बाबुआमाको मृत्युपछि ४ लालाबाला अलपत्र- समाचार - कान्तिपुर समाचार
 कोइलाखानीको जीवन

बाबुआमाको मृत्युपछि ४ लालाबाला अलपत्र

१३ वर्षदेखि कोइलाखानीमा काम गर्दै आएका मोहनलालको १ सय ६० मिटर गहिराइमा च्यापिएर मृत्यु, एक वर्ष नबित्दै श्रीमती शान्तिले पनि प्राण त्यागिन्
दुर्गालाल केसी

तिर्साङ, दाङ — सोनिया कामी ‘मा, मा १’ भन्दै रोइरहन्छिन् । रुँदारुँदा उनको घाँटी सुक्छ तर पनि आमा आउँदिनन् । आमा अब कहिल्यै नआउने बाटो गइसकिन् । त्यो हो– बाबा गइसकेको बाटो । न बाबा, न आमा । अब कोही आउने छैनन् ।

अहिले ११ महिने सोनियाको आमा बनेकी छन्– ११ वर्षीया दिदी शर्मिला । घरी पिठ्यूँमा बोक्छिन्, घरी काखमा लिन्छिन्, घरी यताउति भुलाउन खोज्छिन् तर पनि सम्हाल्न सक्दिनन् । बहिनीलाई फुल्याउन सकेजति प्रयास गर्छिन्, अन्त्यमा नसकेर आफैं रुन थाल्छिन् । ‘नरोऊ नानी, आमा अब आउँदिनन्,’ बहिनीले नबुझे पनि उनी एक्लै सम्झाइरहन्छिन् । ‘बहिनी रुन थालेपछि मलाई पनि गाह्रो हुन्छ,’ उनले भनिन्, ‘सँगसँगै रुन थाल्छौं । अनि दाइ–भाइ पनि रुन थाल्छन् ।’

सुनसान घरमा केटाकेटीको रुवाइबाहेक अरू केही सुनिँदैन । न उनीहरूलाई थुमथुम्याउने कोही छ न आफैंलाई सम्झाउन सक्छन् । खानपान, सरसफाइ र स्याहार गरिदिने कोही नभएपछि उनीहरूलाई रुनुबाहेक विकल्प छैन । केही बचेखुचेका पुराना कपडा आँगनमा गाडिएको खाँबोमा अझै पनि झुन्डिइरहेका छन् । घरको आँगन मान्छे बस्न छोडेको महिनौं भएझैं असरल्ल छ, घर रानी हराएको मौरीझैं भएको छ ।

फाइल तस्बिर : दाङको घोराही–१९ राम्चेस्थित कोइलाखानीमा पुरिएर मृत्यु भएका मोहनलाल कामीको शोकमा श्रीमती शान्ति, कान्छा छोरा अशोक, किरिया बसेका १३ वर्षीय छोरा दीपक र आफन्त ।

१७ दिनकी सुत्केरी श्रीमतीलाई पोसिलो खानेकुरा जुटाउन र चार छोराछोरीको खाना खर्च जुटाउन कोइलाखानी सुरुङमा पसेका मोहनलाल कामी घर फर्कन पाएनन् । घोराही–१९ तिर्साङका ४१ वर्षीय मोहनलाल ०७७ फागुन १० मा स्थानीय राम्चे कोइलाखानीको सुरुङभित्र पुरिए । त्यसको एक वर्ष नबित्दै श्रीमती शान्ति कामीले पनि गत मंसिर २८ मा संसार छोडिन् । अब घरमा १३ वर्षीय दीपक, ११ वर्षीया शर्मिला, ६ वर्षीय अशोक र ११ महिनाकी सोनिया मात्रै छन् ।

बाआमाको मृत्यु भएपछि चार भाइबहिनी टुहुरा भएका छन् । दीपकले एक वर्ष नबित्दै बा–आमाको किरिया गर्नुपर्‍यो । अब उनीहरूको लालनपालन कसले गर्ने भन्ने अन्योल छ । ‘घरमा खानेकुरा छैन, भाइबहिनी रोइरहन्छन्,’ दीपकले भने । अहिले उनीहरूलाई छिमेकी काकी चन्द्रकला कामीले संरक्षण दिएकी छन् । ‘पालैपालो बा र आमा बितेपछि केटाकेटीलाई अलपत्र पर्न दिन भएन,’ उनले भनिन्, ‘मैले नै हेरचाह गरिरहेकी छु । साना बच्चा छन् । रातदिन रोइरहन्छन् । कसरी सम्हाल्नु, साह्रै गाह्रो भएको छ ।’

बाआमाको मृत्युपछि ११ महिने बहिनी सोनियाको हेरचाह गर्दै ११ वर्षीया शर्मिला कामी ।

१३ वर्षदेखि कोइलाखानीमा काम गर्दै आएका मोहनलालको १ सय ६० मिटर गहिराइमा च्यापिएर मृत्यु भएको थियो । खानीभित्रको काम जोखिमपूर्ण छ । कुनै पनि सुरक्षाका उपायबिना सुरुङभित्र पस्ने र कोइला निकाल्ने गरिन्छ । काममा जोखिम भए पनि सुत्केरी श्रीमतीको पालनपोषणका लागि काममा जानैपर्ने बाध्यता थियो । बिहान श्रीमतीलाई खाना खुवाएर बेलुका फेरि खाना पकाउन फर्कने वाचा गरेका मोहनलाल त्यसपछि फर्किएनन् ।

कोइलाखानीमा अड्किएको जीवन

श्रीमान्को मृत्युपछि शान्तिलाई बालबच्चाको पालनपोषणमा साह्रै समस्या भयो । गाउँघरमा मागेर भए पनि उनले बालबच्चा पाल्दै आएकी थिइन् । रातदिनको चिन्ताले शरीर गल्दै गयो । गाउँतिर घुमेर घर फर्कने क्रममा बाटोमा लडेर उनको ज्यान गयो । साथमै रहेका छोरा दीपकले केही गर्न सकेनन् । ‘गाउँ घुमेर घर फर्कंदै थियौं, बाटोमा एक्कासि लड्नुभयो, त्यसपछि उठ्नुभएन,’ उनले भने, ‘गाउँघरका मानिसहरू बोलाउँदा प्राण गइसकेको थियो ।’३३ वर्षीया शान्तिकी जेठी छोरी गीता १५ वर्ष पुगिन् । उनको विवाह भइसकेको छ । अहिले घरको जेठो सन्तान दीपक हुन् । उनको काँधमा भाइबहिनी स्याहार्ने जिम्मेवारी आएको छ । ‘हामी आफैं केटाकेटी छौं, कसले कसको हेरचाह गर्ने ?’ दीपकले भने, ‘घरमा बस्न डर लाग्छ । के गरौं, कता जाऔं भएको छ ।’

घोराही-१९ राम्चेस्थित कोइलाखानीको सुरुङ र त्यसमा राखिएका मजदुरका कपडा । तस्बिर : दुर्गालाल केसी/कान्तिपुर

सदरमुकाम घोराहीबाट २१ किलोमिटर उत्तरमा पर्ने तिर्साङ गाउँ भौगोलिक रूपमा विकट छ । दीपकको खरको छानो भएको सानो घर र थोरै बारी छ । त्यसमा वर्षमा एक बाली मकै लाग्छ । मकैले एक महिना पनि खान पुग्दैन । उब्जनीले खान नपुग्ने भएकाले मोहनलालको कमाइले नै परिवार पालिएका थिए । मोहनलालको मृत्युपछि सुरु भएको दुर्दशा शान्तिको मृत्युसम्म पुग्दा जर्जर भइसकेको छ । ‘ज्यान पाल्ने उपाय केही छैन, पहिले पनि गाह्रो थियो, अब बा–आमा नै नभएपछि झन् कसले खर्च जुटाउने ?’ छिमेकी अमृता विकले भनिन्, ‘अब कसले कमाएर खान दिने, कसले हेरिदिने ? साह्रै ठूलो विपत् आइलाग्यो ।’

दीपक ४, शर्मिला २ र अशोक १ कक्षामा पढ्छन् । बुबाको मृत्युपछि उनीहरू नियमित विद्यालय जान पाउँदैनथे । घरमा आमाको साथी चाहिने, बहिनीको हेरचाह गर्नुपर्ने र खर्च धान्न गाह्रो हुने भएपछि उनीहरूलाई पढाइमा निरन्तरता दिन कठिन भएको थियो । अहिले आमाको पनि मृत्यु भएपछि उनीहरू भाइबहिनीको हेरचाहमै दिन बिताइरहेका छन् ।

ज्यानमारा खानी

स्थानीयस्तरमा जीवन निर्वाहका आधार बनेका कोइलाखानी ज्यानमारा सावित भइरहेका छन् । ११ वर्षमा खानीमा ६ जना मजदुरको ज्यान गइसकेको छ । घोराही–१९ तोसस्थित खानीमा स्थानीय दुर्गे राना र चन्द्रबहादुर विकको ज्यान गयो । यसैगरी बोक्सिनी भीरको खानीमा रोल्पा रुन्टीगढीका टीका डाँगी र फलितेखानीमा स्थानीय भीमकान्त रावतले ज्यान गुमाए । घोराही–१९ दुईखोलीका ४६ वर्षीय भक्तबहादुर घर्तीको गत मंसिर २७ गते घोराही–१ काउलेस्थित कोइलाखानीमा च्यापिएर ज्यान गयो ।

दाङमा १२ ठाउँबाट कोइला उत्खनन हुन्छ । घोराही–१९ को बोल्दी, राम्चे, बजारपानी र तोस एवं बंगलाचुली गाउँपालिकाको मर्पेस, छिपन, बोक्सिनी भीर, ठाडा, ज्यामुरे र भुल्केमा एक/एक कोइलाखानी छन् । बंगलाचुलीको टाकुरामा दुई खानी छन् । एक खानीमा ४५ देखि ५० जनासम्म मजदुरले काम गर्छन् । दाङमा पाँच वटा कम्पनीले कोइला उत्खनन गरिरहेका छन् । एक कम्पनीले वार्षिक १ हजार २ सय मेट्रिक टन उत्पादन गर्छन् ।

तोस कोइलाखानीको सुरुङ । तस्बिर : दुर्गालाल केसी/कान्तिपुर

खानीभित्र मजदुरले खनेर बाटो खोल्ने गर्छन् । भित्रभित्रै सुरुङहरू हुन्छन् । तिनै सुरुङमा पसेर कोइला निकालिन्छ । सुरुङभित्र कोइला खोज्न ढुंगा, चट्टान काट्नुपर्छ । एक क्विन्टल कोइला खन्दा १ सय ४० रुपैयाँ कमाउँछन् । एक दिनमा एक जनाले बढीमा ८ देखि १० क्विन्टलसम्म खन्छन् । कोइला बोक्नेले एक क्विन्टलको ७० रुपैयाँ पाउँछन् ।

एक मजदुरले दिनमा ७ सयदेखि १ हजार रुपैयाँसम्म कमाउँछन् । कोइलाखानीको कुनै पनि नियमन र अनुगमन हुन नसकेको तिर्साङका पूर्णबहादुर विकले बताए । ‘खानीमा मानिसहरू पुरिएर ज्यान गइरहेको छ तर पनि कसैको ध्यान पुगेको छैन,’ उनले भने, ‘भगवान् भरोसामा काम गर्नुपर्ने बाध्यता छ । कति बेला ज्यान जान्छ, भन्नै सकिँदैन ।’

खानी तथा खनिज पदार्थ नियमावली २०५६ मा खानी उत्खनन गर्दा पालना गर्नुपर्ने सर्तहरूअन्तर्गत दफा १९ को उपदफा ६ मा उत्खनन गर्दा खोलेको टोपा, टनेल, खाल्डा इत्यादिमा कुनै दुर्घटना हुन नपाउने गरी सुरक्षाको व्यवस्था गर्नुपर्ने उल्लेख छ । दफा ३८ मा खानीको जिल्ला समन्वय समितिले अनुगमन गर्नुपर्ने व्यवस्था छ ।

दफा ३८ को उपदफा १ मा अनुगमन समितिले प्रचलित ऐन, नियम र मापदण्डअनुसार काम नभए कम्पनीलाई आवश्यक निर्देशन दिन, उत्खनन कार्य रोक्न र अनुमतिपत्र खारेज गर्न सक्नेसम्मको अधिकार दिइएको छ । खानीमा भएको जोखिम तथा क्षतिबारे जानकारी पाएको तर अझैसम्म अनुगमन गर्न नसकेको जिल्ला समन्वय समिति प्रमुख जितेन्द्रमान नेपालीले बताए ।

प्रकाशित : माघ १, २०७८ १२:३४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

रोजगारी गुमेपछि घर फर्कंदै

‘अहिले घर फर्कनेको भीड नाकामा अनियन्त्रित छ । केही दिनपछि जानेको भीड लाग्ला ।’ 
मोहन बुडाऐर

धनगढी — भारतको राजस्थानमा गाडी चलाउने बाजुराका अंकित विक बिहीबार कैलालीको त्रिनगर भन्सार नाकाको हेल्थ डेस्कमा भेटिए । उनीसँग श्रीमती र पाँच वर्षमुनिका दुई बालबालिका पनि थिए । तीन महिनाअघि मात्रै उनले घरबाट परिवारलाई आफूले काम गर्ने ठाउँ राजस्थानमा बोलाएका थिए ।

‘एक व्यावसायिक कम्पनीको गाडी चलाउन पाएपछि परिवारलाई आफूसँगै राख्ने गरी बोलाए,’ उनले भने, ‘कोरोनाको कारण पुनः नोकरीबाट हात धुनुपर्‍यो । परिवारलाई घर पुर्‍याउन लागेको छु ।’

बेरोजगार भएका बेला परिवारलाई भारतमै राख्न सक्ने स्थिति नभएको उनले सुनाए । थपे, ‘फेरि यस्तो कोरोना कहरका बेला बच्चा र परिवारलाई घरमै छाडेर संक्रमणबाट जोगाउनु पनि पर्‍यो ।’ उनी आफू भने कोरोनाकालमै दुई पटक भारतका विभिन्न सहरमा काम खोज्न गएको बताउँछन् । ‘पहिलो कोरोनाकालमा डर लागेर घर आएको हुँ,’ उनले भने, ‘घरमा खान नपुग्ने भएपछि कोरोनाको दोस्रो लहर चलिरहेका बेला भारतको राजस्थानमा आएँ । केही महिनापछि ड्राइभिङको काम पाएँ । अब ठीकठाक जिन्दगी चल्छ भनेर घरबाट परिवारलाई तीन महिनाअघि मात्रै बोलाएँ । तेस्रो लहरले जागिर नै चट भयो । यस्ता छन्, हाम्रा दुःख ।

’ भारतको पुनाबाट घर फर्कंदै गरेका बाजुरा कोल्टीका दले विकको पीडा पनि फरक छैन । ‘कोरोनाको कहरले भारतमा पनि काम पाउन मुस्किल छ,’ उनले भने, ‘घरमा खान नपुग्ने समस्याबाट गुज्रिनुपरेको छ ।’

त्यस्तै, कैलालीको टीकापुरका रमेश रावलले पनि कोरोनाले रोजगारी गुम्दा घर फर्केको बताए । उनी पनि विगत लामो समय भारतको पुना सहरमा काम गर्दै आएका छन् । परिवारसहित भारतमा बस्दै आएका रावलको पेसा पनि कोरोनाले अस्थिर बनाएको छ । ‘कोरोना महामारी बढेपछि बालबच्चाको सुरक्षाका लागि घर फर्केको हुँ,’ उनले भने, ‘नाकामा भोग्नुपर्ने समस्याभन्दा म आफू त घर फर्कन खोजेको थिइनँ । उतै बस्थें । तर साथमा परिवार भएकाले घर फर्केको हुँ ।’

भारतका सहरका सटर र फ्याक्ट्रीहरूका ढोका बन्द हुनु भनेको नेपालीको रोजगार सम्बन्धित रहेको अर्का नेपाली बिर्खे नेपालीको भनाइ छ । ‘रोगको डरले भन्दा पनि नेपालीको रोजगार छुटेपछि खाली बस्नुभन्दा केही महिना घर फर्कने हुन्,’ उनले भने, ‘कोरोनाको प्रभाव कम भयो, सहरका ढोका खुले लकडाउन हट्यो भने पुनः भारतै पस्नुपर्ने हो ।’

नेपालीलाई रोजगारी दिन नसके पनि नाकामा आउजाउका लागि नेपाल सरकारले सहज गर्नुपर्ने उनको कथन छ । कैलाली त्रिनगर भन्सार नाकाको सुरक्षामा खटिएका सुरक्षाकर्मी भूपेन्द्र खत्रीले भने, ‘अहिले घर फर्कनेको भीड नाकामा अनियन्त्रित छ । केही दिनपछि जानेको भीड लाग्ला ।’

उनका अनुसार त्रिनगर गौरीफन्टा नाकाबाट अहिले हरेक दिन एक हजारको हाराहारीमा भारतका विभिन्न सहरबाट घर फर्किरहेका छन् । ‘कोरोनाका कारण जागिर गयो भनेर घर फर्केका धेरै छन्,’ उनले भने, ‘कोही माघी पर्व मनाउन पनि घर फर्किरहेका छन् । कोही उपचार गर्न गएकाहरू हुन् ।’ उनले भारतमा कोरोना कम भएपछि भारत जानेको भीड लाग्ने सुनाए । कोरोना संक्रमण बढेपछि घर फर्कनेको भीड लाग्ने क्रम पहिले पनि हुने गरेको बताए ।

प्रकाशित : माघ १, २०७८ १२:२२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×