पिङमा जुट्दै दौंतरी

दसैंमा गाउँ फर्किएकाहरुलाई चौतारीजस्तो भएको छ पिङ । उनीहरु त्यहीँ जम्मा भएर शुभकामनासँगै अनुभव साटासाट गर्छन् ।
मनोज पौडेल

(कपिलवस्तु) — कपिलवस्तु नगरपालिका–४, छोट्कीका मनीष कार्कीलाई दसैंमा पिङ नखेली हुँदैन । पिङ खेल्दा मासु पचाउन सजिलो हुने उनको बुझाइ छ । ‘अबको एक साता पिङमा मच्चिन्छु,’ उनले भने, ‘शरीरमा रहेको चिल्लो पदार्थ पसिनाबाट बाहिर निस्कन्छ । पिङमा मच्चिँदा पाचन प्रणाली राम्रो हुन्छ ।’ 

शिवराज नगरपालिकाका महादेव पोखरेलले पिङ हालेदेखि दसैंतिहारको संकेत मिलेको बताए । अहिले पिङ हालिएको ठाउँमा बाक्लो जमघट हुने गरेको छ । ‘नयाँ लुगामा सजिएर पिङ खेल्न आउँछन्,’ उनले भने, ‘पिङ खेल्ने बहानामा शुभकामना साटासाट गर्ने अवसर मिल्छ ।’ उनको बुझाइमा पिङ हालेको ठाउँ चाडबाडमा चौतारीजस्तै बन्छ । यसबाट पिङ संस्कृतिको जगेर्ना हुन्छ । यो भेटघाट, भलाकुसारी गर्ने र खुसी साटासाट गर्ने थलो पनि हो ।

अहिले गाउँघरमा बालबालिकादेखि युवायुवती र वृद्धवृद्धासम्मलाई चाडबाडको चटारोसँगै पिङ खेल्ने हतारो छ । उनीहरूका अनुसार पिङमा मच्चिँदा शरीर हलुका हुन्छ । दु:खकष्ट भुलिन्छ । मन चंगा बन्छ । पिङले साहस बढाउँछ । अघिपछि घरबाहिर निस्कन र खुलेर कुरा गर्न नपाएकाहरू पिङ खेल्ने ठाउँमा खुलेर गफ गर्छन् ।


जिल्लाका तौलिहवा, बर्मेली, जगदीशपुर, पिपरा, शिवपुर र चन्द्रौटामा स्थानीयले पिङ हालेका छन् । यता सशस्त्र प्रहरीले जिल्लाका ६ स्थानमा लिंगे पिङ बनाएको छ । पाँचवटा बोर्डर आउट पोस्ट (बीओपी), एक गुल्म र एक गणले सर्वसाधारणको पहुँच हुने ठाउँमा पिङ हालिदिएका छन् । संस्कृति जगेर्ना गर्दै नागरिकलाई स्वस्थ बनाउन पिङ गाडिएको सशस्त्र प्रहरी उपरीक्षक जनक पुरीले बताए ।


बाँसका चारवटा लिंगा गाडेर दुई/दुई वटाको टुप्पालाई एक ठाउँमा बाँधेर परेको कापोमा एउटा मुढो राखी त्यसमा लट्ठा बाँधिएको संरचनालाई लिंगे पिङ भनिन्छ । लट्ठा बाबियो वा नाइलनको डोरीबाट बनाइन्छ । परम्परागत नेपाली रोटे पिङमा चारवटा काठका पिर्का हुन्छन् ।


रोटे पिङमा एकैपटक चारभन्दा बढी व्यक्तिले खेल्न सकिन्छ । दुई व्यक्तिले पिङ हल्लाउनुपर्छ । सबै पिर्कामा बराबर वजन भएका व्यक्तिहरू बस्दा सजिलैसँग मच्चिन्छ । जाँते पिङमा दुई जना बसेर मच्चिन सकिन्छ । काठको मियोको माथिल्लो भागबाट काठ तेस्र्याएर दुवै भागमा एक–एकजना बस्न मिल्ने गरी यसलाई बनाइएको हुन्छ । जाँतो जसरी घुम्ने यो पिङ मच्चाउन एक जनाको सहयोग चाहिन्छ । पहिले पहिले टोलटोलमा पिङ थाप्ने प्रतिस्पर्धा हुन्थ्यो ।


अहिलेको पुस्तामा त्यसप्रति आकर्षण घटेको पाइन्छ । ‘युवाले आधुनिकताका नाममा संस्कृति छाड्दै गएका छन्,’ साहित्यकार भक्तिराम पन्थी भन्छन्, ‘संस्कृतिसँग जोडिएका यस्ता प्रचलनलाई युवाले निरन्तरता दिनुपर्छ । नत्र नयाँ पुस्ताका बालबालिकालाई कसरी थाहा हुन्छ ?’ पिङ मनोरञ्जनका लागि मात्र नभई व्यायामको पनि गतिलो माध्यम हो । यो थोरै खर्चमा तयार हुन्छ । दसैंतिहारमा चिल्लो र मासु बढी खानेहरूले पिङ खेल्दा सजिलै पच्ने विज्ञहरू बताउँछन् । उनीहरूका अनुसार जोडजोडले पिङ मच्चाउँदा हात गोडा, पेट र कम्मरका मांसपेशी बलियो हुनुका साथै पाचन प्रणाली पनि सक्रिय बन्छ ।


कपिलवस्तु–२ सागरटोलकी १२ वर्षे श्रेया शर्मा दसैंमा दिनहुँ पिङ खेल्छिन् । घटस्थापनाको दिनदेखि नै पिङमा मच्चिन थालेको उनले बताइन् । ‘जति खेले पनि मन भरिँदैन । फेरि एकैछिनमा खेलुँखेलुँ लागिहाल्छ,’ उनले भनिन् । गाउँघरमा दसैंको टीका थापेपछि एकपटक पिङ खेलेर भए पनि जमिन छोड्नुपर्ने चलन छ । यही चलन पछ्याउँदै पिङ हाल्ने र खेल्ने गरिन्छ । दसैंतिहारकै बेला पिङ खेल्नुको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व पनि छ ।


‘पौराणिककालमा देवीदेवता पनि दसैंतिहारकै बेला पिङ खेल्थे भन्ने मान्यता छ,’ अवधि संस्कृति विशेषज्ञ पशुपतिमणि त्रिपाठी भन्छन्, ‘महाकाली, महादुर्गा र महासरस्वती ल्वाङको हाँगामा डोरी बाँधेर पिङमा मच्चिन्थे भन्ने धार्मिक विश्वास थियो । हाम्रा पुर्खाले पनि सायद त्यही विश्वासका साथ शरद ऋतुका यी महान् चाडबाडका बेला पिङ खेल्ने चलन चलाएको हुनुपर्छ ।’


मधेसतिर भने साउनदेखि तिहारसम्मै पिङ खेलिन्छ । घर, टोल र बगैंचामा डोरी बाँधेर पिङ राखिन्छ । ‘भगवान् शिवको आराधना गरिने साउन पवित्र महिना हो,’ अवधी लोक साहित्य ज्ञाता विक्रम त्रिपाठी भन्छन्, ‘त्यसैले यही समयबाट मधेसमा पिङ खेलिन्छ ।’ मधेसमा पिङलाई झलुवा भनिन्छ । ‘भदौमा रोपाइँ सकिन्छ । त्यसपछि नागपञ्चमी र रक्षाबन्धन पर्व आउन लाग्दा बुहारीहरू माइत फर्कन्छन्,’ उनले भने, ‘त्यसपछि छोरीबुहारी गीत गाउँदै मधेसमा पिङ खेल्छन् । पिङ खेल्न थाल्दा भजनबाट सुरु गरेर कजरी तीज गीत पनि गाउँछन्, जुन तिहारसम्मै चल्छ ।’ दसैंतिहारमा विशेषगरी जाँते, लिंगे र रोटे पिङ बनाइन्छन् । जाँते पिङ अचेल पूरै लोप भएको छ । रोटे पिङ पनि बिस्तारै हराउँदै जान थालेको छ । प्रकाशित : आश्विन १९, २०७६ ०८:०७

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गाउँ फर्किनेलाई बाजाले स्वागत

तुलाराम पाण्डे

(कालीकोट) — महाबैका २६ वर्षीय लोकजंग सिंह १६ वर्षपछि दसैं मनाउन घर फर्किएका छन् । सशस्त्र द्वन्द्वका कारण गाउँमा पढ्ने वातावरण नभएपछि बुबा रनबहादुरसँगै भारतको हृषिकेश पुगेका उनी यसपालिको दसैं घरपरिवारसँग बसेर मनाउँदै छन् । ‘पहिले गाउँघर अशान्ति थियो, अब त शान्ति छायो, दसैं पनि रमाइलोसँग मनाउने हो,’ उनले भने, ‘गाउँमा दाजुलाई खसीको व्यवस्था गर्न भनिसकेको छु ।’ 

घरबाट भारत जाँदा ४ दिन पैदल हिँडेर सुर्खेत झरेका सिंह यसपटक गाडीबाट झरेर तीन घण्टामै घर पुगे । वरपर नौलो परिवेश देखे । नयाँ पुस्ता बिरानो देखिन थाले । ‘तैपनि दसैंमा रमाइलो महसुस भइरहेको छ, सबैले स्वागत गर्नुभएको छ,’ उनले भने, ‘धेरै पछि भेट हुँदा मन दंग पर्ने नै भयो ।’ उनीसँगै सशस्त्र द्वन्द्वको क्रममा भारत हुँदै अमेरिका पुगेका कर्णबहादुर पनि पाँच वर्षपछि गाउँ आएका छन् । यसले उनलाई झन् रोमाञ्चक बनाएको छ ।

लामो समय रोजगारीका लागि विदेश गएकाहरू दसैंमा उत्साह बोकेर घर फर्किएका छन् । ०७० सालमा रोजगारीका लागि मलेसिया गएका नरहरिनाथ–४ कुमालगाउँका भीमबहादुर विक गाउँ नयाँ बने पनि दसैंको माहोल भने पुरानै रहेको बताउँछन् । ‘विदेशमा बस्दा काम पनि गरें, पैसा पनि कमाएँ,’ उनी भन्छन्, ‘तर धर्मसंस्कृति र परम्परा भने झन्डै भुलिएछ, त्यो अवसरको लागि त गाउँमै आउनुपर्छ ।’

८ वर्षसम्म भारतको मुम्बईमा बसेका खाँडाचक्र नगरपालिका–२ पोरिपाल्नाका विपिन विश्वकर्मा भने परिवारका नयाँ सदस्यसहित आएका छन् । सिक्किमकी सबिना राईसँग बिहेबारी गरेका उनका एक छोरा पनि छन् । उनलाई सेरिघाटबाटै आफन्तले बाजागाजासहित स्वागत गरेर घर पुर्‍याए । ‘लामो समय विदेशमा बसें, बिहे पनि उतै गरें, अहिले आफन्तको स्वागत देख्दा मन फुरुंग छ,’ उनले भने, ‘दसैंपछि सायद स्वदेशमै बस्ने योजना बनाउँछु ।’
दसैंको माहोल नफेरिएझैं कतिपय स्थानीयको दसैं दु:ख पनि फेरिएको छैन । भारतको नैनीतालबाट यसै साता घर आएका मान्मका सर्जन विकले एक वर्ष काम गरेर २३ हजार रुपैयाँ मात्र बचाएका छन् । ९ जनाको परिवार यही पैसाले दसैं मनाउने तयारीमा छ । ‘छरछिमेकमा जे काट्छन्, ल्याएर घरपरिवारसँग दसैं मनाउँछु,’ उनले भने, ‘जेजस्तो दु:ख भए पनि दसैंमा दु:ख त देखाउनुभएन ।’

दसैं/तिहारलगायत चाडपर्व कर्णालीबासीका लागि महँगा हुँदै गएका छन् । विगतमा आफ्नो घरमा जेजस्तो पाइन्छ, त्यसैमा सन्तोष मानेर पर्व मनाउने चलन रहे पनि अचेल देखासिकीका कारण खर्च गर्नेहरूको संख्या बढ्दो छ । घरमा नभए पनि ऋण गरेर मदिरालगायत वस्तुमा फजुल खर्च गर्ने प्रवृत्ति छ ।

कालीकोट, जुम्ला र मुगु सडक सञ्जालसँग जोडिएसँगै सदरमुकाम आसपासका गाउँमा चामल अभाव हुन छाडेको छ । सडकबाट टाढा रहेका हुम्ला, डोल्पा र सडकसँग नजोडिएका विकट बस्तीका नागरिक दुनैमा चामल लिन साता दिन हिँड्नुपर्ने बाध्यता अझै छ ।

प्रकाशित : आश्विन १९, २०७६ ०८:०३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
थप केही समाचारबाट
×