गितार बोक्ने प्रिय केटी  - दसैं विशेष - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

गितार बोक्ने प्रिय केटी  

भूपिन

काठमाडौँ — प्यारी गिटार गर्ल
म तिम्रो प्रेममा छु । समयलाई पूर्ण मान्ने कि अपूर्ण ? भन्न गाह्रो छ । तर तिमीलाई युट्युबमा नहेरेका र नसुनेका दिनहरू अचेल अपूर्ण लाग्छन् । यो मेरो लकडाउनको अनिवार्य दैनिकी हो ।

यसले मलाई लकडाउनका अवसादग्रस्त दिनहरू कटाउन मद्दत गर्छ । कोरोनाको हुरीले निभ्ला कि भन्ने डर भएको जीवनको टुकीमा बाँच्ने उर्जा थपिदिन्छ । म हिलिङ अनुभव गर्छु । तिम्रो अनुहारको निर्दोषपन, गिटारमा चलिरहेका ससाना औँला र प्राकृतिक गायनले मलाई अर्कै दुनियाँमा पुर्‍याउँछ । तिमी डक्टर बन्न चाहन्छौँ होइन? तिमीलाई मेरो हृदयभरिको शुभकामना छ । तर मलाई लाग्छ, तिमी डक्टर बनिसक्यौ । गिटार बोक्ने डाक्टर । तिम्रा गीत र संगीत सुनेपछि दुनियाँका धेरै मानिसलाई झैँ मलाई पनि यस्तै लाग्न थालेको छ । तिमीलाई देखेपछि अचेल मेरा कैयन मानसिक तनावहरू आफसेआफ हटेर गएको अनुभव गर्छु । तिम्रो संगीत मेरा लागि विशेष थेरापी भएको छ ।

गिटार गर्ल, हो म तिम्रो प्रेममा छु। एक पिता छोरीको प्रेममा भएझैँ । मेरो इच्छा छ कि जीवनमा तिमीलाई एकपटक भेटुँ र अङ्गालुँ । तिमीलाई निधारमा चुम्न पाऊँ । तिम्रो पिठ्यूँमा थप्थपाउन पाऊँ । र धन्यवाद भन्न पाऊँ कि तिमीले मलाई अवसादग्रस्त दिनहरूमा मुस्कुराउने अवसर दिएकी छौ ।

‍...

धेरै पहिला मेरो मनमा एक जबर्जस्त सोचको जन्म भएको थियो, हरेक दिन कोही एक सानो बालकलाई अङ्कमाल गर्ने अभियान सुरु गरुँ । मलाई धेरैजसो ठूला मानिसका आलिङ्गनप्रति ठूलो विश्वास छैन । मोह पनि छैन । अहिले पनि मलाई साना आलिङ्गनहरूको कल्पनाले घरीघरी उत्तेजित पारिरहन्छ । म चाहन्छु, जीवनले मलाई साँच्चै यस्तो अवसर देओस् । बालकको पिठ थप्थपाउने र उसको कोमलता स्पर्श गर्ने मौका देओस् । उसको शरीरको गन्ध सुँघेर दिनभरि मग्मगाउने मौका मिलोस् । यसरी हरेक दिन सार्थक बनाउने समय आओस् । यसलाई जीवनभरिकै लागि एक अभियान नै बनाऊँ भन्ने सोचले मलाई प्राय: तरंगित पारिरहन्थ्यो, पारिरहन्छ । अभियानको मोटामोटी नाम सोचेको थिएँ- सानो दिन सानो आलिङ्गन ।

छोरालाई स्कूल पुर्‍याउनु र लिन जाँदा स्कूलमा भेटिने ससाना बाबुनानीहरू र उनीहरूका बालसुलभ क्रिडाहरू हेरेपछि मेरो यस्तो सोचदुगुना हुन्थ्यो । तर मानिसहरूले मलाई पागल सोच्लान् कि भनेर मैले सोचलाई सोचमै सिमित राखिदिन्थेँ । अहिले त झन् कोभिड महामारीको कारण यस्तो सोच्नु नै मुर्खता मानिने पक्कापक्की छ । तर मन हो, यसलाई कल्पना गर्नबाट कसले नै रोक्न सक्छ र ?

...

प्रिय म्युम्यु गर्ल

कुनै सानो बच्चालाई मैले काखमा लिएको देख्यौ भने तिमीलाई मेरो एक विशेष पागलपन थाहा हुने छ । म बच्चासँग मुस्कुराइ रहेको भेटिनेछु, जिस्किरहेको भेटिनेछु, यो त स्वभाविक कुरा भयो । तर अस्वभाविक त्यतिबेला महसुस हुनेछ जब कुकुरले झैँ म त्यो बच्चालाई सुँघिरहेको भेटिने छु । मलाई दुधे बच्चाहरूको गन्ध बेहद मन पर्छ । तिम्रो देश चीनतिर यस्तो हुन्छ कि हुन्न ? यता नेपालका अधिकांश ग्रामीण बच्चाहरू शरीरमा यस्तै दुधे गन्ध टाँसेर हुर्किन्छन् । बढ्छन् । कस्तो असभ्य रहेछ भनि नसोचिदिनू, यति मीठो गन्ध मैले दुनियाँमा कम नै अनुभव गरेको छु ।

म बच्चाहरूलाई समात्न र अङ्गाल्न हुरुक्क हुने मानिस हुँ । त्यो स्पर्शको म कायल छु । यस्तो बेला म अक्सर सोच्ने गर्छु, सानोमा मलाई पनि मेरा गाउँले आफन्तहरूले यसरी नै मायाले समात्थे होलान्, अङ्गाल्थे र म्वाईँ खान्थे होलान् । मेरो अनुहार हेरेर उनीहरू के-के अजीव आवाज र शब्दहरू निकाल्दै, टाउको हल्लाउँदै जिस्किन्थे होलान् । मेरो निर्दोष मुस्कान हेरेर उनीहरूले पलक्षणका लागि मात्र भए पनि जीवनका गहिरा पीडाहरू बिर्सन्थे होलान् । मेरो मनमा अचानक प्रश्न जन्मिन्छ, के जीवन भनेको अङ्गालो गुमाउँदै गुमाउँदै जाने समय यात्रा हो ? जुन समयमा मानिसहरू अङ्गालोसँग सबैभन्दा बढी तर्सिरहेछन्, त्यही समय म अङ्गालोको चिन्तन गरिरहेछु । मलाई धेरै अङ्गालो पाउने बच्चाहरूप्रति मीठो इर्स्याबोध भइरहन्छ । गीत गुन्गुनाउन मन लागिरहन्छ, के माग्छौ भनी कसैले सोधे म माग्थे बालापन ....मलाई बच्चा बन्न मन लागिरहन्छ । ओहो ! अङ्गाल्ने मानिसहरूको सङ्ख्या घट्नु भनेको त जीवनको धड्कन कम हुनु रहेछ ।

...

बच्चाहरूको बीचमा मेरो किशोरकाल र युवाकाल बित्यो । त्यसको गहिरो प्रभाव अझै छ । म सम्झिन्छु, हिउँदका ती घमाइला दिनहरू... । गोबरले सिनित्त लिपेको घरको आँगन । भोगटेको रुखमुनी सधैँ त्यो फराकिलो टेबल चार खुट्टा टेकेर उभिइरहेको हुन्थ्यो। स्कुल पठाउनुअघि पाँचसात चकचके बच्चाहरू निर्मला, विवस, ममता, निलम, सुजाता, किरण, निमेषलाई त्यही टेबलमाथि राखेर मैले पालैपालो खाना खुवाउथेँ, मैले खाना खुवाउँदै गर्दा दीपिनले नानीहरूको कपाल बाटिदिन्थ्यो । अहिले ती बच्चाहरू हुर्किएर भोगटेको रुखबाट उडी गएका बचेराहरूझैँ टाढाटाढा पुगे । कोही अमेरिकी नागरिक भए कोही अष्ट्रेलियन पिआर होल्डर । तर मसँग उनीहरूलाई अङ्गाल्दै बिताएका प्रिय स्मृतिहरू ताजै छन् ।

बाउ भएपछि चौबीसै घण्टा म अस्तित्वको चकचकसँग रमाएँ । त्यस समय सबैभन्दा बढी मैले उसलाई नै पढेँ । प्रेम छोटा दाइको रत्नपुस्तकालयभित्र पहिलोपटक पढेको वाक्य सम्झिन्छु । भित्तामा लेखिएको थियो, 'मैले सबैभन्दा महान् किताब पढेँ भने मेरीआमालाई पढेँ ।' अस्तित्वलाई हुर्काइरहेको बेला म सोच्थेँ, 'म आमाजस्तै अर्को महान् किताब पढिरहेछु ।' कवि मित्रहरूले फोन गरेर के पढ्दैछस् भनेर सोध्दा म भन्थेँ, 'छोरालाई पढिरहेछु ।' जसरी हरेक असल सन्तानलाई उनकी आमा सर्वाधिक प्रिय किताब लाग्छिन्, त्यसरी नै हरेक आमाबाउलाई लाग्छ उनको सबैभन्दा प्रिय किताब आफ्ना सन्तान हुन् । गहिरिएर हेर्दा आमाबाबु र सन्तानप्रेमसँग प्रत्यक्ष जोडिन्छ मानिसले मानिसलाई गर्ने प्रेम । निसन्तानहरूको प्रसंग बेल्लै, आफ्नै सन्तानलाई प्रेम नगर्ने बाउआमा रआफ्नै बाउआमालाई प्रेम नगर्ने सन्तान दुवैले अरूलाई प्रेम गर्न सक्छन् भन्ने कुरामा मलाई शंका लाग्छ । सक्छन् भने ती अपवाद हुन् ।

प्रिय गिटार गर्ल

तिमी सुन्दर किताब हौ । अहिले तिम्रा बाउआमा तिमीलाई पढेर आनन्दित महसुस गरिरहेछन् । मलाई त तिमी यति प्रिय किताब लाग्दैछौ भने उनीहरूका लागि तिमी कति प्रिय किताब हौली ?

के बालक र किताब उस्तै हुन् ? यी दुईमा एक फरक छ, किताब पनि हुर्किन्छ तर सामान्य मानिसहरूलाई उसको हुर्काई थाहा हुन्न । बालक तामाझैँ हुर्किन्छ, उसले लगाउने कपडा छिट्टै छोटा र साना हुन्छन् । बालक हुर्किएको प्रष्ट देखिन्छ । तर किताब हुर्किएको हामी प्रष्ट देख्न सक्दैनौं । बालक आकारमा हुर्किन्छ, किताब अर्थहरूमा । सानोमा पढ्दा किताबको अर्थ सानै निस्कन्छ, ठूलोमा पढ्दा त्यसको अर्थ निकै ठूलो र गहिरो निस्कन्छ । किताब मानिसको हुर्काइसँगै हुर्किरहेको हुन्छ, शब्द र वाक्यहरूको स्पेसमा । बालक हुर्किरहेको हुन्छ, प्रेम र अङ्गालाहरूको स्पेसमा । निर्दोषपनको स्पेसमा ।

छोरालाई पढ्दा पढ्दै ऊ बालकबाट किशोर भयो । उसको शरीरको मुलायमपन बदलिएर कडापन थपिँदै गयो । मसिनो आवाज धोद्रो भयो । अचेल अस्तित्वका पुराना तस्बिरहरू हेरेर सोचिरहन्छु, उसलाई अङ्गाल्दै बिताएका स्मृतिहरू मेरा जीवन सम्पत्ति हुन् । मलाई डर लाग्छ, विस्मृतिको रोग लागेर ती स्मृतिहरू मनबाट कतै हराइ नजाउन् । ती स्मृतिहरू मेटिएको दिन म वास्तवमै कङ्गाल बन्ने छु ।

...

छोरालाई खाना खुवाउन मुस्किल हुँदा ल्यापटपमा उसलाई मन पर्ने कार्टुन वा कुनै राइम लगाइदिनु पर्थ्यो । यो अचुक तरिका थियो ।कर्ली कपाल बटार्दै ल्यापटपको स्क्रिनमा आँखा गाडेर ऊ आनन्दले खाना खान्थ्यो । प्रविधिको विकास यति द्रुत गतिमा भयो कि मजस्तो सामान्य मास्टरको हातमा पनि एक दिन ल्यापटप आयो, स्मार्ट फोन आयो । म रेडियोको संसारबाट युट्युबको संसारमा आएँ । हिसाब गर्दा, मैले कोठामा टिभी नजोडेको आठ वर्ष भएछ र रेडियो सुन्न छोडेको करिब १५ वर्ष । अब सायद प्रिन्टेड पत्रपत्रिकाको इतिहास द्रुततर छोट्टिदै छ ।

बाबु हुर्कदैँ जाँदा वाइफाई आयो । युट्युबमा उसलाई मन पर्ने मिस्टर बिन वा चार्ली च्याप्लिन वा बच्चाका भिडियोहरू देखाउनु पर्ने भयो । बच्चाहरूका भिडियोहरूले मलाई असीम आनन्द दिन्थे । कुकुर, बिरालासँग जिस्किरहेका, जुमा जनावर हेर्दै रमाइरहेका, पहिलो शब्द निकालिरहेका, पहिलो पाइला हिँडिरहेका.... उनीहरूको खुसीले मलाई पनि खुसी बनाउँथ्यो । यहीँबाट सुरू भयो, भर्चुअल दुनियाका प्यारा बच्चाहरूसँगको मेरो एकतर्फी संगत ।

वास्तविक दुनियाँमा बच्चाहरू कम भेट्ने अवसर पाउने मैले भर्चुअल दुनियाँमा असङ्ख्य प्यारा बच्चाहरू भेटेर आनन्दिन बन्न थालेँ ।यो अवसर पनि थियो, तर डरलाग्दो पनि थियो ।

यही दुनियाँमा अचानक एकदिन भेटियो अकिम कमारा । तीन वर्षको सानो बालक, जसले एक भव्य समारोहमा अठार हजार दर्शकसामु भ्वाइलिन बजायो । रमाइलो कुरा के थियो भने कमाराले कमाल देखाइरहेको क्षण उसको उमेरका केही केटाकेटीहरू आमाको छातीमा टाँसिएर स्तनपान गरिरहेका थिए । उसको हातमा बोतल थमाएर पानीको बोतलबाट उसले जानेको जादु गर्न भनियो । उसले कानमा बोतल जोडेर मुखबाट पानीको फोहोरा निकाल्यो । मानिसहरू हाँसे । तर जब उसले भायलिन बजायो, धेरै मानिसहरू उसको संगीत सुनेर रोइरहेका देखिन्थे । त्यो तीन वर्षे फुच्चेले डबल स्टान्डिङ अवेसन पायो । यो देखेर म रोएँ ।

राम्रोसँग बोल्न पनि नसिकेको कमराले सायद डाइपर लगाएर आएको हुँदो हो अर्केष्ट्रामा कमाल देखाउन । मैले उसलाई भर्चुअल दुनियाँमा पछ्याउन थालेँ । मैले जानकारी पाएँ कि साढे दुई वर्षमै उसले अर्केष्ट्राका सबै वाद्ययन्त्रहरूको नाम जान्दथ्यो । उसको द्रुतसिकाइबाट प्रभावित भएर उसका भायोलिन शिक्षक र संगीत पाठशालाका प्रिन्सिपलले प्रसिद्ध डच संगीतकार आन्द्रे रियु समक्षकमाराबारे जानकारी पुर्‍याए । रियुले तुरुन्तै एक क्यामेरा क्रु बर्लिन पठाए अकिमको प्रतीभाको फिल्माङकनका लागि । रियुअकिमको संगीतबाट यति प्रभावित भए कि उनले तुरुन्त अकिमलाई उनका आमाबा र हजुरआमासहित नेदरल्याण्ड बोलाए । ढिलानगरि उनले एक भाइलिन कन्सर्टका लागि मानिसहरूलाई निम्तो गरे । पार्कस्टाड लिम्बोर्ग स्टाडियोमा आफूजस्तै सानो भ्वाइलिन काँधमा चढाएर अकिमले फर्डिनान्ड कुच्लरको 'कन्सर्टिनो इन जि अप इलेभेन' बजायो । यो यति प्रभावकारी थियो कि अर्केष्ट्रा सँस्कृतिमा नहुर्केको मलाई पनि त्यसले उद्धेलित पारिदियो । संगीतलाई विश्वभाषा यसै भनिएको होइन । मानिसहरूले अकिमको सम्मानमा उभिएर ताली बजाए । खुसीले चिच्चाए ।

यो सन् २००४ को घटना थियो । अहिले त त्यो फुच्चे अकिम उन्नाइस वर्षको ठिटो भैसकेको छ, तर म उसलाई अझै सानै छ कि जस्तो सोचिरहँदो रहेछु ।

कुनै असामान्य प्रतिभा नदेखाउँदा पनि बच्चाहरू प्रिय लाग्ने हामीलाई उनीहरूको विशेष प्रतीभाले असीम आनन्द दिँदो रहेछ ।

...

भर्चुअल दुनियामै भेटिए, तीन वर्षिय चिनिया बालक झाङ जुनाओ । हरियो हुडी र खैरो प्यान्ट लगाएर मञ्चमा प्रवेश गरेको उसको एउटा हात दर्शकको सम्मानमा हल्लिरहेको थियो, अर्को हातले म्युजिक बक्स गुडाइरहेको थियो । तक्लु टाउको । निर्दोष अनुहार । रिमोट कन्ट्रोल थिचेपछि म्युजिक बक्समा गीतहरू बज्न थाल्थे र उक्त बालकले र्‍यान्डम डान्स भनेर धेरै प्रकारका नृत्यहरू देखाउँथ्यो । उसले रोबोट डान्स देखायो र मार्सल आर्ट पनि । म झाङप्रति आभारी छु किनकि भाषा नबुझे पनि उसको नृत्य हेरेर मैले कैयनपटक कैयन दुखहरू बिर्सिएको छु ।

नृत्य मात्र होइन, उससँगको जजहरूको वार्ता पनि आनन्ददायक छ ।

'तिमी किन नाँच्छौ ?’ एक जजले सोधे उनलाई ।

पोक्चे गालामा डिम्पल बसाएर उसले जवाफ दिन्छ, 'जब म नाँच्छु, मेरी आमा हाँस्छिन् । आमा भन्छिन् हाँस्नु भनेको खुसी हुनु हो ।'

जज फेरि सोध्छिन्, 'तिम्रो सपना के हो ?'

ऊ जवाफ दिन्छ, 'मानिसलाई खुसी बनाउनु, किनभने म खुसी छु । के तपाईँ खुसी हुनुहुन्छ ?' उसको प्रतिप्रश्न थियो ।

उसको प्रतिप्रश्न सुनेर जजहरू हाँसे, तर म कोठामा एक्लै रोएँ । मेरो रुवाईमा त्यो फुच्चेप्रति असीम सम्मान थियो । उसको उमेरमा सम्भवत: म पनि ऊजस्तै खुसी हुँदो हुँ तर कतिपय खुसीहरू उमेरसँगै बच्चाहरूको आलिङ्गन घटेर गएझैँ मेरो जीवनबाट घटेर गए । सत्य हो, म ऊजस्तै खुसी छैन । हुन सक्दिनँ । मेरा आँसु खुसी र आनन्दका थिए । मलाई त्यो केटाको मुडुलो टाउकोमा उसकी आमाले झैँ चुम्बन गर्न मन लाग्यो । त्यो हलमा भएको भए म उसलाई एकपटक पक्कै अङ्गालोमा बेर्ने थिएँ । यस्तै बच्चाहरूको कारण 'एक दिन एक आलिङ्गन' मेरो सपना बनेको थियो ।

यता नेपालमा बाल गायक अशोक दर्जी 'मर्ने कसैलाई रहर हुँदैन' गीत गाएर भाइरल भैरहेका थिए । 'मन बिनाको धन ठूलो कि धनबिनाको मन' भनेर उनी हामीमाझ छाइरहेका थिए । कमला घिमिरेले दोहोरी गाएर उधुम मच्चाइरेकी थिइन् । उनीहरूलाई पनि म युट्युबमा पछ्याउथेँ र अनुभूत गर्थेँ- मभित्र वात्सल्यको खोला बगिरहेको छ ।

...

हङकङ निवासी फुच्चे साथी सङ सङलाई पनि मैले भर्चुअल दुनियाँमै भेटेको हुँ । उनको चार मिनेटको पियानो वादन सुनेर/हेरेर म स्तब्ध नै भएँ । चार वर्षका ती फुच्चे पियानो यसरी बजाउँथे, मानौँ पियानोका रिडहरूसँग उनले सङ्गत गरेको एक डेढ वर्ष होइन एकजुग बितिसक्यो । लाग्थ्यो, पियानो नै उनको सबैभन्दा प्रिय सखी हो । त्यती ठूलो पियानोका वल्लो छेउदेखि पल्लो छेउसम्मका रिडहरूमा उनका औँलाहरूको नृत्य मेरो कल्पना बाहिर थियो । युट्युबमा उनीबारे धेरै सूचना थिएनन् । म गुगगमा छिर्न बाध्य भएँ ।बाउको आग्रहमा उनले प्रस्तुत गरेको सङ्गीतको नाम 'फ्लाइट अफ् द बम्बल्बी' रहेछ । यसरी संगीतमा भवराको उडान मैले पहिलोपटक सङ सङबाट नै सुने ।

पहिले त मैले प्रेम गरेको उनको बाल प्रतिभालाई नै हो, त्यस संगीत सँस्कृतिबारे त म पूर्वीय सभ्यताको मानिसलाई फुटीकौडी थाहा थिएन । मलाई हाम्रो लोकसंगीत थाहा थियो, सुगम सङ्गीत थाहा थियो, अलिअलि गजल र अलिअलि सुफी थाहा थियो । रविशंकर र उनकी छोरी अनुष्का संकरका केही सितारवादन थाहा थियो । यी सब अवसरका लागि म युट्युबप्रति आभारी छु जसले मलाई सजिलै बिथोविन र मोजार्ट पनि सुन्ने हैसियत दिलायो । तर उनीहरूलाई सुनेर नहुर्किएकाले मलाई त्यसको खास गहिराई थाहा हुने कुरा भएन । बालककाल नै सँस्कृति निर्माणको सबैभन्दा उर्वर काल हो, जुन बेला मैले यस्तो संगीत सुन्न पाइनँ । म त सालैजो, यानीमया र चुड्का सुनेर हुर्किएँ । रत्यौली हेरेर हुर्किएँ ।

पटकपटक सुन्दै जाँदा मैले त्यस ओपेरालाई पनि प्रेम गर्न थालेँ । मलाई त्यस फुच्चे साथीले रुसका निकोलाई रिम्स्कीकोर्साकोभद्वारा १९९० तिर आफ्नो 'द टेल अफ् जार साल्टन' नामक ओपेराका लागि तयार गरेको भँवराको उडानप्रति आकर्षित गरिदियो । पहिलेपहिले भँवराहरू उडेको देख्दा फूलहरू सम्झिने म, अचेल भँवरा देख्दा सङ सङलाई सम्झिने भएको छु ।

...

र अहिले ?

अहिले त म एक सात वर्षिय चीनियाँ नानीको प्रेममा छु । प्यारी गिटार गर्ल, त्यो तिमी हौ । कोभिड महामारीको प्रारम्भिक कालतिर धेरै नेताहरूले चीनलाई गाली गरिरहेको बखत मैले तिमीलाई अचानक भर्चुअल दुनियाँमा भेटेको थिएँ र तिम्रो गितार वादन सुनेरचकित भएको थिएँ । होटल क्यालिफोर्नियामा तिम्रो अद्भूत संगीत र गायन सुनेपछि म विस्मित भएको थिएँ । अचेल म त्यस गीतलाई बारम्बार सुनिरहन्छु । तिमीले चिनियाँमै गाएको 'मा मा दु दु छि' मलाई नबुझिने भाषामा कसैले गाएको प्रिय गीत लाग्छ । तिमीलाई म युट्युबमा पछ्याइरहन्छु । मेरो मनमा तिम्रो प्रभाव यति परेको छ कि तिम्रै कारण मैले छोरालाई गितार किनेर उपहार दिएको छु ।

गितार बोक्ने प्रिय केटी

मेरो मनमा त्यो पागल सपना अझै जीवित छ, एक सानो दिन: एक सानो आलिङ्गन । म चाहन्छु, कुनै दिन तिमीलाई भेटुँ र अङ्गालुँ ।

प्रकाशित : कार्तिक ४, २०७७ १३:२३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अप्प दीपो भव

पच्चीस सय वर्षअघि तिमीले चार आर्य सत्य पत्ता लगाएदेखि अहिलेसम्म जीवनको सार यही दु:ख नै हो । र, लाग्छ भोलि पनि यही हुनेछ । आनन्दमात्र खोजिहिँड्ने जीवनको स्थायी सत्य दु:ख भएपछि हामी सांसारिकहरु यहीँ अल्झिन्छौँ, छटपटिन्छौँ, संघर्ष गर्छौँ र मर्छौँ ।
भूपिन

प्रिय बुद्ध, तिमीले सत्य भन्यौ, जीवन दु:खपूर्ण छ... !

दु:ख, तिम्रो दर्शनले व्याख्या गरेको जीवनको एक आधारभूत सत्य । जसरी मृत्युसत्यको बोध नगरी जीवनसत्यको बोध हुन्न, त्यसरी नै दु:खसत्यको बोध नगरी सुखसत्यको गहिरो अनुभूति असम्भव हुन्छ । र, सुख कुनै ‘एइटी एइट् पुतली’ होइन, पंखामा प्रकृतिले लेखिदिएको नम्बर पढेर यसलाई सजिलै चिन्न सकियोस् । सुख त ‘डेड् लिफ् पुतली’ हो, जसलाई पातको उरुङमा खोज्न निकै गाह्रो हुन्छ । तर जब भेटिन्छ, यसको लुकेको सौन्दर्यले जीवनलाई अलौकिक बनाइदिन्छ ।

कैयन दिनदेखि म केवल दु:खबारे सोचिरहेछु र तिमीलाई सम्झिरहेछु । कहिलेकाहीँ मानिसलाई दु:खबारे सोच्नु सर्वाधिक सुखद लाग्छ, प्रेमीले प्रेमका दु:खहरू सम्झेर सुखद अनुभव गरेजस्तै । समस्या तब सुरु हुन्छ, जब मानिसमा दु:ख मात्र सोच्ने आदत बस्छ । लुतो कन्याएर आनन्द लिएजस्तै मानिसले दु:ख कन्याएर आनन्द लिन थाल्छ । फेरि आदत त कैयौँ दु:खहरूको मुहान हो । दु:खमा आनन्द अपवाद हो, वास्तवमा दु:खको स्वभाव मानिसलाई तड्पाउनु हो, रुवाउनु हो । अहिले मानिसहरू अचानक प्रकट भएको एक घातक दु:खको अन्धकारभित्र छटपटाइरहेका छन् । ढोका खोल्न थाल्छन्, त्यहाँ दु:खले चाबी लगाइदिएको छ । बाहिर निस्कन मनाही छ, लकडाउन छ । दु:ख ओछ्यानमा आएर सुतेको छ, दु:ख कमोडमा बसेको छ, दु:ख स्पर्शमा सल्बलाइरहेको छ ।

द्रोणाचार्यले निर्माण गरेको चक्रव्यूहमा अभिमन्यु फसेजस्तै सारा दुनियाँ कोरोनाको चक्रव्यूहमा फसेको छ यतिबेला । यो परिदृश्य यति दारुण र कारुणिक छ कि मानौँ चक्रव्यूहको अर्को अध्याय लेख्न कोही आधुनिक व्यासलाई समेत गाह्रो हुनेछ । चार लाखभन्दा बढी मानिसले यस चक्रव्यूहमा आफ्नो जीवन लीला समाप्त गरिसके । कोरोना–दु:खका सहस्र काँडाहरूको घोचाइ सहँदै बाँच्न अभिशप्त छौँ हामी । मानसिक पीडाका दर्जनौँ बिच्छीहरूले डसिरहेछन् मानिसलाई ।

तथागत्,

बिच्छी भन्नेबित्तिकै तिम्रो सम्झना झन् दोब्बर भएर आयो । जब तिमी र यशोधरा सुहागरातको नसालु ओछ्यानमा ढल्किँदै थियौ, त्यहाँ षड्यन्त्रपूर्वक फूलमा लुकाइएका बिच्छीहरू सल्बलाइरहेका थिए । बिहेपछिको त्यो तिम्रो पहिलो प्रेम परीक्षा थियो । बिच्छीहरूमाथि समेत करुणा देखाएर तिमीले ओछ्यानलाई बिच्छीमुक्त बनाइसकेपछि पनि यशोधराले उक्त ओछ्यानमा रात काट्न नसक्ने प्रेमील जिद्दी गरेपछि तिमीले सम्झायौ, ‘प्रिय यशोधरा, भयभन्दा भयको कल्पनाले मानिसलाई कमजोर बनाउँछ ।’ म सोचिरहन्छु, यी अर्बाैँ मानिस अब कहिलेदेखि महामारीको दंस बिर्सिएर ओछ्यानमा पहिलेजस्तै निदाउन पाउलान् ? कहिलेदेखि यो दु:खको भयबाट मुक्त हुन सक्लान् ?

पच्चीस सय वर्षअघि तिमीले चार आर्य सत्य पत्ता लगाएदेखि अहिलेसम्म जीवनको सार यही दु:ख नै हो । र, लाग्छ भोलि पनि यही हुनेछ । आनन्द मात्र खोजिहिँड्ने जीवनको स्थायी सत्य दु:ख भएपछि हामी सांसारिकहरू यहीँ अल्झिन्छौँ, छटपटिन्छौँ, संघर्ष गर्छौँ र मर्छौँ । सामान्य जीवनमा पनि मानिस यतिसम्म दु:खी छ कि वर्तमान खुसीहरूको जंगलमा चराहरूसँग बात मार्दामार्दै कतिबेला विगतका दु:खहरूको स्मृतिजालोमा फसिसकेको हुन्छ ? थाहा पाउन्न । अहिले त वर्तमान नै असामान्य छ दुखाउन । यो दु:खले मानव विश्वलाई सास फेर्न अप्ठ्यारो पारिरहेछ । म तिमीजस्तो कुनै महामानव होइन, तसर्थ म पनि अरू मानिसझैँ लकडाउनको दु:ख झेलिरहेछु । ओहो १ तिमी भएको भए यस महामारीलाई कसरी झेल्थ्यौ होला ?

प्रिय तथागत्,

समयको एक सुनामीले मानव जगत्लाई साह्रै अपत्यारिलो र अनौठो द्वीपमा ल्याएर फ्याँकिदिएको छ । किनारमा उत्तानो पल्टिएर हामी अत्तालिएको मन सम्हाल्न कोसिस गरिरहेछौँ । राति बल्लबल्ल सम्हालिँदै सुत्छौँ, फेरि बिहानका समाचारहरूमा समुद्री तुफान सुरु भैसकेको हुन्छ । सम्हालिन नपाउँदै अर्को छाल आइसक्छ, हजारौँ मानिसका शव लिएर । पहिलो छाल, दोस्रो छाल, तेस्रो छाल, चौथो छाल । यी छालहरू समुद्री किनारमा सूर्य स्नान गर्दै लिएको आनन्दजस्तो छैन, पौडिन नजान्ने मानिस पानीमा डुब्दै–उत्रँदै गर्नुको सकसजस्तो छ । विश्व रंगमञ्चमा कोरोनाको त्रासदीपूर्ण सुनामी नाटक चलिरहेको छ । नि:सन्देह यस त्रासदीको सर्जक हामी नै हौँ । आफ्ना जायज–नाजायज इच्छाहरू पूरा गर्न हामीले प्रकृतिको विधान बुझ्न इन्कार गरिदियौँ । परिणाम भोगिरहेछौँ ।

प्रिय बुद्ध,

सत्य हो, दु:खका कारणहरू छन्...!

लकडाउनका प्रारम्भिक दिनहरूमा केवल अन्योलको शीत खसिरहेको थियो हृदयको कर्कले पातमा र ढलपल ढलपल गरिरहेको थियो । दुनियाँका हरेक मानिसहरू महामारीको सोचबाट हुने दु:खबाट विरेचित हुन चाहेझैँ म पनि मुक्त हुन चाहन्थेँ त्यसबाट । अलमल अलमलमै सेकेन्ड सेक्स पल्टाएँ, हाफ अ लाइफको विली चन्दननसँग मित्रता गाँसेँ ।

नयपालले मलाई अपेक्षा गरेजस्तो तानेनन् । सिमोन द वुआको प्रेम र विद्रोही चेतना दुवैले सदाझैँ विचारशील बनाइदियो । वैवाहिक संस्थालाई खारेज गरिदिएकी उनी लेखक दार्शनिक सात्र्रसँग जीवनभरि सम्बन्धमा रहिन् । आफ्नै सुन्दरी चेली ओल्गासँग सात्र्रको रुचि देखेपछि सिमोनको मन टुक्रियो पनि । पछि सिकागोमा भेटिएका अमेरिकी लेखक नेल्सन एल्ग्रेनसँग चारवर्षे प्रेम सम्बन्धमा डुबेकी उनले सात्र्रलाई भने जीवनभर प्रेम गरिरहिन् । सन् १९४९ मा प्रकाशित सिमोनको सेकेन्ड सेक्सको हिन्दी अनुवाद मैले २००१ को डिसेम्बरमा किनेको रहेछु, बागबजारको हिमालयन बुक सपबाट । काठमाडौँको करिब तीनवर्षे बसाइमा म प्राय: पुगिरहन्थेँ त्यस किताब पसलमा । भीडभाडयुक्त काठमाडौँमा प्रशान्तिको अनुभव गर्ने त्यो मेरो प्रिय स्थल थियो । पुस्तक पसल ठूलो थिएन, तसर्थ कुन र्‍याकमा कुनकुन पुस्तकहरू छन् र कुन नयाँ पुस्तकहरू थपिएका छन् ? मलाई प्राय: हेक्का रहन्थ्यो । पैसाको अभावका कारण पुस्तकहरू आँखाले छामेर म डेरा फर्किन्थेँ । पैसाले साथ दिएको बेला मन फुकाएर किन्थेँ पनि । डा. प्रभा खेतानले अनुवाद गरेको त्यो रातो किताबको बीचतिर एक सुन्दर बुकमार्क भेटियो, जहाँ टेनिस सुन्दरी आन्ना कोर्निकोभाको तस्बिर थियो । हरियो साडीमा सजिएको । भारत भ्रमणमा आएको बेला खिचिएको उक्त तस्बिर ‘कान्तिपुर’मा छापिएको रहेछ र त्यसलाई काटेर मैले बुकमार्क बनाएको रहेछु । महत्त्वपूर्ण टेनिस टाइटल नजिते पनि कोर्निकोभा आफ्नो अदिप्तीय सुन्दरता, अबोधपन र खेलशैलीका कारण सधैँ चर्चामा रहिन् । म पनि उनको फ्यान थिएँ, सम्झिएँ । बौद्धिक सुन्दरी सिमोनको किताबमा खेल सुन्दरी कोर्निकोभालाई देखेर आनन्दित भएँ १ यो गजब संयोग थियो । तर, किताबको पहिलो पन्नामा रगतको सिग्नेचर देखेपछि भनेँ म नराम्रोसँग झस्किएँ । कुन मनस्थितिमा मैले त्यस्तो स्याडिस्ट काम गरेको हुँदो हुँ, सम्झन सकिनँ ।

किताबहरूमा खासै ध्यान नगएपछि फिल्मको सिलसिला सुरु भयो । इरानी फिल्म ब्ल्याकबोर्डस हेरेँ, जसले मलाई सम्मोहित पारिदियो । इरान–इराक युद्धको बेला पिठ्युँमा ब्ल्याकबोर्ड बोकी दुर्गम पहाडहरूमा पढाउन जाने शिक्षकहरूलाई मियो बनाएर निर्देशक समिरा मखमलबाफले कुर्दिस शरणार्थीहरूका दु:खलाई सुन्दर विम्बहरूमा देखाएकी छन् । भेडाका बथानमा लुकेर सिमाना काट्ने किशोरहरूमा छोराको अनुहार देखेर म धर्धरी रोएँ । फिल्मले मलाई नितान्त अलग दुनियाँमा पुर्‍याइदियो । म यही चाहन्थेँ ।

त्यही समय मैले हेरेका हिन्दी फिल्म दामुल र पार राम्रा फिल्म हुन् । भारतीय फिल्म भए पनि ती हामी नेपालीकै कथाजस्ता लाग्छन् । अछुत र वर्गीय उत्पीडनका कथाहरू भारत र नेपालमा लगभग उस्ताउस्तै हुन्छन् । ती सिनेमाका नायक–नायिकाहरूलाई स्क्रिनमा हेर्दा मैले नदीन र कलालाई धेरै मिस गरेँ ।

(‘नदीन अचेल कुन पेन्टिङमा डुबिरहेको होला ?’ डायरी लेख्ने बानी नछुटेको भए सायद म यस्तै लेख्दो हुँ । उसको कथा लेखिदिएबापत कतै मसँग रिसाएको पो होला कि भनेर मैले उसलाई फोन वा मेसेज नगरेको एक वर्ष भैसक्यो । लकडाउनको कुनै एक दिन पुलिस र संक्रमणको डरले भयभीत हुँदै समालोचक एकनारायण पौडेलको घर पुगेको थिएँ । उहाँले नदीनसँग अन्तर्वार्ता नै लिनुभएको रहेछ र त्यसलाई पढाएर मबाट केही प्रतिक्रिया लिने सोच रहेछ उहाँको । आश्चर्यचकित हुँदै निसमालोचना नाम दिइएको उक्त लामो वार्तामा नदीनलाई पढेँ मैले र निष्कर्ष निकालेँ– नदीन मसँग दु:खी रहेनछ । म भावुक भएँ । लकडाउनको समयमा मैले पाएको यो एक सुन्दर समाचार थियो ।)

चक एन्ड डस्टरको कथा मेरो आफ्नै कथा थियो । मेरै प्रकृतिका शिक्षकहरूको कथा । सिनेमाको अन्तमा हुने कथाको अति नाटकीकरणले विमोहित पारिदियो । मैले भोगेको दुनियाँमा शिक्षकको परीक्षण गर्न ‘कौन बनेगा करोडपति’ जस्तो रियालिटी शोको आयोजना हुँदैन । यथार्थवादी सिनेमाको उक्त स्क्रिप्ट लेख्दा लेखकको दिमागमा त्यस्तो नसुहाउँदो कल्पना किन आयो होलाजस्तो लागिरह्यो । तर शिक्षालाई ज्ञानभन्दा व्यापारको हतियार बनाउने, शिक्षकलाई अपमान गर्ने र पद हत्याएर त्यसको दुरुपयोग गर्ने हरेक व्यक्तिले त्यो फिल्म हेरिदिए हुन्थ्यो भन्नेचाहिँ लागिरह्यो । फिल्म हेरिसकेपछि मैले तुरुन्त त्यसको संक्षिप्त समीक्षा सप्तगण्डकी क्याम्पसको फेसबुक पेजमा राखिहालेँ । किन राखेँ ? दुनियाँ बुझेको तिमीले यसको आशय नबुझ्ने कुरै भएन ।

हतारहतार लिइएको परीक्षा सकेपछि छोरा मामाघर गइदियो । छोरालाई कोरोनाबाट सुरक्षित रहने उपाय सम्झाउँदै स्कुल पुर्‍याउने र दिनभर सुरक्षित रहन उसले गरेका काम सोध्दै घर फर्किने डिउटी सकिएको थियो । ‘छोरा, परीक्षा कस्तो भयो ?’ सोध्नु रुचिको विषय थिएन । यस्तो पहिलोपटक भएको थियो । परीक्षापछि छोरासँग उन्मुक्त समय बिताउने चाहना थियो, तर उसले मामाघर जाने रहर सुनाएपछि नजानू भन्न पनि सकिनँ ।

जब छोराको चिर्बिराहट मिस हुन्थ्यो, घरवरिपरिका चराहरूको चिर्बिराहट सुन्थेँ । डेराकै सामुन्ने गेटमा ढकमक्क फुलेको थियो बेगनबेली । त्यसका फूलैफूलले भरिएका हाँगामा भँगेराभँगेरी प्रणयका गीत गाउँथे । मानौँ उनीहरूलाई मानव दु:खसँग केही लिनुदिनु थिएन । उनीहरूलाई महामारी थाहा थिएन । सडकहरूमा किन अचेल सवारीहरूको हल्ला सुनिन्न ? मानिसहरू अचानक किन घरभित्रै थुनिएका छन् ? उनीहरूलाई पत्तो थिएन । कामवासनाको वशमा परेका भँगेराहरू हाँगामा उफ्रिएर चिर्चिर गर्दै भँगेरीसँग समागमको आमन्त्रण गर्थे । फूलको झ्याङमा प्रेम जोडीको लुकामारी चल्थ्यो, धेरैपटक डालीहरू हल्लिन्थे । भँगेराको आवाज बदलिन्थ्यो समागमको कामूक आवाजमा । फूलले उज्यालिएको गुलाबी झ्याङमा भँगेराभँगेरीको प्रणय दृश्य यति सुन्दर लाग्थ्यो कि मानौँ उनीहरू स्वर्गमा प्रणयलीला खेलिरहेछन् । यस्तो दृश्यले केही समयका लागि दु:खाउने सोचहरू टाढा भगाइदिन्थे मनबाट ।

बीआर चोपडाले निर्माण गरेको हिन्दी धाराबाहिक ‘महाभारत’ लकडाउनको मेरो महत्त्वपूर्ण प्राप्ति थियो । त्यसका चौरानब्बे भाग हेर्न मलाई पूरै एक हप्ता लाग्यो । महाभारत हेर्नु मेरो सपना नै थियो । उहिल्यै किनिल्याएको थिएँ सीडी । व्यस्तताले गर्दा हेर्न पाइरहेको थिइनँ । लकडाउनमा मानिसहरूले महाभारतको आनन्द लिउन् भनेर गुणस्तरीय भिडियो युट्युबमा अपलोड गरेको थियो– पेनले । सुनौलो अवसर दिएको थियो समयले पनि । म डुबेँ । महाभारत हेरेपछि मैले चमत्कृत नै भएको महसुस गरेँ । मानिसहरू किन महाभारतलाई सर्वश्रेष्ठ कृति मान्छन् ? अनुभव गरेँ । त्यसपछिको समयलाई पनि महाभारत हेर्दा जत्तिकै मूल्यवान बनाउने विचारले मैले तिम्रो जीवनीमा आधारित ‘बुद्ध’ हेर्न थालेँ । डा. भूपेन्द्रकुमार मोदीले निर्माण गरेको उक्त धारावाहिक सक्न भने मलाई बाह्र दिन लाग्यो । म निर्धक्क भन्न सक्छु, बुद्ध धारावाहिक मेरो अर्को मूल्यवान समय–यात्रा थियो । पूर्वीय सभ्यताका दुई अमूल्य ज्ञानसागरमा पौडिनु जीवनका महत्त्वपूर्ण प्राप्ति थिए । म चार्जले भरिएको पावर बैँकजस्तो महसुस गरिरहेथेँ ।

प्रिय बुद्ध,

तिमी सारा जगत्का लागि सर्वाधिक असल गीतसंगीत हौ । कविता हौ, पेन्टिङ हौ । मेरो विचारमा जसले तिमीलाई पढ्दैन वा पढेर पनि बुझ्दैन, उसले मानव जीवनमा करुणा, प्रेम र अहिंसाको गहिराइ बुझ्दैन । मैले तिमीलाई स्क्रिनमा सुरुचिपूर्वक हेरेँ । तिम्रो भूमिकामा हिमांशु सोनीले यति सानदार अभिनय गरेका छन् कि मेरो दिमागमा अब तिम्रा दुईवटा अनुहारको स्पष्ट अस्तित्व बनेको छ । पहिलो अनुहार, जुन मैले किताब, मूर्ति या गुगलमा हेर्दै आएँ । दोस्रो अनुहार, जसलाई हिमांशुको अभिनयमा देखेँ । हरेक भागको सुरुआतमा हावामा पौडिँदै आउने सेतो हात्तीको प्रभाव यति गहिरो पर्‍यो कि त्यसले मलाई एउटा कविता लेख्ने प्रेरणा नै दियो ।

प्रिय बुद्ध,

सत्य हो, दु:खबाट मुक्ति सम्भव छ.... ।

तिमीले भन्यौ, दु:खका कारणहरूको उचित निदानबिना दु:खबाट मुक्ति सम्भव छैन । अरू गुरुहरूले केवल सुख प्राप्तिका उपाय बताए, म दु:खका कारणहरू खोज्छु । किनभने दु:खका कारण थाहा नभई यसबाट मुक्ति सम्भव हुन्न । दु:खबाट मुक्त नभै वास्तविक सुख प्राप्त हुन्न । सही हो, रोगको उचित निदानबिना खाएको औषधि विष समान पनि त हुन सक्छ ।

ताजा उदाहरण लिऊँ । अहिले हामीले भोगिरहेको महामारीको कारण कोरोना भाइरस हो, जो चीनको बुहानबाट निस्किएर विश्व सखाप पार्न कुदिरहेछ । यसको प्रभावबाट सायदै कुनै देश बचेको होला । तर, स्थिति कस्तो छ भने महामारीको कारण थाहा छ, औषधि थाहा छैन । भौतिक दूरी त संक्रमण रोक्ने उपाय मात्र न हो, जसका लागि विश्वका प्राय: मानिस लकडाउनमा छौँ । सारा मानिस अहिले केवल दुई थोपा भ्याक्सिनको प्रतीक्षा गरिरहेछन् । केही सकारात्मक प्रगतिका समाचार पनि आएका छन्, तर तिनीहरूको प्रभावकारिता मूल्यांकनका लागि अझै महिनौँ लाग्ने बताइएको छ । यसबीच त्यो अदृश्य शत्रुसँग कसरी लड्लान् मानिसहरू ? सोच्न पनि डर लाग्छ । उचित निदान हुँदा त रोग निर्मूल पार्न कहिलेकाहीँ यति मुस्किल हुँदो रहेछ भने कारण नै थाहा नभई कसरी रोगको उपचार हुनु ?

‘जीवनको महामारीको कारण तृष्णा नामक भाइरस हो, किनकि तृष्णाले नै दु:ख उत्पन्न गर्छ । तृष्णा नै नरहेपछि संसारमा रहेका कुनै पनि वस्तुको कारण दु:ख उत्पन्न हुँदैन र मानिसले जीवनमा निर्वाण प्राप्त गर्छ,’ तिमीले उहिल्यै भनेर गयौ ।

प्रिय तथागत,

तृष्णाकै उपज हो, मानिसले प्रकृतिमाथि सलहले बालीमाथि गरेझैँ ज्यादती गर्‍यो तसर्थ अहिले परिणाम भोगिरहेछ । तिमी अहिले भएको भए दु:खबाट मुक्तिका उपायमा स्पष्टसँग प्रकृति संरक्षणलाई पनि राख्ने थियौ कि ? तिमी नै यस्तो असल दार्शनिक हौ, जसले मानवेतर जगत्लाई पनि मानव जगत्लाई झैँ प्रेम गर्‍यौ । दक्षिण अफ्रिकामा रहँदा एक इसाई बुद्धिजीवीसँग धर्म विषयक विवादमा गान्धीले भनेका थिए, ‘प्रेमका पक्षबाट व्याख्या गर्दा दुनियाँको महान् धर्म बौद्ध धर्म हो किनभने बुद्धले मानिसलाई मात्र होइन सबै प्राणीलाई प्रेम गर्न सिकाए ।’ आत्मकथामा गान्धीले यस्तै आशय प्रकट गरेका छन् ।

यसो गम्छु, मानिसलाई कठोर सजाय दिएर प्रकृति भने यतिखेर बडो आनन्दमा निमग्न छ । मानिसले गर्ने गरेका हरेक प्रदूषणबाट अलिकति भए पनि मुक्ति पाएको छ पृथ्वीले । हावामा प्रदूषणको मात्रा घटेको छ । आकाश नीलो र सफा देखिन थालेको छ । ध्वनि प्रदूषणको कमीले मानव जीवनमा ल्याएको सकारात्मक असरबारे त अनुसन्धान हुनै बाँकी छ । त्यो अत्यन्त सकारात्मक होला भन्ने मेरो अनुमान छ । दुर्भाग्य, सवारीहरूको ट्याँट्याँ टुँटुँ र मेसिनहरूको कर्कश आवाजले प्रकृतिको आवाज निलिदिएको सत्य थाहा पाउन सहरहरूलाई महामारी नै आउनुपर्दो रहेछ ।

लकडाउनको समयमा कुनै दिन रोशन शेरचनसँग फोनवार्ता भएको थियो । मनको चकचक थाम्नभन्दा खुट्टाको चकचक थाम्न गाह्रो भएको बोध हामी दुवै डुलुवालाई हुनु स्वाभाविक थियो । रोशन त झन् नेपालकै सर्वाधिक डुलुवा लेखकमध्ये एक । म रोशनको मनोदशा बुझ्छु । प्रसंगवश रोशनले भने, ‘प्रकृतिको आरोग्यका लागि हरेक वर्ष केही दिन लकडाउन जरुरी रहेछ ब्रदर ।’ मनमा एक अनौठो भाव दौडियो । यो कुरा त मैले पनि बारम्बार सोचिरहेथेँ । भनेँ पनि । सायद सोचको टेलिप्याथी भनेको यही होला । संरक्षण कविता आन्दोलनले हाम्रो सोच्ने पद्धतिमा यस्तो समानता ल्याइदियो होला । लकडाउनले मानव सभ्यतालाई सिकाएको यो महत्त्वपूर्ण पाठ हो, तर महामारीपछि यस विषयमा कोही गम्भीर होला भन्ने कुरामा मलाई शंका छ । संयुक्त राष्ट्र संघले यसको आह्वान गर्न सक्ने र बिस्तारै यस अभियानलाई विश्वभर पिँmजाउन सक्ने रोशनका तर्कहरूमा प्रशस्त आशावादिता थियो । रोशन यस्तै वैचारिक आशावादिताका लेखक हुन्, जसको जन्मस्थल कोबाङको गुम्बामा कुनै दिन हामीले तिम्रो नाममा बत्ती जलाएका थियौँ ।

नयाँ होइन, तर यस महामारीले अर्को महत्त्वपूर्ण पाठ सम्झाएको छ, विशेष परिस्थितिमा व्यक्तिगत अधिकारको कुरा गर्दा मानिसले व्यक्तिगत कर्तव्यलाई पनि बिर्सनुहुँदो रहेनछ । कोरोनासँग खेलबाड गरेर आफू मर्ने अधिकार त मानिसलाई होला, तर संक्रमणबाट अन्य कैयन बाँच्न चाहने मानिसहरू मर्न सक्छन्, तसर्थ पनि आफू सजग रहनुपर्छ भन्ने चेतना जरुरी रहेछ । कुनै एक मानिसबाट सुरु भएको यसले लाखौँ मानिसको ज्यान लियो, मेरो कारण पनि लाखौँ मानिसको मृत्यु हुन सक्छ भन्ने बोध सबै मानिसमा हुनु जरुरी रहेछ । करोडौँ संजोगबाट प्राप्त मानव चोला कसैको सानो लापरबाहीले निमिट्यान्न हुनुहुन्न । अमेरिका, इटाली र स्पेनजस्ता देशले भोगेको अपूरणीय क्षतिको पछि अतिव्यक्तिवादी सोचले नै काम गरेको हो भन्ने मेरो निष्कर्ष छ । म गलत पनि हुन सक्छु । ट्रम्पले त जात्रै देखाए । त्यति मूर्ख मानिस पनि कसरी अमेरिकाको राष्ट्रपति भए होलान् भन्ने कैयन विश्व नागरिकलाई झैँ मलाई पनि लागिरह्यो । महासंकटको बेला केही न केही अनुशासन त अत्यावश्यक हुँदो रहेछ । स्वतन्त्रता र जीवनलाई अलग्याएर हेर्दा समस्या हुने रहेछ । आखिर मानिसले बाँच्नकै लागि त स्वतन्त्रता खोज्ने हो । जीवन नै नरहे स्वतन्त्रताको के अर्थ ? ‘अस्तित्व सारको पूर्ववर्ती हुन्छ’, अस्तित्ववादीहरूले कहाँ त्यसै भनेका हुन् र ? यही अनुशासन नै रहेछ, जसले भावी पुस्तालाई सुरक्षित पृथ्वी हस्तान्तरण गर्न पनि हामीलाई सघाउँदो रहेछ ।

प्रिय तथागत्,

तिमीले दरबार छोडेर ज्ञानको खोजीमा निस्किँदा यशोधरालाई भनेका थियौ, ‘म अज्ञानको अँध्यारो ओडेर जाँदै छु । ज्ञानको उज्यालो मिल्नासाथ फर्किनेछु ।’

के यो महामारीको अन्धकारबाट निस्कने कुनै बुद्धले ज्ञानको कुनै नयाँ उज्यालो ल्याउलान् ?

बुद्ध,

तिमीले सत्य भन्यौ— दु:खबाट मुक्तिका आठ मार्ग छन्... !

ती आठ मार्ग हुन्— सम्यक् दृष्टि, सम्यक् संकल्प, सम्यक् वचन, सम्यक् कर्म, सम्यक् आजीविका, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृति र सम्यक् समाधि ।

कोरोना र योजस्तै महामारीबाट हुने दु:खबाट मुक्तिका मार्गहरू के–के होलान् ? कोठामा एक्लै बसेर सोचिरहन्छु ।

यही निम्छरो तैयारीमा हाम्रो सरकारले कोरोना संक्रमितका लागि उत्पात केही गर्ला भन्ने मलाई रत्तिभर विश्वास छैन । यसलाई मेरो निराशावादी सोच मानिदिन सक्छौ, तर सत्य यही हो कि प्रकोप बढ्दै जाँदा हामीलाई कसैले जोगाउनेवाला छैन । आर्थिक रूपमा सबैभन्दा विकसित मानिने देशको हालत र हाम्रो सरकारको लाचारी हेरेर नै हामीले हाम्रो भावी अवस्थाको सहज अनुमान गर्न सक्छौँ । अहिले हामीलाई जोगाउने कोही छ भने त्यो केवल हामी स्वयम् हौँ । आफैं आफ्ना लागि सचेतताको दियो बनेनौँ भने कैयन जीवनको दु:खद अवसान निश्चित छ । तिमीले भनेकै थियौ, अप्प दीपो भव: । म त्यही मन्त्र पालन गरेर लकडाउनका कठिन क्षणहरू काटिरहेछु र दु:खबाट मुक्तिका तिम्रा अष्टमार्गभित्रै बोधो दिमागले सोचिरहेछु भावी महामारीबाट मुक्तिका आठ मार्गहरू—

१. हरेक सामाजिक एकाइबाट प्रकृति संरक्षणका लागि ठोस कामहरू

२. संयुक्त राष्ट्र संघको अगुवाइमा हरेक वर्ष एक हप्ता विश्वबन्द (लेखक रोशन शेरचनको प्रस्तावसँग सहमति जनाउँदै ।)

३. कर्तव्यबोधसहितको व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको प्रयोग

४. खाना संस्कृतिमा अनुशासन

५. बम–बारुद र सुरक्षा लगानी कटाएर स्वास्थ्य सेवामा अधिक लगानी

६. पृथ्वी भावी पुस्ताका लागि पनि हो भन्ने चेतना विस्तार

७. स्वास्थ्यका लागि नियमित व्यायाम

८. समतामूलक र मानवतावादी शासनसत्ता

प्रकाशित : असार १३, २०७७ ०९:३७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×