फेरिँदै नरैनापुर- समाचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

फेरिँदै नरैनापुर

नेपालगन्जबाट ४४ किलोमिटर पूर्वमा रहेको यस गाउँलाई कुनै बेला जिल्लाको ‘कर्णाली’ भनिन्थ्यो । कोरोना महामारी ‘एउटा अवसरझैं’ देखिएको नरैनापुरमा बिजुली बाल्ने, चिल्लो सडकमा यात्रा गर्ने, चिकित्सकीय स्वास्थ्य सेवा पाउन थालेपछि स्थानीय भन्छन्– ‘यो देख्ने र भोग्ने भाग्यमानी पुस्ता हो ।’
मधु शाही, रुपा गहतराज

नरैनापुर, बाँके — गाडी गुड्न थालेका छन् । बिजुलीका खम्बामा तार टाँगिएको छ । स्थानीय प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रमा चिकित्सकले सेवा दिन थालेका छन् । समयान्तरसँगै बाँकेको नरैनापुरको मुहार फेरिँदै छ । नेपालगन्जबाट ४४ किलोमिटर पूर्वमा रहेको यस गाउँलाई जिल्लाको ‘कर्णाली’ भनिन्थ्यो ।

तर पछिल्लो समय नरैनापुरमा धेरै बदलाव अनुभूत गरेको स्वयं स्थानीय बताउँछन् । नरैनापुर गाउँपालिका–५ मटैयाका ३२ वर्षीय विनय दीक्षित भन्छन्, ‘अहिले गाउँले मुहार फेरिरहेको छ, यो देख्ने र भोग्ने त भाग्यमानी पुस्ता हो ।’

उनका अनुसार नरैनापुरमा जन्मिनेले पहिले आफूलाई अभागी ठान्थे । वस्ती विकासमा पछि परेको र उपेक्षित थियो । सडक र एम्बुलेन्स नहुँदा आमा गुमाएको घटनाले दीक्षितको अझै पनि मन पोल्छ । ‘१३ वर्षअघि गाउँमा सडक, एम्बुलेन्स केही थिएन, न गाउँमै उपचार हुन्थ्यो,’ उनले भने, ‘ट्र्याक्टरमा राखेर आमालाई उपचारका लागि भारत लैजाने क्रममा उहाँको बाटोमै ज्यान गयो ।’

केही वर्षअघि समयमै दमकल पुग्न नसक्दा आगो लागेर गाउँ नै सखाप भयो । ‘दुई घण्टामा बस्ती डढेर सकियो । बाटो नहुँदा नेपालगन्जबाट दमकल आउनै दुई दिन लाग्यो । त्यो नियति अब भोग्नु नपर्ला,’ उनले भने । समयमै उपचार नपाउँदा यहाँका धेरैले ज्यान गुमाए पनि । दुई वर्षअघि सरकारले लक्ष्मणपुर प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रको भवन बनाई उद्घाटन त गर्‍यो तर डेढ दशकदेखि कुनै पनि चिकित्सक एक महिनाभन्दा बढी नटिकेको नियति फेरिएन । स्थानीयले अहिले नियमितजस्तै चिकित्सकीय सेवा पाइरहेका छन् । नेपालगन्ज जोड्ने सडक नहुँदा उनीहरू भारतमा उपचार गर्न पुग्थे । किनमेलका लागि पनि सीमावर्ती भारतीय बजारकै भर पर्नुपर्थ्यो ।

नरैनापुर–५ मा जन्मिएका वरिष्ठ अधिवक्ता इन्द्रजित तिवारी ७२ वर्षका भए । यसै क्षेत्रमा तीन पुस्ताको अनुभव सँगालेका उनले नरैनापुरको मुहारमा अहिले बल्ल उज्यालो देखिन थालेको सुनाए । उनका अनुसार पञ्चायतकालमा यहाँको विकासमा राज्यको ध्यान तान्न राजा वीरेन्द्रलाई भ्रमणको निम्तो दिइएको थियो । ‘त्यसबेला राजाले यहाँका लागि ५ लाख रुपैयाँ छुट्याइदिएका थिए,’ उनले भने, ‘त्यो रकम कहाँ खर्च भयो, अहिलेसम्म पत्तो छैन ।’ पूर्वमन्त्री प्रेमबहादुर भण्डारीले गाड्न लगाएका विद्युत्का पोल झन्डै तीन दशकसम्म बेवारिसे बने । टुकी बाल्नुपर्ने बाध्यतालाई नरैनापुरवासीले आफ्नै बलबुँतामा सोलार प्यानल जडान गरी हटाए । ‘अहिले पोलमै सही, बत्ती आएको छ,’ उनले भने, ‘पोलमै बत्ती बल्नु पनि यहाँका लागि ठूलो उपलब्धि हो ।’

यस क्षेत्रमा ०७३ चैत ११ मा निर्माण थालिएको हुलाकी सडकको काम लगभग पूरा भएको छ । सडक गाउँपालिकालाई हस्तान्तरण भने भइसकेको छैन । ‘सडक स्तरोन्नतिको काम लगभग सकिएको छ,’ हुलाकी सडकका सहायक इन्चार्ज इन्द्र केसीले भने, ‘कहिले वर्षा त कहिले बाढी, यस्ता अनेक बहानामा ३० महिनाको ठेक्काको काम पूरा हुन ४ वर्ष लाग्यो ।’ उक्त सडक कालोपत्रे भएसँगै यहाँका स्थानीय नेपालगन्जसँग नजिकिएका छन् ।

७१ वर्षीय नन्कउ नाउ खेती किसानी गर्छन् । क्यान्सर रोगले एउटा खुट्टा गुमाएका उनी गाउँको विकास देखेर हर्षित छन् । बारीमा फलेका तरकारी, सागसब्जी लिएर नेपालगन्ज बेच्न पुग्छन् । पहिला उनलाई त्यही ठाउँ जान दिनभर लाग्थ्यो । अहिले सडक सुविधाले एक घण्टामा पुग्छन् । ‘पहिला भारतमा मजदुरी गर्न जान्थें,’ उनले भने, ‘अब त सडक बन्यो, तरकारी लिएर नेपालगन्ज पुग्छु ।’ मटैया–५ का लक्ष्मणमणि यादवले गाउँमै दूध डेरी खोलेका छन् । दैनिक १ सय १५ घरबाट उनको डेरीमा दूध आउँछ । स्नातकसम्म पढेका ३५ वर्षीय उनले गाउँमा बिजुलीबत्ती र सडक सुविधा आएपछि स्थानीय व्यवसायतर्फ आकर्षित भइरहेको बताए ।उनका अनुसार यसअघि नरैनापुरका झन्डै दुई सय किसान भारतमा दूध बिक्री गर्न जान्थे । ‘नेपालगन्ज पुर्‍याउने बाटो थिएन,’ उनले भने, ‘अहिले सबैले यहीँ दूध बेच्न ल्याउँछन् ।’ ६० वर्षीय मुन्सीप्रसाद यादवले बिजुली नहुँदाको सास्ती सुनाए । घरमा सोलारबाट बत्ती बाल्थे । टीभी हेर्नुपरे ब्याट्री चार्ज गर्न भारत पुग्थे । घरमा बिजुली नभएका कारण सबै कोठामा पंखा चल्दैनथ्यो । पसिना काढ्दै सुत्नुको विकल्प थिएन । ‘अब खेतीका लागि बोरिङ गर्न सजिलो हुने भयो,’ उनले भने, ‘खेती किसानी गर्ने सबैलाई फाइदा हुने भयो ।’

नरैनापुर–१ मजुरोटीका अहमद दर्जीले बिजुली बलेपछि छोराछोरीले राम्रोसँग पढ्न पाउने सुनाए । नरैनापुरमा अहिले करिब एक हजार बिजुलीका पोल गाडिएका छन् । गाउँपालिकाका सुइया बानियाँ, बिर्ता कटकुइयामा भने पोलसमेत नगाडिएको स्थानीय प्रदेशकुमार मिश्रले बताए । ‘वडा कार्यालयमा मात्र अहिले बत्ती बाल्ने हो भन्ने कुरा सुनेको छु,’ उनले भने, ‘गाउँमा पोल र तार केही पुगेको छैन ।’ गाउँगाउँमा पोल गाडिएको र केही स्थानमा मात्रै तार जडान गर्न बाँकी रहेको विद्युत् प्राधिकरणको क्षेत्रीय कार्यालय नेपालगन्जका प्रमुख मुनिन्द्र ठाकुरको दाबी छ । ‘निःशुल्क तार, मिटर, एमसीबी जडान गर्छौं,’ उनले भने, ‘स्थानीयले बत्ती बालेबापत आएको शुल्क मात्र तिर्नुपर्छ ।’ उनले ३३ केभीको प्रसारण लाइन विस्तार गर्नुका साथै सबस्टेसन पनि जडान गरिसकेको बताए ।

नरैनापुरमा बिजुली नहुँदा एउटा पनि उद्योग छैनन् । अधिकांश युवा रोजगारीका लागि भारतको हैदराबाद, दिल्ली, पन्जाब, मुम्बई र कानपुर पुग्छन् । ‘अब गाउँमा उद्योग स्थापनाको वातावरण बनाउँछौं,’ गाउँपालिका अध्यक्ष इस्तियाक अहमद शाहले भने, ‘बिजुलीको पूर्वाधार नहुँदा अस्पतालमा एक्सरे मेसिन, ल्याब सञ्चालन गर्न गाह्रो भएको थियो ।’ कोरोना महामारीका कारण रोजगारी गुमाएर गाउँ फर्किएका करिब १५ सय युवालाई यहीँ काम दिने गरी तयारी थालेको शाहको भनाइ छ । ‘हामी व्यावसायिक कृषि र उद्योगधन्दा खोल्नका लागि संरचना बनाउँदै छौं,’ उनले भने ।

नरैनापुरमा एकै दिन ४९ जनामा कोरोना संक्रमण पुष्टि भयो । भारतमा महामारी बढ्दै जाँदा युवा गाउँ फर्किने क्रम बढेपछि यहाँ पनि संक्रमणले भयावह रूप लिएको हो । यो घटनापछि स्थानीय मात्रै होइन जनप्रतिनिधि नै आतंकित बने । सामान्य उपचारका लागि पनि भारत धाउनुपर्ने नियति बोकेका नरैनापुरवासीलाई कोरोना महामारीबाट जोगिन सकिएला भन्ने लागेकै थिएन ।

भारतबाट युवाको आउने क्रम बढेपछि गाउँपालिकाले रातारात विद्यालयमा क्वारेन्टाइन बनाउन थाल्यो । यद्यपि व्यवस्थित हुन सकेनन् । बिजुली नहुँदा आइसोलेसन केन्द्र पनि खुल्न सकेनन् । यहाँ सञ्चालित १९ वटा क्वारेन्टाइन नाम मात्रका थिए । एक युवाको क्वारेन्टाइनमा उपचारकै अभावमा मृत्यु भएपछि देशभर तरंग फैलियो । त्यसपछि चिकित्सकविहीन प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रमा एमबीबीएस चिकित्सक खटाइयो । बिजुलीको सुविधा आयो । एक्सरे मेसिन सुचारु भए । तत्कालै रेडियोग्राफी पनि खरिद गरेर चलाउने योजनामा रहेको गाउँपालिकाको स्वास्थ्य शाखा प्रमुख मोइन खान बताउँछन् । ‘बिजुली नहुँदा आइसोलेसन नै समयमा खुल्न सकेन, न क्वारेन्टाइन व्यवस्थित थिए,’ अनुगमनमा नरैनापुर पुगेका अधिवक्ता वसन्त गौतमले भने, ‘अहिले पुगेको सेवासुविधा हेर्दा नरैनापुरवासीलाई कोरोना त अवसरजस्तो बनिदियो ।’

पाँच वर्षअघिसम्म नरैनापुरमा भारतीय रुपैयाँ मात्रै चल्थ्यो । आफ्नै देशमा जान भारतको पैसा साटेर लैजानु पर्थ्यो । अहिले नेपाली रुपैयाँमा कारोबार हुन थालेको देख्दा मोइन बल्ल स्थानीयमा देशप्रति अपनत्व जागेको सुनाउँछन् । ‘नेपाली रुपैयाँ नचल्ने ठाउँमा अहिले आकाश–जमिनको फरक देखिएको छ,’ उनले भने, ‘लकडाउनले झनै भारतप्रतिको निर्भरता हटाएर स्थानीयमा आत्मविश्वास जगाएको छ ।’

प्रकाशित : श्रावण २०, २०७७ १०:०७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बाँकेका दर्जनौं गाउँ डुबानको जोखिममा 

बाढी नियन्त्रणको पूर्वतयारीका लागि खोला च्यानलाइज गर्ने निर्णय
मधु शाही, रुपा गहतराज

बाँके — बर्खा लागेर खोलामा पानीको सतह बढेसँगै राप्तीसोनारी गाउँपालिकाका बासिन्दा जोखिममा परेका छन् । यहाँको गोदारपुर, माथेबास, खोरिया, कचनापुर, मदुई, मदुवा हरिहरपुर, अम्रवा, टीकलीपुर, शमशेरगन्ज, राजपुर गाउँ डुबानको उच्च जोखिममा छन् । राप्तीसोनारी–८ का वडाध्यक्ष खुमबहादुर बस्नेतले बर्खाले खोला बढेसँगै बस्ती डुबानको जोखिममा परेको बताए ।

हरेक वर्ष बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्रमा पर्ने खैरे खोला र मुगा नदीको बहाव उर्लिएर बस्तीसम्म पुग्छ । राजमार्गको बीचमा खैरे खोला छ भने राप्तीसोनारी गाउँपालिका–८ र २ वडाको बीचमा मुगा खोला बगेको छ । यी खोलामा पानी बढेसँगै सिक्टा नहरमा मिसिन्छ । ‘नहरमा पानीको ओभर फ्लो भएर निकास नपाउँदा बस्ती नै डुबानमा पर्ने खतरा बढेको हो,’ वडाध्यक्ष बस्नेतले भने, ‘बाढीको कहरले सधैं सताइरहन्छ । जोगिनै मुस्किल भइसक्यो ।’

पानीको अधिक बहाव थेग्न नसकेर सिक्टा नहर भत्किने सम्भावनासमेत उत्तिकै रहेको सिक्टा सिँचाइ आयोजना प्रमुख लोकबहादुर थापाले बताए । वर्षौंदेखि भोग्दै आएको समस्या समाधान गर्न सोमबार जिल्ला प्रशासन, आयोजना प्रमुख, निकुञ्ज प्रमुखलगायतले स्थलगत अनुगमन गरेका थिए । ‘खोलाको पानी थेग्न नसकेर एकातिर सिक्टा भत्किने डर छ भने अर्कोतिर बस्ती नै डुबानमा पर्ने खतरा बढेको छ,’ आयोजना प्रमुख थापाले भने, ‘ढुंगा, गिट्टी, थुप्रिँदा नदीको एकनासको बहाव नै बन्द भएको छ ।’

अहिले ५० सेन्टिमिटरको हिसाबले दैनिक खोलाको बहाव बढ्दै छ तर निकुञ्जभित्रका संरचना छुन पाइँदैन । खैरी खोलाको पानी पनि बढेको छ । खोलाको पानी पुलसम्म आउन थालेको छ । यसरी पानीको सतह बढेपछि धार परिवर्तन गर्न सक्छ । जसले हाइवे, जंगल, खोला किनारको बस्तीलाई क्षति पुर्‍याउने निश्चित छ । यसले सिक्टा नहरलाई समेत प्रभावित गर्नेछ । जसका कारण नदीको सतहलाई नियन्त्रण गर्नुपर्नेे विषयमा छलफलमा जुटेको प्रमुख जिल्ला अधिकारी रामबहादुर कुरुम्बाङले बताए । ‘बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जमा पर्ने नदीको स्रोत उत्खनन गर्न वातावरण प्रभाव मूल्यांकनको प्रतिवेदन चाहिन्छ,’ उनले भने, ‘यसका लागि आवश्यक पहल गरेर बाढीबाट जोगिने प्रक्रिया सुरु गरेका छौं ।’

उता निकुञ्जका प्रमुख संरक्षण अधिकृत प्रमोद भट्टराईले निकुञ्जभित्रका स्रोत सकेसम्म जस्ताको तस्तै राख्नुपर्ने व्यवस्था रहेको बताए । ‘निकुञ्जको कोर एरिया सकेसम्म चलाउन पाइँदैन,’ उनले भने, ‘खोला च्यानलाइज गरेर ढुंगा, गिट्टी केही मात्रामा व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ ।’ उनका अनुसार कोर एरियाको खोला क्षेत्र खाल्टो छ । खोलामा गिट्टी र बालुवा भरिएर रहेको छ । त्यसलाई पन्छाउन सके मात्र पानी बगेर जान्छ । बफर जोनका खोलामा रहेका ढुंगा र गिट्टी त्यहींका स्थानीय उपभोक्ताले प्रयोग गर्दै आएका छन् । उत्खनन गर्दा भौतिक संरक्षणको ख्याल गर्नुपर्ने उनले बताए ।

विपत् नआउँदै तयारी तीव्र

बाँके र बर्दियामा बाढी आउन सक्ने सम्भावनाप्रति यहाँको प्रशासन सचेत बनेको छ । जिल्ला प्रशासन कार्यालय बाँकेमा मंगलबार बसेको विपत् व्यवस्थापन समितिको बैठकले बाढीको पूर्वतयारीका लागि खोला च्यानलाइज गर्ने निर्णयसमेत गरेको हो ।

बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जमा पर्ने खैरी, सुखड मुगुवा खोलाको सतह बढ्दै गइरहेकाले मनसुनसँगै बाढी आउँदा वन क्षेत्रमा प्रवेश गर्दै पूर्व–पश्चिम राजमार्ग र राष्ट्रिय गौरवको आयोजनामा खोलाले विगतमा समेत क्षति पुगेकाले यस वर्ष बाढीको उच्च जोखिम देखिएको हुँदा खोलामा च्यानलाइज गरी सम्भावित जोखिम कम गर्ने निर्णय गरिएको हो । ‘बाढीबाट हुन सक्ने क्षति न्यूनीकरण गर्न खोलाहरू च्यानलाइज गर्ने निर्णय गरेका हौं,’ प्रजिअ कुरुम्बाङले भने, ‘बाढीबाट निकुञ्जभित्रको वनस्पति र जीवजन्तुको संरक्षण, पूर्व–पश्चिम राजमार्ग राष्ट्रिय गौरवको आयोजना सिक्टा सिँचाइको जोखिम कम गर्न वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन गरी वातावरणीय परीक्षण गर्न राष्ट्रिय निकुञ्जलाई अनुरोध गरेका छौं ।’

यस्तै आन्तरिक मामिला तथा कानुन मन्त्रालय प्रदेश ५ बुटवलको सहयोगमा राप्तीसोनारी गाउँपालिका–६, नरैनापुर गाउँपालिका–६, डुडुवा गाउँपालिका–१ मा बाढी र डुबानमा परेका व्यक्तिको खोज र उद्धार गर्न सहज होस् भन्नका लागि हेलिप्याड निर्माणको काम पनि द्रुत गतिमा अघि बढिरहेको छ । हेलिप्याड निर्माणका लागि राप्तीसोनारी–६ मा तीनवटा रूख र नरैनापुरमा दुईवटा विद्युत्का पोलले काममा अवरोध पारेको हुँदा रूख कटान र पोल अन्यन्त्र सार्ने काम सुरु गरिएको प्रजिअ कुरुम्बाङले सुनाए । रूख काट्नका लागि डिभिजन वन कार्यालय र पोल सार्न विद्युत् कार्यालयसँग समन्वय गरी काम अघि बढाएका छौं,’ उनले भने, ‘केही दिनभित्र निर्माण सम्पन्न गरिसक्छौं ।’

प्रकाशित : असार २५, २०७७ ०८:३४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×