किन हराए गोर्खाल्यान्डका विमल गुरुङ ? 

लोकसभा चुनावअघि दार्जिलिङ उकाल्ने भाजपा योजना
पर्वत पाेर्तेल

सिलगढी, भारत — पश्चिम बंगालको हिमाली जिल्ला दार्जिलिङलाई अलग प्रान्त बनाउने माग उठेको शताब्दी अघिदेखि नै हो । कुनै समय दिवंगत नेता सुवास घिसिङले ‘गोर्खाल्याड’ नामकरण गरेर आन्दोलनको अगुवाइ गरेका थिए । 

दशकयता गोर्खा जनमुक्ति नामको पार्टी बनाएरै विमल गुरुङले यो आन्दोलनको नेतृत्व गरेका थिए । तर, करिब दुई वर्षयता विमल आन्दोलनको मोर्चामा त छैनन् नै, आफैं पनि बेपत्ता छन् । विमलको स्थान उनकै निकट मानिने विनय तामाङको कब्जामा छ ।


त्यस भए विमलचाहिँ कहाँ होलान् ? बन्दी पो बनाएर राखेको छ कि ? यस्ता तमाम जिज्ञासा उब्जिएका छन् । विमलको अवस्थाबारे दार्जिलिङवासी तथा गोर्खाल्याडका समर्थक बेखबर छन् । दिल्लीमा छन् कि भन्ने पनि अनुमान पनि छ । नेपालमा लुकेर बसेको हल्ला पनि फैलियो । पश्चिम बंगाल सरकारको गुप्तचर विभागले चाहिँ विमलसहितका अगुवा नेता दिल्लीमा रहेको दाबी गरेको छ ।


लामो समय पूर्णरूपमा ‘भूमिगत’ बनेका विमल गएको महिना दिनयता भने सञ्चारमाध्यमहरुमा आउन थालेका छन् । गत वर्ष प्रहरी हिरासतमा मारिएका कालिम्पोङ नगरपालिकाका पार्षद वरुण भुजेलको वार्षिकीको सन्दर्भमा गोप्य स्थानमा आयोजित श्रद्धाञ्जली सभामा उनी देखा परे । विभिन्न सञ्चारमाध्यमहरुलाई यति बेला उनले अडियो, भिडियो क्लिप तथा विज्ञप्तिहरु पठाइरहेका छन् । गुप्चतर स्रोत भन्छ, ‘विमलसहितका नेता सत्तारूढ भाजपाको संरक्षणमा छन् ।’


केही समयअघि दार्जिलिङका भाजपा सांसद सुरिन्दर सिंह आहलुवालियाले विमललाई राज्य सरकारले ‘हत्या’ प्रयास गरिरहेको आरोप लगाएका थिए । उनको यो आरोपपछि राज्य सरकारले विमल केन्द्र सरकारकै संरक्षण रहेको अनुमान गरेको थियो ।


किन हराए विमल ?

पश्चिम बंगाल सरकारले कक्षा १ देखि १० सम्म राज्यका सबै शैक्षिक संस्थामा बंगला भाषा अनिवार्य गर्ने निर्णय गरेपछि ८ जुन २०१६, बाट दार्जिलिङमा गोर्खाल्यान्ड आन्दोलन चर्किएको थियो । आन्दोलनको नेतृत्व गोर्खा जनमुक्ति मोर्चा र यसका अध्यक्ष विमलले गरेका थिए । करिब १ सय ४ दिनसम्म चर्किएका आन्दोलनमा १२ जना जति सर्वसाधारणले ज्यान गुमाउनुपर्‍यो ।


यो विरोध सभालाई अग्रमोर्चामा रहेर नेतृत्व गरेका विमल त्यसपछि लगातार चर्किएको हिंसात्मक आन्दोलनपछि भने प्राय: बेपत्ता बनेका थिए । खासमा राज्य सरकारले उनलाई मदन तामाङ हत्या काण्डदेखि दार्जिलिङको लेप्चाबस्ती घटना र त्यसमा मारिएका प्रहरीको मुद्दा लगाएको छ ।


जसका कारण आन्दोलनकै समय उनी पक्राउ पर्ने सम्भावना थियो । आफू पक्राउ पर्ने डरले यिनी सिक्किममा आश्रय लिएर बसे । त्यही पुगेर प्रहरीले पक्राउ गर्न खोज्यो । तर, उम्किए ।


एकाथरी समर्थकले आन्दोलनको मोर्चा छाडेर विमल भागेको आरोप लगाए । यी आरोपीहरुको नेतृत्वकर्ता थिए, विमलकै विश्वासपात्र मानिने विनय तामाङ । विमल आन्दोलन छाडेर भागेको भन्दै उनले राज्य सरकारसँग घुँडा टेकेका थिए ।


‘राज्य सरकारले विमललाई लखेटिरह्यो, उनका विश्वासपात्रलाई हातमा लिएर आन्दोलन नै समाप्त पारिदियो,’ गोर्खाल्यान्ड आन्दोलनलाई नजिकबाट बुझेका राजनीतिक विश्लेषक सीके श्रेष्ठले भने ।


स्वार्थ चुनावको

राज्य सरकारले आगामी लोकसभा चुनावलाई लक्षित गर्दै विमललाई योजनाबद्ध ढंगबाट लखेटेको विश्लेषकहरुको भनाइ छ । राज्यबाट लखेटिएका उनलाई केन्द्रले संरक्षणमा राखेको छ । केन्द्रको स्वार्थ पनि उही छ, चुनाव । विमललाई दार्जिलिङमा पुन:स्थापित गर्ने योजनामा केन्द्र सरकार छ ।


किनभने आगामी वर्ष हुने निर्वाचनमा भाजपाले दार्जिलिङ हत्याउनु छ । दार्जिलिङ विगतदेखि नै भाजपाको ‘सेफ सिट’ हो । जशवन्त सिंह र आहलवालियाले मोर्चाको समर्थनमा जितेका थिए । रोचक के भने जुन सुकै केन्द्रीय दललाई सिट हत्याउन दार्जिलिङका दलहरुको समर्थन अनिवार्य नै हुन्छ ।


खासगरी गोजमुमोको मत निर्णायक हुने गरेको छ । सुवास घिसिङ पुत्र मनले नेतृत्व गरेको गोर्खा राष्ट्रिय मुक्ति मोर्चाले विगतदेखि नै राज्यसँग निकट सम्वन्ध राख्दै आएको छ । उसले ममता वेनर्जीको दल तृणमूल कंग्रेसलाई समर्थक गर्ने पक्का छ । मोर्चाले सधैं भाजपाको पक्ष लिँदै आएको छ । गोर्खाल्यान्ड मागप्रति भाजपा सकारात्मक रहेको नेताहरु बताउँछन् । यद्यपि दार्जिलिङबाट जितेर जाने सांसदहरुले अहिलेसम्म गोखाल्यान्डको पक्षमा कुनै ठोस पहलकदमी गरेको देखिन्न ।


यसपटक दार्जिलिङको राजनीतिक माहोल अलि जटिल छ, विगतजस्तो सहज छैन विगतमा गोजमुमो एक ढिक्का थियो । अलि टुक्रिएको छ । विनय तामाङ, अनित थापालगायतले एउटा गुट नेतृत्व गरेका छन् ।


यही गुटले गोर्खाल्यान्ड टेरेटोरियल एडमनिस्ट्रेसनको समेत कुर्सी सम्हालिरहेको छ । संस्थापन गुटमा विमल, रोशन गिरी, रमेश आले, लोपसाङ लामा आदि नेता छन् । राज्य सरकारले विनयकै गुटलाई मोर्चाको आधिकारिक दल ठानेको छ । राज्य सरकारको प्रहरी सूचीमा विमलसहितका यी नेता फरार सूचीमा छन् ।


सिलगढीवाट प्रकाशित हुने विभिन्न नेपाली अखबारहरुका अनुसार भाजपाले चुनावअघि नै विमललाई दार्जिलिङ चढाउने योजना बुनेको छ । भाजपाका दार्जिलिङ अध्यक्ष मनोज देवानका अनुसार भाजपाले विमल गुटको मोर्चासँग मिलेर चुनाव लड्ने निश्चित छ । ‘विमल गुटसँग अर्को गुटको भन्दा समर्थक बढी छन्,’ देवानले भने, ‘त्यही भएर उनीहरुकै समर्थनमा भाजपाले चुनाव लड्छ ।’ प्रकाशित : कार्तिक १३, २०७५ २१:१५

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

तराईमा आफ्नै शैलीको दसैं

तराईका आदिवासी समुदाय पनि दसैं मान्छन् । तर, उनीहरु टीका लगाउँदैनन् । नाचगान गर्ने, आफन्तकोमा जानो, मिठोमसिनो खाने चलन छ ।
पर्वत पाेर्तेल

झापा — समुदायपिच्छे दसैंका फरकफरक रङ छन्  । तराईका आदिवासी तथा सीमान्तकृत समुदायको पनि साझा पर्व हो यो  ।

समुदायपिच्छे दसैंका फरकफरक रङ छन् । तराईका आदिवासी तथा सीमान्तकृत समुदायको पनि साझा पर्व हो यो । झापा, मोरङ र सुनसरीमा बसोबास गर्ने आदिवासी समुदायले अनौठो र रोचक शैलीमा दसैं मनाउँछन् ।

खडिया समुदायले दसैंलाई सामान्य चाडका रूपमा मात्रै मान्छ । कुलपूजा गर्ने, मिठोमसिनो खाने, नाचगान गर्ने चलन छ । यिनीहरू टीका लगाउँदैनन् । समुदायका अगुवा दशरथ खडियाले भने, ‘मन्दिर जाने, पूजा गर्ने, टीका लाउने चलन हाम्रोमा छैन ।’

बढीजसो झापामा बसोबास गर्ने सादरीभाषी समूहका मुन्डा, किसान, उराउ, मालपाडे, घाँसी, ग्वाल, बिर्जा, करुवा, रौतियालगायत जातिको दसैं मनाउने शैली मिल्दोजुल्दो छ । जुन पहाडे समुदायको भन्दा बिल्कुल भिन्न छ । मुन्डा समुदायमा कुल पूजा गर्ने, मिठोमसिनो खाने, एकअर्काका घरमा आउजाउ गर्ने चलन छ ।

समुदायका अगुवा बन्धनकुमार मुन्डाले सादरीभाषीअन्तर्गत पर्ने एक दर्जनभन्दा बढी जातिको दसैं मनाउने तरिका एउटै रहेको बताए । उनका अनुसार सादरीभाषीहरू टीका लगाउँदैनन् । खानपिन गर्छन् । मेला, महोत्सव जान्छन् । रमाइलो गर्छन् । ‘दसैंमा हामी पितृको पूजा गर्छौं, कसैकसैले दुर्गा देवीलाई पुज्छन्’, मुन्डाले भने, ‘सबै आदिवासीले प्रकृतिलाई पूजा गर्छन, हामी प्रकृतिपूजक हौं ।’

मुन्डाका अनुसार यी आदिवासी दसैंभन्दा तिहार र फागु पूर्णिमालाई विशेष चाड ठान्छन् । पहाडे समुदायले तिहारको औँसीलाई विशेष रूपमा मनाउँछ । उनीहरू पूर्णिमालाई विशेष चाड ठान्छन् । मुन्डाले भने, ‘सादरीभाषीको दसैं मनाउने शैली अन्यभन्दा फरक छ ।’

आदिवासी सन्थाल (सतार) लाई भने दशाँए एनेका अर्थात् दसैं नाचको चटारो हुन्छ अष्टमीदेखि एकादशीसम्म । टोलटोल, बजारमा वाद्यवादनसहित नाच निकाल्छन् । यो समुदायले दसैंलाई यसरी नै मनाउँछ । टीका लगाउने चलन सन्थालहरूमा पनि छैन । झापाका गौरादह, लखनपुर, कोहबरा, बैगुनधुरा, कोरोबारी, गरामनीलगायत स्थानमा सन्थालहरूको बाक्लो बसोबास छ ।

दशाँएमा उनीहरू सामूहिक नृत्य गर्छन् । एक समूहमा २० देखि १ सय २० जनासम्म नर्तक सहभागी हुन्छन् । महिलालाई भने नृत्यमा सहभागी गराइँदैन । ‘तर, उनीहरू नर्तकलाई भरपूर हौसला प्रदान गर्छन्,’ गरामनीका टेप्रा मुर्मु भन्छन्, ‘नृत्यमा शक्ति प्रदर्शन र वीरगाथा गाइने हुनाले पुरुष मात्रै सहभागी भएका हुन् ।’

सन्थालहरू लामो बाँसमा मयूरको प्वाँख बाँधिएको आलम अगाडि उभ्याउँछन् र तुम्दा, तामाक, कुरताल, दारामलगायत बजाउँदै तालमा ताल मिलाएर नाच्छन् । उनीहरू मयूरको प्वाँखलाई सद्भाव र विजयको प्रतीकका रूपमा लिन्छन् । नर्तकहरू शिरमा फेटा बाँधेर मयूरको प्वाँख सिउरिन्छन् ।

समुदायका अगुवा तथा पूर्वसभासद मोहन टुडुका अनुसार पहाडे समुदायको तीजजस्तै हुन्छ, उनीहरूको दसैं । चेलीबेटी बोलाएर मिठोमसिनो ख्वाउने चलन छ । ‘दुर्गाको पूजा गर्छन् । टीकाचाहिँ लगाउँदैनौं’, उनले भने, ‘हिजोआज त टीका लगाउने चलन पनि भित्रिँदै गएको छ ।’

खासगरी पहाडे समुदायसँग बिहे गर्नेहरूले टीका लगाउन थालेको उनले बताए । लोपोन्मुख मेचे समुदायमा पनि दसैंमा टीका लगाइँदैन । मिठोमसिनो खानपिन, आफन्त नातागोतासँग भेटघाट अनि रमाइलो गरिन्छ । समुदायका अगुवा सानबहादुर मेचेले भने, ‘हाम्रो पुरानो पुस्ताले टीका लगाएको थाहा छैन तर नयाँ पुस्ताहरूमा प्रभाव पर्दै गएको छ । अन्तरजातीय बिहेजस्ता कारणले पनि टीका लगाउने चलन स्विकार्न थालेको देखिन्छ ।’

लोपोन्मुख किसान समुदायका अगुवा कहरू किसानका अनुसार यो समुदायले पनि टीका लगाउँदैन । तर, मिठोमसिनो खाएर नाचगान गर्दै दसैं मनाउँछ । खासगरी नवमी र दशमी दुई दिन मात्रै मान्ने चलन छ । ‘दसैंभन्दा तिहार भव्य रूपमा मान्छौं,’ कहरूले भने, ‘लक्ष्मीपूजादेखि पूर्णिमासम्म नै मनाउँछौं ।’ यो समुदायमा यसै बेला न्वागीसमेत खाने परम्परा छ ।

राजवंशी समुदायमा नवमीदेखि एकादशीसम्म दसैं मनाउने चलन छ । खासगरी मेला जाने, घुङ्नी मुरी, जलेवी खाने, रमाइलो गर्ने गरिन्छ । नवमीमा गरामनीमा मेला लाग्छ । त्यसपछि क्रमश: चारआली, शनिश्चरे, वैशाबारी तथा फूलबारीमा मेला लाग्छ । तर, यो चलन क्रमश: हट्दै गएको राजवंशी समुदायका अगुवा पत्रकार इन्द्रसिंह राजवंशीले सुनाए । ‘मेला भर्ने ठाउँ सबै अतिक्रमित भइसक्यो,’ उनले भने, ‘सहरीकरणका कारण घरहरू थपिए. ।’

विगतमा गच्छेअनुसार हात्ती, घोडा र गोरुगाडामा चढेर टाढाटाढा मेला भर्न जाने चलन थियो । तर, अहिले लोप हुँ‘दै गएको छ । ‘हिजोको जस्तो दसैं छैन अहिले,’ इन्द्रसिंहले भने । राजवंशीहरू टीका लगाउँदैनन्, दुर्गा पूजा भने गर्छन् ।

तराईको लिम्बू मानिने धिमाल समुदायले दसैँ मनाउँदैन् । तर, दसैं मान्ने समुदायको बाहुल्यका कारण पछिल्लो पुस्तामा भने यसको प्रभाव पर्दै छ । कसैकसैले दसैं मान्न थालेका छन् । धिमालको मुख्य चाड दुङदुङे हो । यसलाई नै उनीहरू दसैंजस्तै ठान्छन् ।

मंगोल नेसनल अर्गनाइजेसनका प्रवक्ता दिलीप धिमालका अनुसार अनुसार दसैं आदिवासीको चाड होइन । यो पार्टीले लामो समयदेखि दसैं बहिष्कार अभियान सञ्चालन गर्दै आएको छ । धिमाल भन्छन्, ‘दसैं हाम्रो चाड होइन, पुर्खा पतन भएको दिन हो ।’

प्रकाशित : आश्विन २४, २०७५ १३:०४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×