गतिशील समाजवाद

समाजलाई आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक रूपले समुन्नतिको बाटामा हिँडाउने प्रयास नगरिएसम्म विकासको गतिशील समाजवादतिर लम्किन सम्भव छैन ।
डा. शेखर कोइराला

काठमाडौँ — जननायक बीपी कोइरालाको अठोट र नेतृत्वमा नेपाली कांग्रेसको वीरगन्ज महाधिवेशनले २०१२ सालमा ‘प्रजातान्त्रिक समाजवाद’ मार्फत मात्र नेपाललाई समुन्नतिका बाटामा लैजान सकिन्छ भन्ने उद्घोष गरेको थियो ।

ZenTravel

त्यही उद्घोषको सैद्धान्तिक दायराभित्र ढिलोचाँडो सबै राजनीतिक दल आए । कांग्रेसकै नेतृत्वमा निर्माण भएको संविधानको प्रस्तावनामा ‘समाजवादप्रति प्रतिबद्ध’ र ‘नेपाल राज्य’ को परिभाषामा ‘समाजवाद उन्मुख’ उल्लेख गरिएको छ ।

Meroghar

कम्युनिस्टहरूले समाजवादलाई एकांकी रूपमा अर्थतन्त्रसँग मात्र जोडेका छन् । कांग्रेसले समाजको राजनीतिक, मनोविज्ञान र व्यक्तिको स्वतन्त्रतालाई समेत समावेश गरी समाजवादलाई परिभाषित गरेको छ । बीपीले परिकल्पना र प्रवद्र्धन गरेको समाजवादलाई जनताले बुझ्ने गरी समयानुकूल व्याख्या
कांग्रेसले गर्नुपर्छ ।

नयाँ प्रविधि, बढ्दो राजनीतिक चेतना, बदलिँदो सामाजिक संरचना, चलायमान र गतिशील श्रमशक्ति र विभिन्न राजनीतिक आन्दोलनका उपलब्धिका कारण जनताले नेतृत्व र पार्टीका नीति निर्माणकर्ताबाट स्थिर लोकतान्त्रिक राजनीति, गतिशील अर्थतन्त्र र सन्तुलन एवं न्यायसंगत सामाजिक सुरक्षाको स्पष्ट कार्यदिशा, कार्ययोजना र कार्यक्रमसहितको समाजवाद कार्यान्वयन भएको हेर्न चाहेका छन् ।

यस विषयमा जनताले हाम्रो स्पष्ट दर्शन, विचार र अडान चाहन्छन् । हामी आवेग या सत्ताको लोभमा फसेर समाजवादका यी आधारभूत विषयमा सम्झौता गरेको र यी समाजवादी नीति लागू गर्दा सुशासनमा भए गरेका कमजोरीलाई जनताले मन नपराएको हामीले स्वीकार गर्नैपर्छ । कांग्रेस पार्टीको जन्म समाजवाद र विधिको शासनसँग जोडिएर भएको हो । जनतामाझ जाने हाम्रो आधार यही हो ।

कांग्रेसको समाजवादले गतिशील र प्रतिस्पर्धात्मक बजार अर्थतन्त्र, समावेशी र सहभागितात्मक लोकतन्त्र र सन्तुलित एवं समन्यायिक सामाजिक सुरक्षाको ग्यारेन्टी गर्छ । सरकारले कानुनी राज्यको परिधिमा रही राज्यको भूमिका, दायित्व र सीमा बुझेर तिनका बीचमा सामञ्जस्यपूर्ण सन्तुलन स्थापित गरेको हुन्छ ।

कांग्रेस स्पष्ट छ– पुँजीको विकास र रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्न गतिशील र प्रतिस्पर्धी बजार अर्थतन्त्रको विकल्प छैन । हाम्रो प्राथमिकतामा यही प्रतिस्पर्धी बजार र सहभागितात्मक लोकतन्त्रमा पिछडिएको वर्ग, समूह र दिगो पर्यावरणलाई पनि आर्थिक समुन्नतिको यात्रामा सँगै लैजाने दायित्व हाम्रै हो ।

नेपालको अर्थ–राजनीतिक परिवेशमा समाजवादका साध्य मुख्यत: ७ वटा छन्– सबैलाई ऐच्छिक तथा उपयोगी शिक्षा, स्वास्थ्यमा सबैको सहज पहुँच, हरेक नागरिकलाई सम्मानजनक रोजगारीका अवसर, कानुनी राज्यमा हुने नागरिक स्वतन्त्रता, हरेक वर्ग एवं समुदायको मर्यादित जीवनयापन, भविष्यको पुस्ताको समेत समृद्धिको ख्याल गर्दै दिगो एवं सन्तुलित पर्यावरण र क्षमतावान् संस्था एवं संयन्त्र र असल विधिसहितको सुशासन ।

समाजवादको अवधारणाअनुसार समुन्नतिका लागि यीसाध्य प्राप्त गर्न धेरै साधन अपनाउनुपर्ने हुन्छ तर समाजवादका साध्य हासिल गर्न प्रयोग गरिने साधन र माध्यमबारेनेपाली समाज र राजनिति आफैंमा विभाजित, अस्पष्ट, द्विअर्थी र संकीर्ण छ ।

पुँजीको विकास र विकासको समन्यायिक वितरणमा सन्तुलन नल्याईकन समाजको विकास दिगो रहन सक्दैन भन्ने अवधारणामा मात्र समाजवादको परिभाषा सीमित रहन सक्दैन । राजनितिसँगै आर्थिक र सामाजिक आयाम पनि सम्बोधन हुनुपर्छ । उत्पादन एवं पुँजीको विकास र वितरणको मुख्य कार्य कानुन बनाएर सहजीकरण एवं अनुगमन गर्दै निजी क्षेत्रलाई दिनुपर्छ ।

उदाहरणका लागि सन्तुलित र समन्यायिक सामाजिक सुरक्षा अवधारणाभित्र रही १२ कक्षासम्म नि:शुल्क गर्नुपर्छ । सबै नेपालीले शिक्षामा समान अवसर प्राप्त गर्नुपर्छ । गुणस्तरीय स्वास्थ्यमा नीतिगत औजार प्रयोग गर्दै सबै नेपालीको पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ । जलविद्युत्, औषधि उत्पादन, दूध उत्पादनजस्ता कार्य भने निजी क्षेत्रको भूमिकामार्फत गर्नुपर्छ ।

तत्कालीन माओवादीको १० वर्षे हिंसात्मक द्वन्द्व र त्यसपछि १० वर्षको राजनीतिक संक्रमणकालले हामीलाई राजनीतिक एजेन्डामा मात्र केन्द्रित गरायो । लेखक पलकोलिएरले भने जस्तै संक्रमणकालपछि सामाजिक, आर्थिक संस्था र संयन्त्रको विकासमा जोड नदिनाले संक्रमणकाल फेरि दोहोरिन सक्छ ।
द्वन्द्वले ग्रामीण बस्तीमा झन्डै एक पुस्ताको उद्यमशीलताको संस्कार र उत्पादन माहोलको निर्मुलीकरण भएको छ । स्थानीय उत्पादन नबढ्दा र विप्रेषणले बढाएको माग धान्न आयात वृद्धि हुँदा व्यापारघाटा बढ्दै गएको छ । लेखक फुकुयामाकाअनुसार राज्यका संस्थाहरूको क्षमता वृद्धिबाट मात्रै सम्भव छ, आर्थिक वृद्धि राज्यका संयन्त्रहरूको सहजीकरण र अनुगमन गर्ने क्षमतामा भर पर्ने विषय हो ।

अहिले हामी १६ रुपैयाँको सामान बाहिरबाट ल्याउँछौं र एक रुपैयाँ बराबरको बाहिर बेच्छाैं । कृषिप्रधान देश भए पनि अर्थतन्त्रमा कृषिको योगदान घट्दो छ । करिब १ करोड ५० लाखजति श्रमशक्तिमा ९० प्रतिशतभन्दा बढी नेपाली अनौपचारिक क्षेत्र र विदेशमा कार्यरत छन् । श्रमशक्तिको दुई तिहाईभन्दा बढी कृषिमा संलग्न छन् । बहुसंख्यकको आय र जीवनस्तर सम्मानजनक छैन ।

यो वर्ग र बिदेसिएका युवालाई समेत स्वदेश फर्काउन रोजगारीका अवसर सिर्जना नगरी संविधानले परिकल्पना गरेको समाजवाद उन्मुख अर्थतन्त्र हासिल गर्न सकिँदैन । कांग्रेससमेतको पहलमा ल्याइएको योगदानमा आधारित सामाजिक सुरक्षाको सफलता हरेक वर्ष श्रमबजारमा आउने ५ लाखभन्दा बढी श्रमशक्ति, परम्परागत कृषिमा आधारित देशका दुई तिहाईभन्दा बढी गरिब किसानले पाउने रोजगारी र प्राप्त गर्ने सम्मानजनक आयमा आधारित हुनेछ ।

रोजगारी सिर्जना गर्न र आर्थिक विकासका लागि राज्य संयन्त्रको क्षमता बढाएर नवीकरणीय ऊर्जा, विविधता र भूबनोटमा आधारित वातावरणीय पर्यटन एवं प्रांगारिक कृषिका लागि दिगो पूर्वाधारमा स्वदेशी तथा विदेशी लगानी हुने माहोल सिर्जना गर्नुपर्छ । पहाडका हरेक टाकुरा हाम्रा लागि समुद्री तट हुन्, जसबाट उच्च कोटीको पर्यटन विकास गर्न सकिन्छ ।

भूराजनीति र भूबनोटले पनि प्रतिस्पर्धा गर्न नेपालले दीर्घकालीन सोचमा हरित अर्थतन्त्रको बाटो रोज्नुपर्ने हुन्छ । दिगो विकासका लक्ष्य हासिल गर्न हामीले स्वदेशी, विदेशी, सरकारी, निजी एवं गैरसरकारी क्षेत्रबाट वार्षिक १७ खर्बभन्दा बढी लगानी जुटाउनुपर्ने राष्ट्रिय योजना आयोगको अध्ययनले देखाएको छ । यो लगानीले सिर्जना गर्ने रोजगारीपछि मात्र हाम्रा युवा,किसान र मजदुरले सम्मानजनक आयका साथ सुविधाजनक जीवनयापन गर्न सक्नेछन् ।

कांग्रेसकै नेतृत्वमा दरिलो अर्थव्यवस्था विकास गर्न बहुदलपश्चात् ल्याइएका नीति, नियम बसाइँसराइ, वैदेशिक रोजगार र शिक्षाले सामाजिक संरचनामा ल्याएको परिवर्तन, प्रविधिको विकास, विस्तार तथा प्रयोग र विश्वव्यापीकरणले असान्दर्भिक भइसकेका छन् । निजी क्षेत्रलाई सहजीकरण गर्न विशेष गरी लगानी, भूमि, वन र करसम्बन्धी धेरै नीति परिमार्जन गर्नुपर्नेछ । रोजगारमूलक लगानीका लागि हाम्रो परिवेशलाई ध्यानमा राख्दै छिमेकी मुलुकबाट पनि सिक्नुपर्छ ।

कांग्रेसकै अवधारणामा ल्याइएको सहकारीमार्फत रोजगारी सिर्जना र आयात प्रतिस्थापन गर्न उत्पादनमा आधारित सुविधा र सन्तुलित अनुदान व्यवस्था गर्नुपर्छ । सामूहिक खेती प्रणालीलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । राज्यले बीउबिजन, मलखाद र कोल्डस्टोरेजका लागि सहुलियत ऋण र अनुदान दिनुपर्छ । बजारको ग्यारेन्टी राज्यले गर्नुपर्छ ।

उत्पादित वस्तुको प्रशोधन केन्द्र स्थापना र उद्योग एवं कलकारखाना खोल्न राज्यले सहुलियत दिनुपर्छ । खण्डीकरण भइसकेको भूमिको कृषिले मात्रै धान्न मुस्किल छ । ग्रामीण क्षेत्रमा चक्लाबन्दीमा जान प्रोत्साहन गर्ने कानुनी व्यवस्था, अनुदान र सहुलियत ऋण प्राप्त हुने व्यवस्था गर्नुपर्छ ।

समाजवादतर्फ लम्कन देशको स्रोत, परम्परागत कृषिमा आधारित जनसंख्या, प्रत्येक वर्ष बजारमा आउने बेरोजगार जनशक्ति, विप्रेषण आयमा आधारित ग्रामीण अर्थतन्त्र र विश्व र क्षेत्रीय रूपमा भइरहेको व्यापार र विकासका सन्दर्भलाई मनन गरी नीति बनाउनुपर्छ । मुलुकलाई छिमेकीहरूसँग कम प्रतिस्पर्धा भएका क्षेत्र जस्तै: जैविक कृषि, नवीकरणीय (जल र सौर्य) ऊर्जा र भूबनोटमा आधारित वातावरणीय पर्यटन क्षेत्रमा प्रविधिको प्रयोग, व्यापक लगानी, आधारभूत पूर्वाधार विकास र प्रचारप्रसारबाट नेपालले रोजगारीका थुप्रै अवसर सिर्जना गर्न सक्छ ।

नेपालले उत्पादन गर्न लागेको विद्युत् देशमै प्रयोग गरिने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्ने हुन्छ । साना तथा मझौला उद्योगहरूका साथै बृहत् स्वदेशी र विदेशी लगानी ल्याई ठूला उद्योग र व्यापार नफस्टाउँदासम्म रोजगारीको समस्या हल हुँदैन । छिमेकीका म्यानुफयाक्चरिङ उद्योग र उत्पादनमा संलग्न कम्पनीहरूलाई नेपालमा आमन्त्रण गर्न विद्युत् सहुलियतमा दिई उत्पादन मूल्य घटाउन सहयोग गर्न सकिन्छ । यसले हाम्रो औद्योगिकक्षेत्रलाई उकास्छ । विदेशी लगानीले पैसा मात्र नभई व्यवस्थापकीय सीप र ज्ञान, प्रविधि र बाहिरको बजारमा पहुँचको फाइदा पनि लिएर आउँछ ।

सरकार एक्लैले केही गर्न सक्दैन, निजी क्षेत्रसँग हरेक पाइलामा साझेदारीको खाँचो छ । निजी क्षेत्रको सोचको भरपुर उपयोगका लागि सरकारी संस्था र संयन्त्रलाई राजनीतीकरण नगरी व्यावसायिक र दक्ष बनाउनुपर्छ । लगानी र उत्पादनको माहोल बनाउन संघीय वित्तीय व्यवस्थालाई बलियो बनाउन यसमा भएका अस्पष्टतालाई जतिसक्दो चाँडो हटाउनुपर्छ ।

अन्त्यमा, प्रजातान्त्रिक समाजवादी समाज भनेकै खान नपाएर वा औषधिउपचारको कमीले कोहीकसैले अकालमा मृत्युवरण गर्न नपरोस्, पढ्न, लेख्न र बोल्न नपाएर अन्यायमा कोही नपरून् भन्ने हो । बीपी कोइरालाले भनेजस्तै अब कोरा राजनीतिक परिवर्तन र दलभित्र गुट खोलेर मात्रै जनताको हित सम्भव छैन ।

न्यायपूर्ण आधारमा पुँजी विकास गर्दै समाजलाई आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक रूपले समुन्नतिका बाटामा हिँडाउने प्रयास नगरिएसम्म विकासको गतिशील समाजवादतिर लम्किन सम्भव छैन । गतिशील समाज र बदलिँदो परिवेशमा नेपाललाई समाजवाद उन्मुख गराउन सबै वर्ग र समुदायको भविष्यलाई ध्यानमा राखी वर्तमान राजनीतिक अवस्थालाई व्यवस्थापन गर्ने र बृहत् लगानीले माग्ने नीति र माहोल सिर्जना गर्ने चाणक्यपन र कौशलताले भरिपूर्ण पार्टी, यसको नेतृत्व र यसले ल्याउने नीतिले मात्र सम्भव छ ।

लेखक नेपाली कांग्रेसका केन्द्रीय सदस्य हुन् ।

प्रकाशित : पुस १, २०७५ ०८:३१
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

साइकलयात्राको समाजशास्त्र

प्रत्येक साइकल यात्रीसँग उसको पारिवारिक सम्बन्ध सडकमा दगुरिरहेको हुन्छ । सडक दुर्घटनाले व्यक्ति, परिवार, नातागोता, समुदाय हुुँदै समाजसम्म प्रभाव पार्छ । 
नरेन्द्र मिश्र

काठमाडौँ — डेढ महिनाअघि कीर्तिपुरस्थित ल्याबरोटरी स्कुलअगाडि बल्खु–दक्षिणकाली सडक किनारमा काठमाडौं उपत्यका खानेपानी लिमिटेडले खुलै छाडेको खानेपानी च्याम्बरमा खसेर काठमाडौं महानगरपालिका–१५ चागलका साइकलयात्री श्यामसुन्दर श्रेष्ठको मृत्यु भयो । साइकल स्ल्याबमा ठोक्किएर उछिट्टिँदा श्रेष्ठ च्याम्बरमा खसेका थिए ।

एक सातापछि घटनास्थलमा श्रेष्ठको सम्झनामा राखिएको सेतो साइकल र त्यसमा उनकी दिदी शुभद्राले फूल चढाउँदै गरेको तस्बिर गत कात्तिक १८ गते कान्तिपुर दैनिकको मुखपृष्ठमा छापिएको थियो । त्यस दिन दिदी शुभद्रा, आफन्त र केही साइकलयात्रीले श्रद्धाञ्जलीसभा आयोजना गरेर सेतो साइकलमा फूल चढाएका थिए ।

ती घटना, सेतो साइकल र श्रद्धाञ्जलीसभाले दु:खद, मार्मिक र सांकेतिक छन् । तिनले खबरदारीपूर्ण सन्देशसमेत दिएका छन् । यो र यस्ता प्रकृतिका साइकल दुर्घटनाले हामीमाझ थुप्रै प्रश्न जन्माएका छन् ।

साइकलयात्रीले कस्ता खालका समस्या भोग्दै आएका छन् ? किन साइकलयात्रीले अनाहकमा ज्यान गुमाउनुपरिरहेको छ ? के हाम्रा सहरमा साइकलयात्रालाई निम्नवर्गको सवारीसाधनका रूपमा मात्र हेरिन्छ ? सडकमा साइकलयात्रीलाई वर्गीय असमानताको व्यवहार गरिन्छ कि गरिँदैन ?

सहरमा साइकल
राजधानीका मुख्य सडकहरू प्राय: व्यस्त रहने गर्छन् । सडकमा प्राय: दुईपांग्रे र चारपांग्रे सवारी साधनले बाक्लै गरी एकपछि अर्कोलाई पछयाइरहेका हुन्छन् । बेलाबखत साइकलयात्रीलाई दगुरिरहेको पनि देख्न सकिन्छ । पैदलयात्रीले दैनिक ओहोरदोहोर गर्ने छँदै छ । सडकहरू प्राय: साँघुरै छन् । सवारीसाधनको संख्या दिनप्रतिदिन उकालो लागिरहेको छ ।

उपत्यकामा प्रत्येक दिन करिब ३५४ वटा नयाँ सवारीसाधन थपिन्छन् । मोटरसाइकलको कुरै नगराैं । ११ लाखभन्दा बढी दुईपांग्रे सवारीसाधन दर्ता भइसकेका छन् । प्रतिदिन सवारीसाधन थपिँदै जाँदा यहाँका सडकको आकार र संख्या भने लगभग विगतकै अवस्थामा छन् ।

काठमाडौं उपत्यकामा साइकलयात्रालाई त्यति सहज सवारीसाधनका रूपमा लिएको पाइँदैन । यसका पछाडि धेरै कारण छन्– साइकलमैत्री भौतिक संरचनाको कमी, व्यक्तिको आर्थिक अवस्था, पँुजीवादी जीवनशैलीको प्रभाव, समयको सीमितता, बदलिँदो सहरिया जीवनशैली, नयाँ सामाजिक मूल्य र मान्यता आदि ।

साइकलयात्राबाट गन्तव्यमा पुग्न लामो समय लाग्ने र यो विशेषत: निम्नवर्गले प्रयोग गर्ने सवारीसाधन हो भन्ने गरिन्छ । समग्रमा साइकलयात्राबाट बेफाइदाभन्दा पनि फाइदा बढी भएको देखिन्छ । विभिन्न मुलुकमा गरिएको अध्ययनअनुसार यसले व्यक्तिको स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष फाइदा गर्छ ।

जस्तो कि कुनै व्यक्तिले दैनिक ३० मिनेट प्रतिदिन साइकलयात्रा गरे मधुमेह, उच्च रक्तचाप, उदासीनताका साथै अन्य सामान्य शारीरिक रोग कम गर्न ४० प्रतिशत मद्दत पुग्छ भनिन्छ । पछिल्लो ब्रिटिस मेडिकल जर्नलको एक अनुसन्धानअनुसार नियमित साइकल चलाउनाले क्यान्सरको खतरा ४५ प्रतिशतसम्म कम हुन सक्छ । यसले वातावरण सन्तुलन, सहरको प्राकृतिक सौन्र्दय, इन्धनको बचत, वायु प्रदूषणमा कमी, ट्राफिक जाममा कमी र कम खर्चिलो सवारीसाधन यसका मुख्य विशेषता नै हुन् ।

साइकल र बदलिँदो जीवनशैली
राजधानी सहर, पुँजीवाद उन्मुख जीवनशैली र साइकलयात्राको सम्बन्ध एकअर्कामा जेलिएको छ । यसको अर्थ पुँजीवादले मानिसको आम्दानीको स्रोत, साइकल, दुईपांग्रे र चारपांग्रे सवारीसाधनको उपभोगलाई प्रभाव पार्छ भन्ने हो ।

यी सवारीसाधनको प्रयोगलाई हाम्रो बदलिँदो समाजमा वर्गीय हैसियताका रूपमा पनि हेरिने थालेको छ । साइकलबाट मोटरसाइकल र मोटरसाइकलबाट चारपांग्रे गाडीसम्मको चाहनामा वर्गीय रूपान्तरण हुनु यसको एक उदाहरण हो । सैद्धान्तिक रूपमा यो हुनु स्वाभाविक पनि होला । सहरमा साइकललाई दैनिक सवारीसाधानका रूपमा प्रयोग गर्नु निम्नवर्गीय पारिवारिक हैसियतको संकेत मात्र हो कि होइन भन्ने प्रश्न पनि छ ।

के हामी साइकल संस्कृति अँगाल्न सक्छौँ ? के हामी चलाइरहेको मोटरसाइकल त्याग्न सक्छौँ ? यसमा सक्ने र नसक्ने व्यक्तिका आआफ्नै कारण होलान् । यसमा व्यक्ति, परिवार, पेसा, लिंग, समय, सामाजिक हैसियतका साथै आर्थिक अवस्थाले प्रभाव पार्दैन भन्ने छैन तर किन हाम्रो सहरिया जीवनशैलीमा साइकल उपयोगी भइरहेको छैन भन्ने मुख्य सवाल हो ।

तसर्थ साइकलयात्रा र मोटरसाइकल/चारपांग्रेयात्राबीचको सम्बन्धलाई पारिवारिक, आर्थिक, सामाजिक, भौगोलिक, मनोवैज्ञानिकका साथै पँुजीवादको बढ्दो प्रभावलाई समाजशास्त्रीय विश्लेषण गर्नु जरुरी देखिन्छ ।

दुईपांग्रे र चारपांग्रे सवारीसाधनभन्दा साइकलयात्रीले आफ्नो शारीरिक क्षमता/शक्ति प्रयोग गर्नुपर्छ । सडकको किनारबाट च्यापिएर यात्रा गर्नुपर्छ, धुवाँधुलोले प्राय: सधैँ पिरोल्छ र ठूला सवारीसाधनका सहचालक/चालकबाट गरिने निम्नस्तरको व्यवहार सहनुपर्छ । यो अवस्था र मानसिकतालाई परिवर्तन गर्न जरुरी छ ।

विशेषत: सहरमा मध्यमवर्गले भागदौडको जिन्दगी, व्यस्तताका कारण दुईपांग्रे सवारीसाधनलाई अनिवार्य ठानेको हुन सक्छ । साइकलयात्रालाई सबै वर्ग, लिंग र उमेरमा लानका प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । केही पश्चिमा मुलुकमा ‘साइकल सहर’ का रूपमा विकास गरिएका छन् । हामीलाई साइकल सहर बनाउन केले रोकेको छ ?

दुर्घटनाको जोखिम
काठमाडौं उपत्यकामा २०७० सालपछि ३३ जना साइकलयात्रीको सडक दुर्घटनामा मृत्यु भएको देखिन्छ । साइकल दुर्घटना किन हुन्छन् ? दुर्घटनाको दोषी को ? सामान्यतया साइकलयात्री दुर्घटनामा पर्नुका पछाडि धेरै कारण हुन सक्छन् ।

तैपनि यसलाई दुइटा पाटाबाट हेर्न सकिन्छ । पहिलो, साइकलयात्रीको यात्राको क्षमतामाथि प्रश्न उठाएको पाइन्छ । दोस्रो, साइकल लेन अभाव, अव्यवस्थित सडक, खाल्डाखुल्डी, ठूला सवारीसाधनको चाप आदि ।

प्रत्येक साइकलयात्रीसँग उसको पारिवारिक सम्बन्ध पनि सडकमा दगुरिरहेको हुन्छ । यसको अर्थ सबै यात्रीमा पारिवारिक सम्बन्ध, आशा, भरोसा, अपेक्षा र संघर्ष पनि जोडिएको हुन्छ । सडक दुर्घटना र मानवीय क्षतिले व्यक्ति, परिवार, नातागोता, समुदाय हुँदै समाजसम्म प्रभाव पारिरहेको हुन्छ ।

व्यक्ति, घरपरिवार र आफन्तले यस्ता घटना बिर्सन सकिरहेका हुँदैनन् । पारिवारीक सदस्य गुम्दाको पीडा र त्यसबाट सिर्जित सामाजिक, आर्थिक तथा मनोवैज्ञानिक प्रभावले परिवारलाई लामो समयसम्म पछ्याइरहेको हुन्छ ।

के गर्ने ?
सहरमा साइकलयात्रा बढाउनु भनेको स्वस्थ र सुरक्षित रहनु तथा वर्गीय सन्तुलन कायम गर्नु पनि हो । चिल्ला गाडी, बस, माइक्रोबस, मोटरसाइकलजस्ता सवारीसाधनको संख्या बढ्नु मात्र सहरको पहिचान होइन । तिनीहरूको सहज, सरल, व्यवस्थित र सुरक्षित यात्रा सुनिश्चित गर्नुपर्छ ।

सडक दुर्घटनामा कुनै नागरिकको ज्यान गुम्ने अवस्था रहनु हुँदैन । त्यसका लागि साइकल सहरको परिकल्पना विकल्प हुन सक्छ । साइकल संस्कृतिलाई प्रोत्साहन गर्न साइकल सडक संरचनाको विकास, साइकल लेन, साइकलबिसौनीका साथै सर्वसाधारणमा साइकलको पहुँच अभिवृद्धि, प्रोत्साहन, सुरक्षित यात्राको अनुभूति र साइकलमैत्री वातावरण खाँचो छ ।

लेखक रत्नराज्यलक्ष्मी क्याम्पसका समाजशास्त्र विभाग प्रमुख हुन् ।

प्रकाशित : पुस १, २०७५ ०८:३०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×