उडान सुरक्षामा कानुन फितलो : ‘जहाजभित्र हूलहुज्जत गर्दा कुनै कानुन आकर्षित हुन्छ या हुँदैन ?’ 

सुरज कुँवर

काठमाडौँ — नेपालगन्ज विमानस्थलमा उड्डयनमन्त्री योगेश भट्टराईमाथि दुर्व्यवहारको घटना सार्वजनिक भएपछि ‘जहाजभित्र हूलहुज्जत गर्दा कुनै कानुन आकर्षित हुन्छ या हुँदैन ?’ भन्ने चासो धेरैले राखेका छन् । उनीहरूले भदौ पहिलो साता काठमाडौंमा गैरआवासीय नेपाली संघ (एनआरएनए) का अध्यक्ष भवन भट्टसहित दुई जनालाई सिल्क एयरले जहाजबाट निकालेको घटनालाई पनि सम्झिएका छन् ।

ZenTravel

कम्तीमा तीन तहको सुरक्षा घेराभित्र रहने वायुयानभित्र वा बाहिर सुरक्षा अवस्था बिगार्नेहरूका लागि २०१५ सालमा ल्याइएको गैरसैनिक हवाई उडान ऐन आकर्षित हुने गरेको छ । ‘यो ऐन पर्याप्त छैन तर सबैभन्दा धेरै आकर्षित हुने ऐनमा यही छ,’ नागरिक उड्डयन प्राधिकरणका महानिर्देशक राजन पोखरेलले भने । यो ऐनले उडानमा रहेको जहाजभित्र हुन सक्ने हिंसात्मक गतिविधि, गैरकानुनी कब्जा, अपहरण, जहाज नष्ट आगलागीलगायतका अपराधलाई समेटेको छ । जहाजभित्र कुनै यात्रु वा कर्मचारीलाई दुर्व्यवहार वा मदिरा सेवन गरिएका विषयमा भने पर्याप्त व्याख्या छैन । ‘यो ऐनले धेरै कडा विषय समेटेको छ तर वायुयानभित्रको शान्तिसुरक्षा खलल पुगे के गर्नेबारे पर्याप्त छैन, थप व्यवस्था आवश्यक देखिन्छ,’ हवाई सुरक्षाका जानकारसमेत रहेका महानिर्देशक पोखरेलले भने ।

Meroghar


नागरिक उड्डयन प्राधिकरणका एक अर्का अधिकारीका अनुसार वायुयानभित्र वा बाहिर हुने अपराधमा नेपालमा कानुन अभाव छ । ‘कानुनै नभएको पनि होइन,’ ती अधिकारीले भने, ‘अहिलेसम्म काम चलाउँदै आएका छौं तर त्यो पर्याप्त छैन । विविध कानुन चाहिन्छन् ।’

गैरसैनिक हवाई उडान ऐनले उडानरत वायुयानभित्र कुनै व्यक्तिविरुद्ध हिंसात्मक कामकारबाही भए वा त्यसले वायुयानको सुरक्षामा खतरा उत्पन्न भए हवाई उडान सुरक्षाविरुद्धको अपराध मानेको छ । ऐनले दोषीलाई एकदेखि तीन वर्षसम्म कैद तोकेको छ । त्यस्तै वायुयानमा कुनै व्यक्तिको मृत्यु गराए वा वायुयान नै ध्वस्त गराए सम्पत्ति जफतदेखि जन्मकैद गर्न सकिने व्यवस्था छ । नेपालगन्जको घटनामा मन्त्री भट्टराईमाथि दुर्व्यवहारको घटनामा गैरसैनिक हवाई उडान ऐनअनुसार उजुरी दायर गर्ने तयारी थियो । यस घटनालाई नियालिरहेका एक अधिकारीका अनुसार प्राधिकरणले भिडियोमा देखिएका व्यक्तिको नाम किटान गरेर जाहेरी दिने तयारी गरेको थियो । ‘जहाज उड्नुअघि भएको हूलहुज्जतलाई मुद्दाको आधार बनाइन लागेको थियो तर पर्यटनमन्त्रीले नै हाललाई मुद्दा अघि नबढाउन निर्देशन दिनुभयो,’ ती अधिकारीले कान्तिपुरसँग भने ।

प्राय: वायुयानभित्र हुने घटनामा उजुरी नै नपर्ने गरेको त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलस्थित प्रहरी उपरीक्षक कृष्ण कोइरालाले बताए । ‘उडान सुरक्षाविरुद्ध हुने अपराधमा उजुरी गर्ने प्रचलन अत्यधिक न्यून देखिन्छ,’ उनले भने । प्रहरीका अनुसार धेरैजसो घटना सहमति वा सचेत गराएर टुंग्याइने गरेको पाइन्छ । विमानस्थलमा रहेका प्रहरीलाई यस्तो उजुरी लिने अधिकार छैन । उनीहरूले मुद्दा हेर्ने अधिकार प्राप्त नजिकैको नागरिक सुरक्षाको जिम्मेवारी लिएको प्रहरी निकायमा पठाइदिनुपर्छ । जहाजभित्र शान्तिसुरक्षामा खलल भए आन्तरिक उडान र अन्तर्राष्ट्रिय उडानमा रहेका एयरलाइन्ससँग मिल्दाजुल्दा सुरक्षा नियम छन् । एनआरएनए अध्यक्ष भट्टलाई मदिरा पिएर प्रवेश गरेको भन्दै कमान्डर पाइलटले विमानबाट निकालेका थिए ।

सिल्क एयरले सिंगापुरको कानुनअनुसार उनलाई निकालेको थियो । आन्तरिक रुटका जहाजमा पनि यस्तै कानुन लाग्छ । तर आन्तरिक उडानमा रहेकाले नेपालकै कानुन आकर्षित गराउँछन् भने अन्तर्राष्ट्रिय उडानमा रहेका विदेशी एयरलाइन्सले काठमाडौंमा छँदा विमानभित्र हुने घटनालाई आफ्नो मुलुकको कानुनअनुसार पनि हेर्छन् ।

‘सामान्य घटना भए धेरैले पहिलोपटक चेतावनी दिएर निष्कासन गर्छन्,’ प्राधिकरणका कानुनसम्बद्ध एक कर्मचारीले भने, ‘गम्भीर प्रकृतिको घटना भए त्यस्ता यात्रुलाई आफ्नो एयरलाइन्समा सधैंभरका लागि उडानमा रोक लगाउँछन् ।’ एनआरएनए अध्यक्षलाई जहाजबाट क्याप्टेनले निकालेपछि उनको टिकटको रकम भने ‘क्यान्सिलेसन चार्ज’ नकाटेरै फिर्ता गरिएको थियो । यसअघि ०७३ साउनमा नेपाल वायुसेवा निगमको दिल्लीबाट काठमाडौंका लागि उडेको जहाजमा पनि यस्तै घटना भएको थियो ।

लखनउका विनय मिश्रले निगमले उपलब्ध गराएको बियरको क्यानको बिर्को खुला भएको विवादमा परिचारिकाको शरीरमै मदिरा पोखिदिएका थिए । प्रहरीले मिश्रलाई काठमाडौंमा अवतरण भएलगत्तै गिरफ्तार गरेको थियो । निगमका एक वरिष्ठ पाइलटका अनुसार परिचारिकाले लिखित जाहेरी दिएपछि मिश्रलाई गौशाला प्रहरीले सार्वजनिक अपराधको अभियोगमा थुनेको थियो । आकाशमा मदिरा फालेर दुर्व्यवहार भएको घटनालाई कुनै कानुनले नसमेटेकाले ती भारतीय नागरिकलाई सार्वजनिक अपराधको अभियोग लगाइएको थियो ।

प्राधिकरणले गम्भीर दुर्घटना हुनुभन्दा अघिका वा दुर्घटना हुन सक्ने सम्भावनालाई सेफ्टी हेजार्ड’ भन्दै ‘क्याबिन सेफ्टी’ मा सूचीकृत गर्छ । सन् २०१८ मा १८ वटा यस्ता घटना भएका थिए । यिनमा कोही पनि कानुनी प्रक्रियामा गएनन् । ‘यस्ता घटना हाम्रो जानकारी र रेकर्डमा रहन्छन् तर कुनै अभियोग दर्ता भएर मुद्दा चलेको थाहा छैन,’ विमानस्थलका एक उच्च अधिकारीले भने, ‘जहाजभित्रको सुरक्षामा खलल पार्ने खालका घटनामा जहाजको पाइलट–इन–कमान्डलाई अधिकार दिइएको हुन्छ । पाइलटले निष्कासन गरे खुरुक्क फर्किनुपर्छ । उनले प्रहरी गुहार्नुपर्ने अवस्था आइपर्‍यो भने त्यसपछि अदालती प्रक्रिया सुरु हुन्छ । तर नेपालमा यस्तो विरलै भएको छ ।’

बुद्ध एयरको नेपालगन्जको उडानमा हूलहुज्जत गर्नेलाई त्यस दिनका कमान्डर पाइलट मनीष बस्नेतले चाहे निष्कासन गर्न सक्थे तर उनले केही गरेनन् । बुद्ध एयरले भने सोमबार प्राधिकरणका महानिर्देशकलाई लेखेको पत्रअनुसार मन्त्री जहाजको अन्तिम सिटमा बसेकामा उत्तेजित समूह त्यहीँ झुम्मिँदा पछाडि ओजन बढेर जहाज ढल्किएको थियो । ‘ढोका बन्द गरिसकेपछि जहाजभित्र भएको घटनाबारे क्याप्टेन बस्नेतले हामीलाई त्यही बेला जानकारी गराएको भए प्रहरी परिचालन गर्थ्यौं तर क्याप्टेनले जहाजबाट टावरलाई कुनै जानकारी गराएनन् । केही मिनेटमै सामसुम भएर जहाज उडेको थियो,’ नेपालगन्ज विमानस्थल प्रमुख प्रेमनाथ ठाकुरले भने, ‘क्याप्टेन व्यावहारिक बनिदिए ।’

प्रकाशित : आश्विन १, २०७६ ०९:२८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

यस कारण ढिलो भएको थियो पर्यटन मन्त्रीको उडान

संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयनमन्त्री योगेश भट्टराई टीकापुरबाट राजापुर, गुलरिया र खजुरा हुँदै नेपालगन्ज विमानस्थल पुग्दा जहाज होल्ड गराएको भन्दै यात्रुले हूलहुज्जत प्रयास गरे ।
सुरज कुँवर

काठमाडौँ — कर्णाली छेउमा आयोजित डल्फिन महोत्सवमा प्रमुख अतिथि बनाइएका संस्कृति पर्यटन तथा नागरिक उड्डयनमन्त्री योगेश भट्टराई शनिबार बिहान काठमाडौंबाट धनगढी उत्रिए, बुद्ध एयरको उडानमा । 


दुई जना सुरक्षाकर्मी र एक जना स्वकीय सचिवसहित पुगेका उनी आयोजकले पठाएको टीकापुर नगरपालिकाको गाडीमा चढेर गेटा विमानस्थलबाट महोत्सवस्थल पुगे ।

कार्यक्रम सकेर काठमाडौं फर्कने तय भइसकेको थियो तर टीकापुरबाट धनगढी फर्किएर साँझ साढे ५ बजेको जहाज भेट्न नसकिने भएपछि आयोजकको सल्लाहमा मन्त्रीसहित चार जना नेपालगन्जबाट आउने भए । धनगढीबाट फर्कने चार जनाको टिकट ३ बजे नेपालगन्जस्थित बुद्ध एयरको कार्यालयलाई जानकारी गराएर सारियो ।

धनगढीको तुलनामा नेपालगन्जबाट एक घण्टा अबेरसम्म जहाज पाइने भएकाले मन्त्री भट्टराई पौने ४ बजे कार्यक्रम सकेर नगरपालिकाकै गाडीमा हुइँकिए । पूर्वपश्चिम राजमार्गबाट लामो हुने भएकाले बर्दिया राजापुरभित्रको हुलाकी सडक पछ्याए । राजापुर, गुलरिया र खजुरा हुँदै जब उनी विमानस्थल पुगे, जहाज होल्ड गराएको भन्दै अन्य यात्रुले गालीगलौज गरे, हूलहुज्जत प्रयास गरे ।

यस्तो अवस्था कसरी भयो ? मन्त्रीलाई नेपालगन्ज विमानस्थलबाट जहाजमा उडाउने जिम्मेवारी लिएका नेपालगन्ज विमानस्थल प्रमुख प्रेमनाथ ठाकुर भन्छन्, ‘काठमाडौंबाट आएको जहाज नेपालगन्ज ग्राउन्डमा ५५ मिनेट बस्यो । जसमा जहाजको इन्जिन सट–डाउन गरिएपछि यात्रु ओराल्ने, चढाउने, इन्धन र कार्गो राख्ने आदि समयमा ३५ देखि ४० मिनेट लाग्छ । त्यसबाहेक अतिरिक्त समय १५ मिनेट ढिलाइ भएको हो ।’ यस घटनाबारे नागरिक उड्डयन प्राधिकरणले नेपालगन्ज विमानस्थललाई आइतबार प्रस्टीकरण पठाउन निर्देशन दिएको छ ।

शनिबार नेपालगन्जमा भएको घटनाबारे सामाजिक सञ्जालमा भिडियो सार्वजनिक भएपछि मन्त्री भट्टराईले आफ्नो कारण भएको १५ मिनेट ढिलाइमा क्षमा मागेका छन् ।

ढिलाइ हुनुमा मन्त्रीको स्वकीय सचिव प्रेम गुरागाईं, नेपालगन्ज विमानस्थलका प्रमुख प्रेमनाथ ठाकुर र एयरलाइन्सका स्टेसनका कर्मचारीबीच भएको त्रिपक्षीय ‘कम्युनिकेसन ग्याप’ देखिएको घटनालाई नजिकबाट नियालिरहेका एक अधिकारी भन्छन्, ‘टाइम क्यालकुलेसन गर्न जानेको भए यस्तो हुँदैनथ्यो । मन्त्रीलाई चाकरी गर्ने प्रवृत्तिले यस्तो भएको हो ।’

मन्त्रीको गाडीमा सवार प्रहरीका सई विमल नेपाल र सेनाका जमदार पदमबहादुर मल्ल र स्वकीय सचिव गुरागाईंलाई राजापुरभित्रको हुलाकी बाटोबारे जानकारी थिएन । नेपालगन्ज विमानस्थलका प्रमुख ठाकुरको फोन सम्पर्कमा गुरागाईं टीकापुरदेखि नै थिए । बाटोमा जहाँ पुग्थे, त्यहाँको साइनबोर्ड पढेर ‘यो ठाउँ पुग्यौं’ भन्थे ।

उनले टिपाएको खबर ठाकुरले बुद्ध एयरका कर्मचारीलाई दिँदै आइरहेका थिए । बुद्ध एयरका स्टेसन इञ्चार्ज विनित शाह बिदामा थिए । शाहका सहयोगी रितेश श्रेष्ठलाई ठाकुरले खबर टिपाइरहेका थिए । श्रेष्ठले नै यात्रुलाई बोर्डिङ गराए । ‘यता स्टेसनह्यान्डल गर्ने मान्छे परिपक्व अनुभवी भएनन् । उता हुलाकी बाटो हुँदै मन्त्री केही ढिला आइपुगे,’ यो घटना हेरिरहेको स्रोतले भन्यो, ‘समयको सही व्यवस्थापन गर्न नजान्नु र स–साना उल्झनले घटना भएको देखिन्छ ।’

‘जहाजमा पछिल्लोपटक सरकारलाई सडकबाट आलोचना गर्ने ज्ञानेन्द्र शाही हुनु र सरकारका पर्यटनमन्त्री ढिलो आउनुले यो घटना चर्चामा आयो,’ बुद्ध एयरका एक पाइलटले भने, ‘प्रायः आन्तरिक उडानमा यात्रुहरू कम्तीमा आधा घण्टाको डिलेमा परेकै हुन्छन् । डिले हुनुपर्ने कारण मौसम, प्राविधिक समस्या, भीभीआईपी आवागमनर धावनमार्गमा पशुपन्छीकागतिविधि हुन्छन् ।’

बुद्ध एयरका प्रबन्ध निर्देशक वीरेन्द्रबहादुर बस्नेतले यो घटना हुनुमा नेपालगन्ज विमानस्थल र त्यहाँको विमानस्थलको सुरक्षा युनिट जिम्मेवार रहेको बताए । ‘देशको मन्त्री पनि सवार हुने भएपछि कहिलेकाहीँ केही मिनेट कुर्नुपर्ने व्यावहारिक पक्ष पनि आइलाग्छ,’ शनिबारको घटनाबारे उनले भने, ‘नेपालमा अनटाइम उडानको नियम पालना विरलै हुन्छ ।’

उनले परिस्थितिअनुसार जहाजले यात्रु कुर्नुपर्ने बाध्यता रहेको बताए । ‘इनरुटको मौसम अत्यधिक तीव्र गतिमा खराबी हुँदै छ भने त्यस्तो बेला पाइलटले कुर्न मिल्दैन र कुर्दैन,’ बस्नेतले केही समयअघि सञ्चारमन्त्री गोकुल बाँस्कोटालाई भैरहवा विमानस्थलमा छाडिएको घटना स्मरण गर्दै भने । शनिबार भने नेपालगन्ज काठमाडौंको मौसम सामान्य थियो ।

शनिबार बेलुकीको घटना आइतबार बिहान मात्रै थाहा पाएका बस्नेतले बेलाबेला यस्ता घटना भइरहने बताउँदै भने, ‘हूलहुज्जत गर्ने, कानुन हातमा लिने घटना बेलाबेला हामी भोगिरहेका हुन्छौं, बेलैमा उडान हुने/नहुने विषयमा विभिन्न कारण जोडिएका हुन्छन् । सबै पाइलटको हातमा हुँदैन तर कतिपय यस्ता यात्रु हुन्छन्, जहाजमै आगो लगाइदिन्छु भन्छन् । हाम्रा कर्मचारीले कुटाइ खाएका घटना त सामान्य नै भए ।’

यसैबीच मन्त्रीका स्वकीय सचिव गुरागाईंले आइतबार मन्त्रीमाथि भएको दुर्व्यवहारलाई मण्डले प्रवृत्ति भन्दै विज्ञप्ति जारी गरेका छन् । ‘मण्डले प्रवृत्तिको विरोध र धम्कीले रत्तिभर विचलित नभई लागिरहने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दछौं,’ विज्ञप्तिमा भनिएको छ ।

यसैबीच वायुसेवा सञ्चालक संघले शनिबारको घटनाले ध्यानकर्षण भएको जनाएको छ । उसले उडान र हवाई सुरक्षामा असर परेको जनाउँदै यात्रुलाई अनुशासनका लागि अनुरोध गरेको छ ।

प्रकाशित : भाद्र ३०, २०७६ ०९:०९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×