहरूलाई डेंगुले लिन सक्ने अवस्थाको बारेमा आकलन गर्न सहज हुनेछ।

अन्तमा, डेंगु संक्रमित अस्पताल परिसर वा घरमा ढल्ने क्रम दिनानुदिन बढ्दै जाँदा लेखकलाई कोभिड दोस्रो (डेल्टा) लहरको झझल्को दिएको छ ।यसले डेंगु विगतमा भन्दा झन्झन् कठोर रुपमा प्रस्तुत हुँदै गइरहेको देखाउँदछ। डेंगुजस्तो लक्षणहरु देखिए पनि घरमा बस्नु वा अस्पताल ढिला आउनु, घरैमा बसेर डेंगु उपचारका गलत अभ्यास गर्नु,फरक सेरोटाइपले पुनः संक्रमित हुनु जस्ता हाल डेंगु कठोर देखिँदै जानुका केही कारणहरु हुन सक्दछन्।यद्यपि विस्तृत अध्यन भने हुनुपर्दछ र यो आवश्यकता पनि हो।किनभने डेंगुको यस्तो अवस्था/चुनौती भविष्यमा पनि सामना गर्नुपर्नेछ।

(पुन शुक्रराज ट्रोपिकल तथा सरुवा रोग अस्पताल क्लिनिकल रिसर्च युनिट संयोजक हुन्)

प्रकाशित : भाद्र ३१, २०७९ २०:२०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×