लोक सुस्केराको ओज- कला - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement
सुदूरको सान

लोक सुस्केराको ओज

यज्ञराज उपाध्याय

सुदूरपश्चिमका मौलिक लोकगीतहरूको इतिहास छ । डाँडाकाँडा र गाउँबस्तीसँगै अन्तरकुन्तरमा संस्कारजन्य परम्परा र मनोरञ्जनको सर्वप्रिय जुनकिरी बनेर उज्यालो छरिरहेका छन् यस क्षेत्रका लोकगीतले । लोकजीवनका अनुभव, संस्कार, संस्कृति, मायाप्रेम, विरह, सुखदुःख, सबै–सबै लोकगीतका माध्यमबाट व्यक्त भइरहेका हुन्छन् ।

गोठालो जाँदा, खेतीकिसानी, घाँसदाउराको जोहो गर्न जाँदा, चाडपर्व, मेलामहोत्सव, संस्कारकर्म, पूजा अनुष्ठानलगायतका धार्मिक–सांस्कृतिक परम्परा निर्बाह गर्दा यहाँका सुरिला लोकभाकाहरू सदैव गुञ्जिरहन्छन् । यी लोकगीतहरूका मधुरवाणीहरू र सुरिला स्वरहरू नगुञ्जिएसम्म न त संस्कारजन्य कर्महरू र पूजा अनुष्ठानहरू पूर्ण हुन्छन् । न धीत मर्छ न त थकान मेटिन्छ । बालापनको साथी, छोर्‍याट्टा–छोर्‍याट्टीको बैंसको पिरती र बुढेसकालको मंगलाचरण यहाँका लोकगीतहरू नै हुन पुगेका छन् ।

काली–कर्णाली क्षेत्रका लोकगीतहरू शरद ऋतुको जुनेली रात बनेर प्रत्येक महिला पुरुषको मन–मनमा उज्यालो छरिरहेका हुन्छन् । दुःख पीडाले आक्रान्त बनेका यहाँका जनजनका मनहरू न्याउल्या (डेउडा), ठाडीभाका, चैत, चाँचरी, धमारी, होरीलगायतका लोकगीतहरू गाएर नै आनन्दको अनुभूति गर्छन् । पहाडमा गुराँस, प्याउली र प्रत्येक घरका आली र कान्लामा हजारी फूल फुलेझैं प्रत्येक सुदूरपश्चिमवासीका मनमा लोकभाकाका सुवासिला आस्थाका फूलहरू ढकमक्क भएर फुलेर सुवास छरिरहेका हुन्छन् ।

यस प्रदेशको प्राकृतिक सम्पदा, आर्थिक विकास, सामाजिक जागरण, सांस्कृतिक विरासत, राजनीतिक अवस्था, अनि व्यक्तिविशेषको वीरता, पुर्खाको इतिहास, सांस्कृतिक विरासत, धार्मिक विश्वास, नैतिक आचरण, जीवनको सार्थकता, पारिवारिक सम्बन्ध, अभाव, जवानी, मित्र प्रेम, बैगुनीको पीडा, अविश्वासको खाडल, तन्नेरीका पिरती, लोग्नेस्वास्नीको झगडा, जातीय विभेद, सामाजिक उत्पीडन, समयको माग, गाउँघरको विकास, देवदेवस्थलको महिमा जस्ता धेरै विषयवस्तुहरूको दरिलो र भरिलो गुन्टो लोकगीतले बोकेका हुन्छन् ।

परम्परागत मौलिक न्याउल्या (डेउडा), ठाडीभाका, फाग, मागल, ढुस्को, चाँचरी, चैतलगायतका लोकगीतहरूको उपस्थिति भएन भने जुनसुकै कार्यक्रममा वातावरण नै अत्यास लाग्दो हुने गरेको छ । नेपाली भाषाका चलचित्र, सुगम संगीत र लोकदोहोरीमा समेत सुदूरपश्चिम प्रदेशका भाकाको उपस्थितिले यहाँको लोकगीतको धरातल फराकिलो हुँदै गएको पाइन्छ । काठमाडौंको टुँडिखेल र खुलामञ्चदेखि अमेरिका, अस्ट्रेलिया, जापानलगायतका अडिटोरियम हलसम्म यस क्षेत्रका लोक डेउडा र गौराका तथा मागलहरू गुञ्जिनुले सुदूरका लोकगीतका लागि सुखद पक्षको संकेत गरेको छ ।

सुदूरपश्चिमेलीका पुर्खाहरूले निर्माण गरिदिएको सांस्कृतिक धरातलको सर्वप्रिय विधा लोकगीत नै हो । बालकदेखि वृद्धसम्म जनजनको मनमा बस्न सफल लोकसाहित्य र संस्कृतिको सबैभन्दा लोकप्रिय विधा लोकगीत आफ्ना मिठासपूर्ण लयात्मक पाइलाहरू द्रुतगतिमा चाल्दै अनि नयाँपन र उमंगका पँखेटाहरू फिजाउँदै वर्तमान अवस्थासम्म आइपुगेको देखिन्छ । यस प्रदेशको मौलिक लोकसंस्कृतिको परम्परागत मूल्य र मान्यतालाई केही नयाँ पुस्ताले आत्मसात् गर्न नसकेको देखिन थालेको छ । काली, कर्णाली, भेरी, सेती र बूढीगंगाको पवित्र जलझैं हाम्रा लोकसंस्कृतिमा विकृतिका सस्ता झुल्काहरू मिसाएर बिटुलो बनाउने प्रयास हुन थालेका छन् । यो चिन्ताको विषय छ ।

सुदूरपश्चिम प्रदेशको लोकगीत र जनजीवनको सम्बन्ध माछा र पानीझैं छ । आमाले गाएका फाग, मागल र ठाडीभाकामा एकाग्र भएर सुनिरहने बच्चाहरू तन्नेरी भएपछि डेउडा खेल्छन् । आमासँगै घाँसदाउरा र खेतीपातीमा सघाउन जाने केटाकेटीदेखि कपाल सेताम्मे भएका बूढापाका डेउडा भनेपछि हुरुक्कै हुन्छन् । विभिन्न कालखण्डमा अपी र सैपालको हिउँझैं सुवासिलो कञ्चनपनलाई निखार्दै अनि सुमधुर लयहरूलाई मनका आली र कान्लाहरूमा सम्याउँदै लोकडेउडा गीतहरूले लोकजीवनलाई छपक्कै ढाकेको देखिन्छ ।

बहुजातीय, भाषिक, धार्मिक र सांस्कृतिक देश नेपालको राष्ट्रिय भाषाको उद्गमस्थल काली–कर्णाली क्षेत्रलाई नै मानिएको छ । दसौं–एघारौं शताब्दीतिरै खस अपभ्रंशबाट नेपाली भाषाले नव्य आर्यभाषाको रूप धारण गरिसकेपछि हिमाल, पहाड र तराईलाई एकापसमा जोड्दै यहाँको लोकसंस्कृतिको विकास र विस्तारमा भूमिका खेलेको देखिन्छ । सुदूरका श्रुति परम्परामा हुर्किंदै आएका न्याउल्या (डेउडा), देउडा, चैत, चाँचरी, ढुस्को, भोलाउलो, हुड्केली, सगुन, फाग, मागल, चैतलो, होरी, धमारी, भैलो जस्ता लोकगीतहरू नै प्राचीन लोकसाहित्यका सामग्री हुन् । त्यसैले यो क्षेत्र लोक गीतसंगीतमा वैभवशाली ठाउँका रूपमा परिचित हुन पुगेको छ । नागमल्लको धमारी र भैनी, भागेश्वरको ढुस्को, रिपुमल्लको चाँचरी, नरपति शाहीको चैतजस्ता लोकगीतहरूले तेह्रौं–चौधौं शताब्दीको राज्यशासन र तत्कालीन अवस्थाको इतिहास प्रस्ट्याएको पाइन्छ ।

सुदूरपश्चिम प्रदेश मुलुकको विकट क्षेत्र हो । इतिहासका कालखण्डहरूमा धेरै विषम परिस्थितिको सामना गर्नुपर्‍यो यस क्षेत्रले । काठमाडौंबाट दूरदराजमा रहेको प्रदेशले चेतना र शैक्षिकस्तरको पछौटेपनको सामना लामै समयसम्म गरिरहनुपरे पनि प्राचीनकालदेखिका विभिन्न विधाका लोकगीतका सामग्रीहरू भने सुरक्षित रहनु लोक साहित्यका अन्वेषकहरूका लागि सुखद पक्ष हुन पुगेको देखिन्छ ।

प्रकाशित : माघ ९, २०७९ १२:०२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दूर परेका मुद्दा

समस्याका हिसाबले वाग्मती र सुदूरपश्चिम प्रदेशका समस्या उस्तै छैनन्, वाग्मतीकै नागरिकको तहमा सुदूरपश्चिम, कर्णाली र मधेसका नागरिकले पनि बाँच्न पाउनुपर्छ, उनीहरुको मानवीय विकासमा पनि सरकारले खर्च गर्नुपर्छ
सागर ढकाल

जति बेला म चुनाव लड्ने मानसिकतामा नेपाल फर्किंदै थिएँ, त्यो बेला सुदूरपश्चिमप्रति मेरो बुझाइ अलग थियो । जब म डडेलधुरा पुगें, त्यहाँको वस्तुस्थिति फरक पाएँ । विकासकै हिसाबले मैले डडेलधुरा अलिक धेरै विकसित होला भन्ने सोचेको थिएँ । किनभने देशको पाँच पटक प्रधानमन्त्री भइसकेको नेताको गृहजिल्ला, उनले धेरै काम गरेका होलान् भन्ठानेको थिएँ । मलाई त्यहाँ स्वीकार नगरिएला, सहयोग नमिल्ला भन्ने लागेको थियो ।तर अवस्था त्यसको ठीक उल्टो रहेछ ।

मान्छे जति धनी भयो, त्यति स्वार्थी र असहयोगी हुँदो रहेछ । अनि जति गरिब हुन्छ, समस्यै समस्यामा बाँचेको हुन्छ, ऊचाहिँ सहयोगी हुँदो रहेछ । मैले यहाँ मात्रै होइन, विदेशमा पनि यस्तो देखेको छु । म जब बेलायत पुगें, युरोपतिर पुगें । त्यहाँको मानवीय स्वभाव एकदमै स्वार्थले भरिपूर्ण छ । तर अफ्रिका पुग्दा त्यहाँ फेरि दयालु समाज छ । सुदूरपश्चिममा मैले त्यस्तै सहयोग पाएँ, त्यस्तै माया पाएँ । सुदूरपश्चिमलाई नजिकबाट नियाल्ने र बुझ्ने मौका पाएँ । देशको पाँच पटक प्रधानमन्त्री भइसकेको नेताको जिल्ला मैले मेरो जिल्ला जत्तिको पाइनँ ।

मलाई लाग्यो, बजेट नभएर होला । हामी अभियानका क्रममा गाउँ गयौं । तर बजेट नभएर होइन, काम नभएरचाहिँ रहेछ । राज्यकोषको व्यापक दुरुपयोग भएको रहेछ । दुई वर्षका लागि बनेको योजनाले छ महिना पनि काम गर्दैन । सडक प्रधानमन्त्री आउने भनेपछि हतारहतार मर्मत हुन्छ, प्रधानमन्त्री फर्किन्छन्, फेरि उही हाल । टालटुले विकास धेरै भएको छ । अझै पनि धेरै ठाउँमा सडक पुगेको छैन । सञ्चारको सुविधा छैन । झन्डै २० प्रतिशत मान्छे टेलिफोन सेवाको समेत पहुँचमा छैनन् । काम हेर्‍यो भने लाग्छ, उपभोक्ता र ठेकेदारले २० प्रतिशत काम गरेर ८० प्रतिशत बजेट झ्वाम पारेका हुन् ।

देशको पाँच पटक प्रधानमन्त्री भएको नेताको जिल्ला यस्तै हुने हो त ? यति धेरै अवसर पाउँदा उनले देशलाई त गर्नैपर्छ, आफ्नै जिल्लाका लागि पनि धेरै काम गर्न सक्थे होलान् । उनले आफ्नो जिल्लालाई के कुरामा चाहिँ अब्बल बनाए त ? डडेलधुराका नाममा त दर्जनौं रेकर्ड हुनुपर्ने हो । तर, न शिक्षामा अब्बल, न स्वास्थ्य सेवा राम्रो । न सडक राम्रो छ, न सञ्चार सुविधा सबैतिर पुगेको छ । मान्छेले पानीसमेत सहज रूपले खान पाएका छैनन् । यो साह्रै दुःखलाग्दो भएन र ? वास्तवमा त्यहाँका जनताले उनीसँग धेरै अपेक्षा गरेका छन् । तर, उनले आफ्नै जिल्लाका लागि केही गर्न सकेका रहेनछन् । एउटा कुरामा पनि उनको जिल्ला अन्यभन्दा फरक छैन । कुनै एउटा कुरामा त उनको जिल्ला अगाडि हुनुपर्ने हो नि ?

म नेपाल आउनुभन्दा अघि अफ्रिका थिएँ, त्यहाँ मैले सुडान र किर्गिस्तान घुम्ने मौका पाएँ । सुडानमा चाहिँ जनजीवन एकदमै कष्टकर रहेछ । किर्गिस्तानको भने अलि सामान्य थियो । मलाई किर्गिस्तानचाहिँ नेपालजस्तै लागेको थियो । तर नेपाल फर्केर जब म सुदूरपश्चिमको डडेलधुरा पुगें, तब मलाई महसुस भयो— यहाँ त सुडानकै हालत रहेछ । मान्छेहरू घण्टौं लगाएर पानी भर्न जानुपर्ने, लाइन लाग्नुपर्ने, बोकेर लिएर आउनुपर्ने अवस्था रहेछ । त्यस्तो त मैले सुडानमा मात्रै देखेको थिएँ ।

नेपाललाई हामी जलस्रोतमा धनी देश भनेर चिन्छौं । हाम्रै देशमा त्यो खालको संकट नहोला भन्ने लागेको थियो । त्यसकारण डडेलधुरा र आसपासका क्षेत्रका खानेपानीको ठूलो समस्या छ । पानी भनेको एकदमै आधारभूत आवश्यकता हो । हामीले त्यो गाउँमा बस्ने नागरिकलाई पानी मात्रै पनि उपलब्ध गराउन सक्दैनौं भने त्यो त ठूलो समस्या हो ।

मैले गाउँ–गाउँ पुगेपछि यो पनि थाहा पाएँ— त्यहाँ खानेपानी योजना पनि सञ्चालित छन् । करोडौंका योजना त्यहाँ बनेका रहेछन् । तर ती योजनाबाट स्थानीयलाई लाभ भएको छैन । ती योजनामा अनियमितताको ठूलो समस्या देखें । कमसल सामग्री राखेर निर्माण गर्ने र बनेको दुई वर्ष पनि आयोजना नटिक्ने अवस्था रहेछ । त्यसले गर्दा मान्छेहरू पिठ्युँमा पानी बोक्न बाध्य छन् । घण्टौं लाइन बसेर भर्नुपर्ने अवस्था छ ।

यसमा त्यहाँको नेतृत्वले ठेकेदारलाई बोलाएर एक पटक मात्रै प्रश्न सोध्ने र किन योजनाको काम भएको छैन भनेर सोधिदिए हुन्थ्यो भन्ने नागरिकको अपेक्षा छ । नेतृत्वले त्यति पनि भूमिका निभाएको छैन । सुदूरपश्चिममा यस्तै आधारभूत आवश्यकताकै मुद्दा धेरै रहेको पाएँ ।

अर्को मुख्य समस्या भनेको रोजगारी हो । युवाहरूमा यति ठूलो बेरोजगारी छ कि काम गर्न सक्ने जनशक्तिले आधा वर्ष घरमै आलटाल गरेर बिताउँछ । एउटा ऊर्जाशील युवा दिनभरि डुल्छ र बेलुका जाँडरक्सी सेवन गरेर आउँछ । श्रीमती अनि आमासँग झगडा गर्न थाल्छ । बाँकी छ महिना भारत गएर काम गरेर ल्याएको रुपैयाँले घर चलाउनुपर्ने स्थिति छ । जबकि यहाँबाट भारत जस्तो त्यति ठूलो देशको राजधानी, त्यति ठूलो आवादी र आर्थिक गतिविधिको केन्द्र दिल्ली ८/९ घण्टाको दूरीमा छ । यो भनेको सुदूरपश्चिममा एकदमै ठूलो सम्भावना छ भन्ने हो । तर, यहाँको नेतृत्वले आफूलाई त्यो कुरामा मनन गरेर आर्थिक गतिविधि बढाउन सकेको छैन ।

भारतसँग जोडिएका नाकाको राम्रो व्यवस्थापन भएको छैन । मान्छेहरूले हामी पिछडिएको ठाउँमा बस्छौं, हामीकहाँ कुनै सम्भावना नै छैन भनेर बुझेको अवस्था छ । त्योचाहिँ यहाँको विकासका लागि सबैभन्दा ठूलो दुर्भाग्य हो । यहाँको चेतनालाई त्यहाँबाट माथि उठाउनुपर्ने आवश्यकता छ । जब मानसिक रूपमै कमजोर भइन्छ, कुनै कन्फिडेन्स हुँदैन, त्यसपछि केही पनि हुँदैन । त्यसैले सुदूरको युवा जनशक्तिमा अहिले स्वदेशमा नै केही गर्न सकिन्छ भन्ने कुराको चेतना भर्नुपर्छ । त्यसैले जनचेतनाका हिसाबले यहाँ एकदमै धेरै काम गर्न बाँकी रहेको देख्छु ।

मान्छेहरूले जागिर पाए गर्ने, तर आफैं कुनै पनि व्यवसाय गर्छु, खेती गर्छु भनेर सोच्न सकेको देखिँदैन । बेरोजगारीका कारण समाजमा झैझगडा हुने, घरझगडा हुने, हिंसाजन्य घटना हुने पनि रहेछ । त्यो अलिक धेरै नै छ । महिलाहरू साँझ परेपछि घरबाहिर निस्किन डराउनुपर्ने अवस्था रहेछ ।

अर्को कुरा, सुदूरपश्चिमको समाज संस्कार, संस्कृति र परम्पराको खानी नै हो । त्यहाँ यति धेरै संस्कृति छन्, यस्तो लाग्छ, नेपालमै यस्तो सांस्कृतिक केन्द्र भनेको यहीं मात्रै हो । कतिपय सामाजिक पक्षमा रूपान्तरण आवश्यक छ । तर सुदूरपश्चिमका कला, संस्कृति र चाडपर्वलाई मात्रै हामीले जोगाएर राख्ने हो भने त्यो भविष्यका लागि निकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । नेपालको मौलिक परिचय भनेकै यहाँका भाषा, कला, संस्कृति र चाडपर्व हुन् । तर अन्यत्र त्यस्तो संस्कृतिको जगेर्ना हुन सकेको छैन । सुदूरपश्चिममा देउडा नाच छ । त्यस्तो नाच अन्यत्र कहीं पनि नाचिँदैन । मलाईचाहिँ त्यो नाच नाच्दै गर्दा महसुस भएको के हो भने त्यो नाचले समाजलाई एकताको सूत्रमा बाँध्ने काम गरेको छ । एकले अर्कोसँग हात जोडेर नाच्ने जुन चलन छ, त्यसले सामाजिक एकतालाई बलियो गरी कस्ने काम गरेको छ ।

म सुदूरपश्चिममा कात्तिक र मंसिरमा धेरै समय बसें । त्यही बेला मात्रै यति धेरै चाडपर्व रहेछन्, हामीले हरेक दिनजस्तो चाडपर्व मनायौं । गाउँमा एउटा गाउँले मेला आयोजना गर्छ, मान्छेहरू चार गाउँ परबाट पैदल हिँडेर आई मेला भर्छन् । नेपालको मौलिकता भनेकै यही हो । त्यहाँ केवल मनोरन्जन मात्रै छैन, त्यहाँ सामाजिक एकता छ, भाइचारा छ । त्यसैले सांस्कृतिक रूपमा हाम्रो जुन विविधता छ, त्यसलाई बचाएर राख्न यहाँको कला संस्कृतिको जगेर्ना गर्नु आवश्यक छ ।

तपाईं बेलायतलाई हेर्नुहोस्, देश त धेरै विकसित हो । तर त्यहाँ जता हेरे पनि उस्तै छ । एकै प्रकृतिको विकास, एकै प्रकृतिको बसोबास, भाषा, कला र संस्कृति पनि उस्तै छ । नेपाल त्योभन्दा धेरै विविधतायुक्त देश हो । तर हामीले त्यो विविधतालाई बचाएर राख्न कति मिहिनेत गरेका छौं भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हो । हाम्रा कला संस्कृति लोप हुँदै छन् । त्यसैले सुदूरपश्चिममा रहेको विविधतालाई बचाएर राख्न हामीले त्यसलाई महत्त्व दिनु आवश्यक छ । तपाईंले भौतिक विकास पछि गरे पनि हुन्छ, तर संस्कार र संस्कृतिको संरक्षण गर्न सक्नुभएन भने त्यो एक पटक हराएपछि सकियो, फेरि जोगाउन सकिन्न ।

यति समस्या हुँदाहुँदै पनि सुदूरपश्चिममा मैले अथाह सम्भावना देखेको छु । त्यो पनि डडेलधुराकै चाहिँ धेरै सम्भावना देख्छु । पश्चिम तराईमा त्यति धेरै गर्मी छ, जब कि त्यहाँबाट २० किमिमाथि उक्लिनेबित्तिकै डडेलधुराका गाउँ, डाँडा यति आनन्दलाग्दा छन्, त्यहाँको मौसम र हावापानी नै लोभलाग्दो छ । पर्यटन र बस्ती विकासका हिसाबले पनि परशुरामबाट आलितालतिर जाने बाटो मात्रै राम्रोसँग व्यवस्थापन गरिदिने हो भने त्यो ठाउँमा पर्यटकीय हिसाबले एकदमै ठूलो सम्भावना छ ।

अहिले धनगढीमा आवादी थपिएको थपियै छ । तराईमै त्यस्तो लहर छ । तर जब त्यो ठाउँको सम्भावनालाई देखाइदिने हो भने डडेलधुराका गाउँमा पनि मानव बस्ती विस्तार हुन्छ । तर त्यसका लागि त्यहाँ हामीले पूर्वाधार विकास गर्नुपर्छ । त्यहाँ मान्छेलाई आवश्यक आधारभूत विकास त पहिले पुर्‍याउनुपर्‍यो । भौगोलिक हिसाबले पनि डडेलधुरालाई साथ दिएको छ, डडेलधुरा प्रदेशकै केन्द्र बन्न सक्छ ।

पर्यटकीय हिसाबले हेर्ने हो भने पनि पश्चिममा अब डडेलधुरा नै माथिको पहाडी र हिमाली क्षेत्रको पर्यटनको प्रवेशद्वार बन्न सक्छ । अहिले जसरी खप्तड बाबा चर्चित छ, त्यहाँको रुटलाई ट्रेकिङ रुट बनाउनुपर्छ । खप्तडदेखि माथि अपी हिमालसम्म पुगेर फर्किने रुट बनाइदिने हो र दिल्लीसम्म त्यसको मार्केटिङ गर्ने हो भने खप्तड क्षेत्रको पर्यटनलाई उजागर गर्न सकिन्छ ।

सुदूरपश्चिममा हाइड्रोपावरहरूको राम्रो सम्भावना छ । जति सम्भावना छ, त्यसअनुसार लगानीको वातावरण बनेको छैन ।

वास्तवमा सरकारले बजेट विनियोजन गर्दा नै दुर्गमका जनतालाई हेप्ने गरेको रहेछ । बजेट विनियोजन गर्दा जहाँ समस्या छ, त्यहाँ लगानी गर्नुपर्ने हो । तर अहिले त्यस्तो भइरहेको छैन । नेतृत्वले आफूलाई जहाँ पायक पर्छ, जहाँ स्वार्थ मिल्छ, त्यहाँ मात्रै राज्यकोष लगानी गरिरहेको देखिन्छ । मानौं, नेपाललाई हाम्रो शरीर मान्ने हो भने दायाँ हात दुखेको छ भने बायाँ हातको उपचार गरेर त हुँदैन नि । जहाँ दुखेको छ, त्यहाँ उपचार गर्नुपर्छ । बजेट बनाउँदा नेतृत्वले त्यही सोचेर लगानी गर्नुपर्‍यो । जहाँ विकास भएको छैन, जहाँ नागरिकले आधारभूत सुविधाकै लागि संघर्ष गर्नुपर्छ, उनीहरूको मानवीय विकास कसरी हुन्छ ? सामाजिक विकास कसरी हुन्छ ? जब मान्छेको विकास हुँदैन, भौतिक विकास मात्रै भएर पनि त हुँदैन । त्यसैले मूलतः सुदूरपश्चिमका मुद्दालाई सम्बोधन गर्नुपर्ने भनेको राज्यले बजेटमार्फत हो ।

समस्याका हिसाबले वाग्मती र सुदूरपश्चिम प्रदेशका समस्या उस्तै छैनन् । सरकारले वाग्मतीकै नागरिकको तहमा सुदूरपश्चिमका, कर्णाली र मधेसका नागरिकले पनि बाँच्न पाउनुपर्छ । उनीहरूको मानवीय विकासमा पनि खर्च गर्नुपर्छ भनेर त्यहाँ लगानी गर्नुपर्छ । कुनै ठाउँ दुर्गम छ, पछाडि छ भनेर त्यसलाई सधैं त्यसैगरी हेरियो भने ऊ सधैं पछि पर्छ । पछाडि पारिएको क्षेत्रबाट छु, पछाडि परेको समुदायबाट छु भन्ने मानसिकता लिएर हिँडेको मान्छेले अर्को मान्छेसँग कहिल्यै प्रतिस्पर्धा गर्न सक्दैन । अनि समान विकास कसरी हुन्छ र ?

यी समग्र समस्याको समाधान गर्ने दायित्व राज्यकै हो । त्यसमा पनि अहिले तीन तहका सरकार छन् । स्थानीय तह, प्रदेश र संघीय सरकारले फरक–फरक भूमिका निर्बाह गर्ने हो भने मात्रै यी समस्याको समाधान सम्भव छ । यहाँका धेरै समस्या स्थानीय तहको पहुँचमा छैनन् । कतिपय सामाजिक विषय स्थानीय सरकारसँग जोडिन्छन् । तर पूर्वाधार विकास र अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग जोडिने कुरामा स्थानीय सरकारले काम गर्न सक्ने अवस्था छैन ।

हुन त बजेट अहिले स्थानीय तहसँग पनि छ । तर बजेट मात्रै भएर हुँदैन, स्थानीय तहसँग त्यसलाई परिचालन गर्न सक्ने जनशक्ति नै छैन । स्थानीय तहले कार्यकर्ता परिचालन र भरपोषण गर्ने प्रकृतिका कार्यक्रम मात्रै सञ्चालन गरिरहेको देखेको छु । नागरिकलाई उद्यमी बनाउने, आयआर्जन गर्न सिकाउने, बचत गर्न सिकाउने, विकास निर्माणलाई कसरी दिगो बनाउनेभन्दा पनि त्यस्ता कार्यक्रमका नाउँमा कार्यकर्तालाई पोस्ने काम मात्रै भइरहेको छ । त्यसैले प्रदेश र संघीय सरकारकै भूमिका महत्त्वपूर्ण हुने देखेको छु । सुदूरपश्चिम प्रदेशले थप वैज्ञानिक ढंगबाट बजेट र नीति नियम निर्माण गर्नु आवश्यक छ । जसले गर्दा स्थानीय तहलाई एउटै नीतिमा हिँड्न र काम गर्न सहज होस्, लगानी गर्न सहज होस् । प्रदेशले स्थानीय तहहरूलाई समन्वय गर्ने भूमिका पनि निर्बाह गर्नुपर्छ ।

संघीय सरकारले भने ठूला आयोजनामा काम गर्नुपर्छ । सुदूरपश्चिम र काठमाडौंको जीवनस्तर एउटै बनाउँछु, यी दुवै ठाउँमा बस्ने मान्छे मेरै देशका नागरिक हुन् भनेर राज्यले सोच्नुपर्छ । अहिले बुढीगण्डकी आयोजनाको चर्चा छ । तर बूढीगण्डकीमा सरकारले लगानी गर्ने बजेट कर्णालीमा लगेर लगानी गर्ने हो भने त्यहाँको जीवनस्तर माथि उकास्न मद्दत पुग्छ । कसरी एकै पटक धेरै नागरिकलाई लाभ पुर्‍याउन सकिन्छ ? सरकारले त्यहाँबाट सोच्नुपर्छ । कर्णालीमा पनि हजारौं मेगावाटको हाइड्रोपावरको सम्भावना छ । त्यो बनाइदिने हो भने सिंगो कर्णाली र सुदूरपश्चिमकै आर्थिकस्तर माथि उठाउन सहयोग पुग्छ ।

प्रकाशित : माघ ९, २०७९ १२:००
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×