अतिक्रमणको चपेटामा ‘गुरुमार्पा वृक्ष’

‘अकुपाई टुँडिखेल’
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — टुँडिखेलको पूर्वोत्तर भागमा एउटा ठूलो रूख छ । परबाट हेर्दा बर–पीपलजस्तो लाग्ने रूखको वास्तविक नामबारे अग्रजहरू समेत जानकार छैनन् । नेवार समुदायले भने उक्त रूखलाई ‘गुरुमार्पा वृक्ष’ नाम दिएको छ ।

‘खास नाम गुरुमार्पा भए पनि धेरैले गरुमापा भनेर चिन्छन्,’ रूखको सांस्कृतिक गतिविधिमा जोडिएको इटुम्बहालको भाष्करदेव संस्कृता केशचन्द्रकृत परावर्त महाविहारका सभासङ्ग सदस्य प्राध्यापक स्वस्तिरत्न शाक्य भन्छन्, ‘बौद्ध धर्मावलम्बीको ठूलो सांस्कृतिक विम्ब बोकेको रूख हो यो । यस्तो रूख अरू ठाउँमा देखिएको पनि छैन ।’ यसको छेउमा सानो सिरिसको रूख पनि छ । रूखका फेदमा ठूला टोड्का देखिन्छन् । टुँडिखेलमा सुस्ताउने आउनेहरू रूखमा चढ्ने, वरिपरि घुम्ने गर्दा रूखको फेद उजाड देखिन्छ ।


सम्पदा संरक्षण अभियन्ता आलोकसिद्धि तुलाधरले टुँडिखेलका एकएक परम्परा अतिक्रमणमा परेकाले गुरुमार्पा रूख पनि मासिने हो कि भनेर चिन्ता लागेको बताए । ‘लामो इतिहास बोकेको यो रूख आफैंमा अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा हो,’ उनले भने, ‘सांस्कृतिक महत्त्वबारे सरोकारवाला निकायले यो रूखको अभिलेखसमेत राखेको छैन ।’


टुँडिखेलमै रहेको ऐतिहासिक खरीको रूख भने पहिल्यै काटियो । यही रूखको फेदमा बसेर चन्द्रशमशेरले दास प्रथा उन्मूलनको घोषणा गरेका थिए । खरीको फेदमा रहेको चौतारोमा बसेर विदेशी पाहुना, राजालगायत बसेर टुँडिखेलमा हुने राष्ट्रिय उत्सव हेर्थे । ‘राजा त्रिभुवनले २००७ सालमा प्रजातन्त्र पुनर्स्थापनाको घोषणा पनि यही चौतारामा बसेर गरेका थिए,’ प्राध्यापक स्वस्तिरत्न शाक्य भन्छन्, ‘यति महत्त्वपूर्ण ठाउँ अहिले मासियो । चौतारो पनि भत्काइयो ।’ महांकाल भैरव मन्दिरको ठीक पछाडि खरीको रूख र चौतारो थियो । त्यस ठाउँमा अहिले सैनिक मञ्च बनेको छ ।


गुरुमार्पाको इतिहास

प्राध्यापक शाक्यका अनुसार गुरुमार्पाको इतिहास १२ सय वर्ष पुरानो हो । गुरुमार्पाको प्रतीक मानेर रूखलाई भात खुवाउने चलन छ । ‘यो चलन नै १२ सय वर्ष पुरानो भएकाले रूखको इतिहास पनि त्यति नै पुरानो मानिन्छ,’ शाक्यले भने । गुरुपार्मा तिब्बती नागरिक थिए । उनी सानैदेखि बदमास स्वभावका भएकाले उनका बुबाले काठमाडौंको बाटो हुँदै भारत पठाइदिए । त्यस क्रममा गुरुमार्पा काठमाडौंमा लामो समय बसे । काठमाडौंका राजा हरिदेवको पालामा नुवाकोटे ठकुरी वंशका भाष्करराजका छोरा केशचन्द्रसँग उनको भेट भएको थियो ।


‘केशचन्द्र पनि गुरुमार्पाजस्तै बदमास थिए । दुवैको स्वभाव मिलेकाले दोस्ती भयो,’ शाक्य भन्छन् ।

इतिहासकार ज्ञानमणि नेपालका अनुसार उनै भाष्करराज पछि राजा भए । उनले १० वर्ष शासन चलाएका थिए । उनै भाष्करदेवका छोरा केशचन्द्रले केशचन्द्र महाविहार बनाए । महाविहारको सम्बन्ध टुँडिखेलको यही रूखसँग जोडिएको शाक्य बताउँछन् ।


इतिहासकार साफल्य अमात्यका अनुसार केशचन्द्र नामुद जुवाडे थिए । सबै सम्पत्ति सिध्याएपछि जीवनदेखि विरक्तिएर पशुपतिको कीर्तिमुख भैरवमा बसे । मागेर खाने अवस्थामा पुगेका बेला गुरुमार्पासँग उनको भेट भएको अमात्य बताउँछन् । केशचन्द्रले गुरुमार्पालाई मामा साइनो लगाएका थिए । त्यही सम्बन्धको आडमा सुनको भारी बोकेर गुरुमार्पा केशचन्द्रको घर इटुम्बालसम्म आएको इतिहास छ ।


बालबालिकालाई खाइदिने र दुःख दिने गरेकाले इटुम्बहालवासीले उनलाई यहाँ नराख्न केशचन्द्रलाई दबाब दिए । बौद्ध संस्कृतिका जानकार तथा पूर्वकुमारीका पिता प्रतापमान शाक्य भन्छन्, ‘एक दिन त केशचन्द्रकै छोरो खाइदिएछन् । त्यसपछि टुँडिखेलको जग्गा सुनसँग साटेर उनलाई टुँडिखेल सारेको अभिलेखमा उल्लेख छ ।’


गुरुमार्पालाई टुँडिखेल दिँदा यही रूख पनि दिइयो । यही रूख पछि गुरुमार्पा नामले प्रसिद्ध भयो ।


इटुम्बहालका स्थानीयले गुरुमार्पालाई वर्षमा एक दिन मासु र भात खुवाउने वाचा पनि गरे । त्यसपछि प्रत्येक वर्ष फागु पूर्णिमाको राति गुरुमार्पालाई भोज खुवाउने चलन बस्यो । एकातिर भात र अर्कोतिर पकाएको राँगाको मासु महाविहारबाट खर्पनमा बोकेर टुँडिखेल लाने गरिन्छ ।


टुँडिखेल गएपछि पनि गुरुमार्पाले मान्छेलाई दुःख दिन छाडेनन् । खेल्न जानेलाई खाइदिन थाले । टुँडिखेलमा रहँदा पनि गुरुमार्पा नसुध्रिएपछि त्यहाँबाट हटाउन घोडा दौडाउन सुरु भएको शाक्य बताउँछन् । ‘यसरी नै सुरु भएको हो, घोडेजात्राको परम्परा,’ शाक्यले भने, ‘पछि उनले गल्ती महसुस गरे । र, पढ्न भारतको नालान्दा गए । सन्त भएर फर्किए, तिब्बतमा परम्परागत धर्मको प्रचार गर्न थाले ।’


थुप्रै सांस्कृतिक गतिविधिको केन्द्र टुँडिखेल एकपछि अर्को गर्दै अतिक्रमणमा परेका छन् । यही टुँडिखेलभित्र पर्ने ऐतिहासिक गुरुमार्पा रूखसमेत मासिन लागेकोमा सम्पदाप्रेमी र संस्कृतिका सरोकारवालाहरूले चासो राखेका हुन् ।


टुँडिखेल अतिक्रमणबाट जोगाउन सम्पदा संरक्षण अभियन्ताले ‘अकुपाई टुँडिखेल’ अभियान घोषणा गरेका छन् । ‘पहिलो चरणमा बसपार्क हटाउन, खुलामञ्च खाली गर्न दबाब दिन्छौं,’ अभियान संयोजक विजय श्रेष्ठले भने, ‘अन्तिम चरणमा सेनाले बनाएका संरचना हटाउन शान्तिपूर्ण दबाब दिन्छौं ।’


प्रकाशित : कार्तिक २१, २०७६ ०८:०८

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

विश्व सम्पदामा बेवास्ता : कोतरिँदै स्वयम्भू

स्वयम्भूमा विश्व सम्पदाको गुण क्षय हुने गरी काम भइरहेको छ, नरोक्ने हो भने यो क्षेत्र खतरामा पर्न सक्छ
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — स्वयम्भूमा विश्वसम्पदाका मापदण्डविपरीत संरचना निर्माण भइरहेको छ । स्वयम्भूको मौलिकता नै मासिने गरी संरचना निर्माण भएपछि कुरूप बन्न लागेकोमा सरोकारवाला चिन्तित भएका छन् । यहाँ जंगल मासेर विहार बनेका छन् । कमजोर भौगोलिक अवस्था भएको स्वयम्भूको जमिनबाट पानी तानेर झन् कमजोर पारिएको छ ।

स्वयम्भू स्तूपवरिपरि आधुनिक निर्माण सामग्री राखेर धमाधम ढुंगा छाप्ने काम भइरहेको छ । ढुंगाको जडान सिमेन्ट र बालुवाको छ । प्राचीन स्मारक संरक्षण ऐनअनुसार विश्व सम्पदा क्षेत्रमा पहिला जुन निर्माण सामग्री प्रयोग भएको थियो, त्यही प्रयोग गर्नुपर्छ । ‘विश्व सम्पदामा सूचीकृत हुँदा जुन गुण थियो, त्यसमा ह्रास आउँदै गएको छ,’ युनेस्कोको सल्लाहकार संस्था इकोमस नेपालका अध्यक्ष काइवाइजेले भने, ‘स्वयम्भूमा विश्व सम्पदाको गुण क्षय हुने गरी काम भइरहेको छ । यसलाई नरोक्ने हो भने विश्व सम्पदा क्षेत्र खतरामा पर्न सक्छ ।’

विश्व सम्पदालाई असर गर्ने गरी बनेको अर्को संरचना हो, आनन्दकुटी महाविहार । महाविहार विस्तार क्रममा यहाँको खुला ठाउँ र जंगलसमेत सखाप पारिएको छ । २०७२ सालको भूकम्पले आनन्दकुटी विहारमा सामान्य क्षति भएको थियो । अहिले यहाँको परम्परागत बाटोसमेत थुनिएको ३० वर्षदेखि स्वयम्भूमा ‘मर्निङ वाक’ गर्दै आएका मधुसूदन श्रेष्ठ बताउँछन् ।

निजी स्वामित्वको विहारमा आधुनिक निर्माण सामग्री प्रयोग भएको थियो । पुरातत्त्व विभागका अनुसार विसं १९९८/९९ मा भिक्षु धम्मालोकले विहार स्थापना गरेका थिए । यहाँ रहेको बुद्धमूर्ति म्यान्मारका धर्म गुरुले उपहार दिएका हुन् । यही ठाउँमा श्रीलंकन चैत्य पनि छ । चैत्य र विहार दुवैको पुनर्निर्माण गर्न श्रीलंकाले आर्थिक सहयोग गरेको हो । विहारमा धर्म देशना र बौद्ध समारोह हुँदै आएको छ ।

उपत्यकाका धार्मिक जंगलमध्येमा पर्छ, स्वयम्भू । नेवार समुदायभित्रको बौद्धमार्गीमा गुँला पर्वका बेला एक महिनासम्म जंगल जाने परम्परा हुन्छ । १२ वर्षमा आउने नरदेवी जात्राको तयारी गर्ने बेला छोरा मान्छेलाई गुठीमा पस्न लायक बनाइन्छ । ६ देखि १२ वर्षसम्मका बालकलाई वनवास पठाउने चलन छ । एक दिन एकरात स्वयम्भूको जंगलमा जानुपर्छ ।

‘यति महत्त्वपूर्ण जंगल मासिँदै गएको छ । कसैलाई चासो छैन,’ श्वेतकाली नरदेवी १२ वर्षे मेला व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष सत्यनारायण डंगोलले भने, ‘जंगलको सौन्दर्य मासिने गरी भित्रभित्रै गैरकानुनी निर्माण भइरहेका छन् ।’

आनन्दकुटी महाविहारमा जाने बाटोमा कंक्रिट राखेर फलामका बार लगाइँदै छ । ‘यहाँ वर्षैपिच्छे नयाँ संरचना बनाइरहेका छन्, स्वयम्भू विकास महासमिति नै गैरकानुनी निर्माणमा लागेको छ,’ यस क्षेत्रमा नियमित मर्निङ वाकमा आउने श्रेष्ठले भने, ‘सम्पदाको रक्षा गर्नुपर्ने निकायले नै संरक्षण गर्न सकेको छैन ।’

भगवान् पाउमा वरपर प्राचीन ढुंगामा जथाभावी तिब्बती अक्षर लेखिएका छन् । पाउसँगैको सिंहलगायतका मूर्तिमा रङ लगाएर विरूप पारिएको छ । भगवान् पाउछेउमै महानगरको स्वीकृतिमा मनाङ सेवा समाजले कंक्रिटको आधुनिक गेट बनाउन लागेको थियो । सम्पदा संरक्षण अभियन्ताले विरोध गरेपछि उक्त गेट महानगरले डोजर लगाएर भत्काइदिएको थियो ।

विवादमा विश्वशान्ति महाविहार
स्वयम्भू चैत्यको छेउमै रहेको विश्वशान्ति विहार (कर्मराज महाविहार) विवादमा परेको छ । सम्पदा संरक्षण अभियन्ताले चैत्य छेउको महाविहारमा आधुनिका कंक्रिट, रड, सिमेन्टजस्ता आधुनिक निर्माण सामग्री प्रयोग गरेको भन्दै आपत्ति जनाएका छन् । महाविहारले जंगल क्षेत्रसमेत मासेको उनीहरूको आरोप छ । विहारले भने जंगल नमिचेको बरु पुनर्निर्माण गर्दा विहारकै साइज घटाएको दाबी गरेको छ । ‘पहिलाको भन्दा तला र साइज घटाएका छौं,’ महाविहारका महासचिव राजेन्द्रलाल मानन्धर भन्छन्, ‘पहिला चार तला थियो, अहिले तीन तलामा झारेका छौं । पहिला आठ आनामा बनेको विहार अहिले छ आनामा छ ।’

संयुक्त राष्ट्रसंघीय निकाय युनेस्कोको मनिटरिङ मिसनले समेत विवादित महाविहारबारे जानकारी लिएको छ । युनेस्को टोलीलाई विहारका महासचिव मानन्धरले नियमसंगत तरिकाले बनाएको जानकारी दिएका थिए । ‘नियमसंगत बनाएको भए सर्वसाधारणले किन प्रश्न उठाए त ?’ युनेस्कोका काठमाडौं कार्यालयका प्रमुख क्रिस्चियन म्यानहार्टले प्रश्न गरेका थिए ।

‘खै किन गरे ? वास्तविकता नबुझेर विरोध गरेका होलान्,’ मानन्धरको जवाफ थियो, ‘हामीले सबै निकायबाट स्वीकृति लिएरै बनाएका हौं । महानगरले नक्सा पास गरेको छ । पुरातत्त्व विभागले अनुमति दिएको छ ।’

२०१५ सालमा निर्माण भएको महाविहारको विवाद २०१८ सालदेखि सुरु भएको हो । विहारको निर्माण तिब्बती लामाले गरेका थिए । निर्माणपछि केही समय यो खाली रहेकाले २०१९ सालमा सरकारसमक्ष उजुरी पर्‍यो । पछि मुद्दा नै चलेपछि यसको जिम्मा लामालाई नै दिइएको थियो । यो गुम्बा सुरुमा महायानी गुम्बाको रूपमा निर्माण भएको थियो । विश्वशान्ति गुम्बा राखिए पनि पछि यसको नामकरण तिब्बती गुम्बा गरियो । तिब्बती गुम्बालाई कर्मराज महाविहार नामकरण गरियो । यो गुम्बासँगै बुद्धमूर्ति पनि बनाइएको थियो । महाविहार पूर्ण रूपमा क्षति भएपछि यहाँको बुद्धमूर्ति बाहिरै प्लास्टिकले छोपेर राखिएको छ । भूकम्पअघि विहारको नाममा दुई आना तीन दाममात्र जमिन थियो । पछि मन्त्रिपरिषद्बाट निर्णय गराएर जग्गा बढाएको भन्दै सम्पदा संरक्षण अभियन्ताले आपत्ति जनाएका थिए । ‘वन मिचेर विहार बनाइयो । यही कारण स्वयम्भू चैत्य पनि खतरामा छ । एउटा बुद्धमूर्ति राख्न चारतले विहार किन चाहियो ?’ उनीहरूले प्रश्न गरेका थिए ।

‘२०२१ सालको नापीमा १४ आना ३ दाम नै रहेछ,’ विहारका महासचिव मानन्धर भन्छन्, ‘पछि जग्गा कता परेछ अनि मन्त्रिपरिषद्बाट निर्णय गराएरै महाविहारको नाममा पारिएको हो ।’ यसको जग्गाधनी गुठी संस्थान छ भने मोहीचाहिँ कर्मराज महाविहार हो ।

पुजारीलाई घर
महाविहारले नै यहाँका पुजारीका घर पनि बनाइदिएको छ । स्वयम्भू क्षेत्रमा बुद्धाचार्यको मात्र बसोबास छ । यहाँका पुजारी बुद्धाचार्य नै हुन्छन् । घर आफ्नो भए पनि यसको स्वामित्व आफ्नो हुँदैन । बस्न पाउँछन्, बेच्न पाउँदैनन् । महाविहारले नै पुजारीका १८ वटा घर बनाइदिएको छ । महाविहार र पुजारीका घरसमेत गरेर १३ करोड रुपैयाँ खर्च भएको छ ।

पुजारीलाई हात लिन घर बनाइदिएको आरोपमा पुजारी ईश्वरमान बुद्धाचार्यले भने, ‘महाविहारले पुजारीको घर बनाइदियो त अरूलाई किन टाउको दुख्नु ?’ भूकम्पले पुजारीको अधिकांश घर भत्किएका थिए । चार घरमात्र बस्न हुने अवस्थामा छन् । अहिले घर र महाविहार निर्माण अन्तिम चरणमा पुगेका छन् ।


प्रकाशित : कार्तिक २०, २०७६ ०९:०६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×