तात्दै हिमनदी : २०० मिटर तलसमेत तापक्रम माइनस ३.३ डिग्री मात्र

अब्दुल्लाह मियाँ

काठमाडौँ — खुम्बु क्षेत्रका हिमनदीको पिँधको बरफमा अस्वाभाविक रूपमा तापक्रम बढी रहेको पाइएको छ । हिमनदीको दुई सय मिटर गहिराइसम्म प्वाल पारेर पहिलो पटक गरिएको अध्ययनबाट सगरमाथा आधार शिविरदेखि खुम्बु हिमनदी टर्मिनल मोरेनसम्मको तापक्रम माइनस ३.३ डिग्री सेल्सियस रहेको नयाँ तथ्य फेला परेको हो ।

खुम्बु क्षेत्रस्थित हिमनदीको पिँधको तापक्रम मापनका लागि हिउँमा ड्र्रिलिङ गरिँदै । सौजन्य तस्बिर : हिमालयन रिसर्च सेन्टर

यसबाट (१ वा २ डिग्री) तापक्रम बढ्नेबित्तिकै हिमनदीभित्रको बरफ छिटो पग्लिने, बगेर नयाँ हिमताल बन्ने र यसले बाढीको जोखिम देखिएको विज्ञहरूले बताएका छन् ।

अध्ययनअनुसार हिमनदीको तापक्रम वायुमण्डलको भन्दा औसत दुई डिग्री बढी पाइएकाले हिउँ पग्लिने क्रमसमेत बढेको छ । तल्लो भेगमा साना पोखरी बन्ने क्रम बढेको छ । ‘खुम्बु क्षेत्रका हिमनदीभित्रको बरफ चिसो भेटिएन,’ अध्ययनमा संलग्न काठमाडौं विश्वविद्यालयका हिमनदी तथा हिमतालविज्ञ रिजनभक्त कायस्थले कान्तिपुरसित भने,‘खुम्बु क्षेत्रका हिमनदीमा हामीले सोचेभन्दा पनि तातो बरफ भेटियो ।’ यसअघि ५ हजार ३ सय मिटर उचाइको खुम्बु क्षेत्रमा हिमनदीको बरफ माइनस १० डिग्रीसम्म हुन सक्ने अनुमान थियो ।

नेपालभरि हिमनदी ३ हजार ८ सय ८ र हिमताल १ हजार ४ सय ६६ वटा छन् । हिमालयमा जम्मा भएको हिउँ विस्तारै होचो सतहतर्फ सरेर बग्ने गर्दछ, त्यसलाई हिमनदी भनिन्छ । हिमनदीको बहाव अन्य नदीको जस्तो तीव्र नभई सुस्त हुन्छ । खुम्बु विश्वकै सबभन्दा उचाइमा रहेको हिमनदी मानिन्छ । हिउँ र हिमनदी पग्लिएर बनेको ताल हिमताल हो ।

पछिल्लो अध्ययनले नेपालको औसत तापक्रम वार्षिक ०.०५६ डिग्री सेल्सियसका दरले बढिरहेको देखाएको छ । हिमाली क्षेत्रमा वृद्धिदर विश्व औसतभन्दा ०.३ देखि ०.७ डिग्री सेल्सियससम्म बढी छ ।

नयाँ तथ्यले वायुमण्डलमा अलिकति (१ वा २ डिग्री) तापक्रम बढ्नेबित्तिकै हिमनदीभित्रको बरफ छिटो पग्लिने, बगेर नयाँ हिमताल बन्ने र यसले बाढी (ग्लफ) को जोखिम हुने कायस्थ बताउँछन् । हिमनदीको बरफमा चिसोको मात्रा बढी भए छिटो पग्लिने सम्भावना कम हुन्छ ।

अध्ययनमा संलग्न नेपाल भौगोलिक संस्थाका अध्यक्ष प्रा.नरेन्द्र खनालले वायुमण्डलको औसत तापक्रमभन्दा दुई डिग्री बढी पाइएकाले खुम्बु क्षेत्रका हिमनदीमा बरफ पग्लिने क्रम बढिरहेको बताए । ‘तापक्रम शून्य डिग्री भए बरफ जम्ने हो,’ उनले भने, ‘त्यो तापक्रम नै बढेर दुई डिग्री पुगेपछि हिउँ पग्लिएर पोखरी बन्ने क्रम बढेको देखिएको छ, यो घातक हो ।’

हिमालयन अध्ययन केन्द्र, नेपाल भौगोलिक संस्था, बेलायतका युनिभर्सिटी अफ लिड्स, युनिभर्सिटी अफ सेफिल्ड र एभर्सविथ युनिभर्सिटी तथा काठमाडौं विश्वविद्यालय (केयू) ले तीन वर्ष लगाएर अध्ययन गरेका हुन् । जमिनको सतहदेखि २० मिटरसम्मको बरफमा शून्य डिग्री तापक्रम हुन्छ । २० मिटरभन्दा गहिराइमा मात्र बरफको वास्तविक तापक्रम थाहा हुने भएकाले करिब दुई सय मिटरसम्म ड्रिल गरेर हेरिएको हो ।

अध्ययन टोलीका प्रमुख बेलायतको युनिभर्सिटी अफ लिड्सका विज्ञ डंकन क्वेन्सीले प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्दै भने, ‘खुम्बु क्षेत्रमा ५६ प्रतिशत बरफ तातो भेटिएको छ ।’ उनका अनुसार एक दशकमा ०.५ डिग्री सेल्सियसका दरले बरफ तातिरहेको देखिएको छ । ‘यसले बरफसहितको ठूलो बाढीको संकेत गरेको छ,’ उनले भने, ‘खुम्बु क्षेत्रका हिमनदीको जोखिम दिनप्रतिदिन बढिरहेको छ ।’ वायुमण्डलमा तापक्रम वृद्धि भए हिमनदी र हिमनदीको पिँधमा रहेको बरफसमेत छिटो पग्लिनमद्दत पुग्छ ।

‘तापक्रम वृद्धिका कारण हिउँ पग्लिएर पोखरी बनेपछि निकट भविष्यमा बाढीको सम्भावना हुन्छ,’ खनालले भने । बाढीले तल्लो तटीय क्षेत्रमा मानवीय र धनको क्षति गर्ने सम्भावना हुन्छ ।

जलविद्युत्, सिँचाइ र खानेपानीलगायतमै असर निम्तिन सक्छ । ‘पानी भण्डारण नहुने भएपछि हिउँदमा खोलामा पानी नबग्ने भयो,’ खनालले थपे, ‘सुक्खा बढ्ने भएकाले पानीको हाहाकार हुन सक्छ ।’ हिमनदी र बरफ पग्लिएर हिमताल बन्ने क्रम बढ्ने र भएका हिमतालको आकार बढ्ने हुँदा त्यस्ता ताल फुट्ने सम्भावना पनि बढी हुन्छ ।

टोलीले सगरमाथा आधार शिविर र खुम्बु आइसफलसमेत पर्ने खुम्बु क्षेत्रमा फैलिएको हिमनदीको ५ किलोमिटर लम्बाइमा प्वाल पारेर भित्रको बरफको तापक्रम अध्ययन गरेको थियो । ‘आधार शिविरक्षेत्रका हिमनदीहरूमा चाहिँ माइनस ३.३ डिग्री तापक्रम पाइयो,’ विज्ञ डंकनले भने, ‘यो हामीले सोचेभन्दा अत्यधिक हो, यो स्वाभाविक तापक्रम होइन ।’

४९०० देखि ५४०० मिटरसम्मको हिमनदीमा प्वाल पारेर अध्ययन गरिएको थियो । त्यसका लागि ५ वटा साइट छानिएका थिए भने दुईवटा सिजनमा ड्रिल (प्वाल) पारिएको थियो । हिमालयन अध्ययन केन्द्रका अध्यक्ष धनञ्जय रेग्मीले यस्तो प्रविधिबाट पहिलो पटक हिमनदीको अध्ययन गरिएको बताए । एभरेस्ट रिजन ड्रिल प्रोग्रामअन्तर्गत सन् २०१६ देखि २०१९ सम्म यो अध्ययन गरिएको हो ।

यसअघि अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड) ले लामो प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्दै पृथ्वीको औसत तापक्रम १.५ सेल्सियस मात्रै बढे यही शताब्दीको अन्त्यसम्म हिमालबाट कम्तीमा एक तिहाइ हिउँ पग्लिने आकलन गरेको छ । पृथ्वीको तापक्रम वृद्धिदर विश्वमा औद्योगिकीकरण सुरु हुनुअघिको १.५ सेल्सियसभित्र कायम राख्न नसकिए झनै भयावह अवस्था आउने जानकारहरूको विश्लेषण छ ।

अहिलेकै हिसाबले हरितगृह ग्यास उत्सर्जन भइरहे सन् २१०० सम्ममा विश्वको तापमान ६.५ डिग्री सेल्सियससम्म बढ्ने वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ । त्यसको प्रत्यक्ष असर हाम्रा हिमालहरूमा पर्नेछ । यसरी हिउँ पग्लिँदाको विनाशकारी असर हिमाल र त्यसमुनिका एसियाली देशका १.६ अर्ब मानिसमा पर्ने जानकारहरू बताउँछन् ।

विगतमा गरिएका विभिन्न मोडलहरूले हिमनदीहरू पग्लिएर सिन्धु, गंगा, ब्रह्मपुत्र र तिनका सहायक हिमनदीमा सन् २०५० सम्म गर्मीका बेला जलप्रवाह निकै बढी हुने देखाइसकेको छ । हिमालमा हिउँको मात्रा निकै न्यून हुँदा प्रवाह उसैगरी घट्नेछ ।

प्रकाशित : जेष्ठ २९, २०७६ ०७:५२
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

शिवपुरीमा सफारी

वार्षिक डेढ लाख पर्यटकले भ्रमण गरिरहेका बेला जंगल ड्राइभ/सफारीलगायतका पर्यटकीय गतिविधि थप भएपछि त्यो संख्या बढ्ने विश्वास निकुञ्जको छ । 
अब्दुल्लाह मियाँ

काठमाडौँ — शिवपुरी–नागार्जुन निकुञ्जभित्र जंगल सफारी (ड्राइभ) को आनन्द लिन सकिने भएको छ । वन तथा वातावरण मन्त्रालयले निकुञ्जभित्र वातावरणमा प्रतिकूल प्रभाव नपर्ने गरी जंगल सफारीको स्वीकृति दिने नियमावली ल्याएको छ ।




मन्त्रालयले शिवपुरी–नागार्जुन निकुञ्जभित्र जैविक विविधता, मनोरम दृश्य, चराचुरुङ्गी, स्तनधारी वन्यजन्तु अवलोकन गराएर पर्यटन प्रवर्द्धन गर्न नियमावलीमा उक्त सेवा सञ्चालनको व्यवस्था गरेको हो। अहिले तराईका निकुञ्ज/आरक्षमा मात्र जंगल सफारीको सुविधा छ।

निकुञ्जभित्र साइकल यात्रा, अल्ट्रा दौड, पैदल यात्रा, रक क्लाइम्बिङलगायत पर्यापर्यटनसम्बन्धी गतिविधि सञ्चालन गर्न दिइने भएको छ। साइकल दौड र अल्ट्रा दौड कार्यक्रमको ५ हजार र रक क्लाइम्बिङको प्रतिव्यक्ति २ सय ५० रुपैयाँ दस्तुर तोकिएको छ। ‘निकुञ्जभित्र जंगल सफारीको सम्भावना राम्रो भएकाले हामीले मन्त्रालयलाई प्रस्ताव गरेका थियौं,’ निकुञ्जका पूर्वप्रमुख संरक्षण अधिकृत (चिफ वार्डेन) कमलजंग कुँवरले भने। निकुञ्जको त्यही प्रस्तावअनुसार नियमावलीको पर्यापर्यटन व्यवस्था बुँदामा जंगल सफारी समेटिएको हो।
१ सय ५९ वर्गकिलोमिटरमा फैलिएको निकुञ्जभित्र करिब एक सय किलोमिटर जंगल सफारी गर्न सकिन्छ। निकुञ्जभित्रका मोटरेबल कच्ची सडकमा उक्त सेवा सञ्चालनका लागि प्रतिस्पर्धा गराई कुनै संस्थालाई स्वीकृति दिन सकिने व्यवस्था नियमावलीमा छ।

शिवपुरी–नागार्जुन निकुञ्जमा ३ सय १८ प्रजातिका चरा, १ सय २ किसिमका पुतली र १ सय २९ किसिमका च्याउ पाइन्छन्। यो दुर्लभ ध्वाँसे चितुवा, चितुवा, भालु, रतुवा मृग, बँदेल, जंगली बिरालो, लंगुरलगायत वन्यजन्तुको पनि आश्रयस्थल हो। यस निकुञ्जमा बाघद्वार, जामाचो, विष्णुद्वार, तारेभीर, नागी गुम्बा जस्ता हिन्दु र बौद्धधर्मका तीर्थस्थल छन्।

नयाँ वर्षको प्रारम्भमा उपत्यका तथा वरपरका श्रद्धालु वाग्मती तथा विष्णुमतीको उद्गमस्थल वाग्द्वार र विष्णुपादुकामा गएर स्नान तथा पूजाआजा गर्ने चलन छ। शिवपुरीको उत्तरी भेगबाट उच्च हिमाल तथा दक्षिण ढलानबाट काठमाडौं उपत्यका देख्न सकिन्छ। शिवपुरी डाँडाको उचाइ २,७३२ मिटर छ। उत्तरी ढलानको सिमाना समुद्री सतहबाट १ हजार मिटर र दक्षिणी ढलानको सिमाना १५ सय मिटर छ।

निकुञ्ज चिसापानीदेखि शिवपुरी डाँडा, ककनी हुँदै नागार्जुनसम्म फैलिएको छ। नागार्जुनतर्फको फूलबारीगेटदेखि जामाचो (रानीवनको टुप्पो) ऐनडाँडा/स्वानागाउँ हुँदै मुड्खु भन्ज्याङ (२९ किमि), निकुञ्जको मुख्यालय पानीमुहानदेखि जंगलबीच हुँदै सुन्दरीजलसम्म (१८ किमि), पानीमुहानबाट डाँडागाउँ हुँदै गुर्जेभन्ज्याङ (१५ किमि) र सुन्दरीजलदेखि धापसम्म जंगल ड्राइभ गर्न सकिने सडक छ।

नियमावलीमा व्यावसायिक जंगल सफारी गर्ने कारको प्रतिट्रिप ५ सय, जिपको १ हजार र भ्यानको १ हजार ५ सय रुपैयाँ दस्तुर तोकिएको छ। निकुञ्जका प्रमुख संरक्षण अधिकृत डिलबहादुर पुर्जा पुनले नियमावली बनेपछि कम्पनी/संस्थाहरूबीच प्रतिस्पर्धा गरी जंगल ड्राइभको स्वीकृति दिन बाटो खुलेको बताए। कम्पनी/संस्थाले कारमा बढीमा चार, जिपमा बढीमा १० र भ्यानमा बढीमा १५ जनालाई चढाउन पाउनेछन्। सफारी शुल्क भने निकुञ्जसँगको समन्वयमा कम्पनीले निर्धारण गर्नेछन्।

यो निकुञ्जमा अहिले वार्षिक डेढ लाखभन्दा बढीले भ्रमण गर्ने गरेका छन्। जंगल ड्राइभ, साइकल यात्रा वा दौड, अल्ट्रा दौड, रक क्लाइम्बिङलगायत पर्यापर्यटनसम्बन्धी गतिविधिले थप पर्यटक आकर्षित हुने प्रमुख पुनको विश्वास छ। निकुञ्जमा वर्षभरि जुनसुकै सिजनमा ती सेवा सञ्चालन गर्न सकिने पुनले बताए।

जंगल ड्राइभका लागि विभिन्न संस्थाले इच्छा देखाएका छन्। नेचरगाइड एसोसिएसन, नागार्जुनले फूलबारीगेटदेखि जामाचो (रानीवनको टुप्पो)–ऐनडाँडा–स्वानागाउँ हुँदै मुड्खु भन्ज्याङ (२९ किमि) सम्म जंगल ड्राइभका लागि रुचि देखाएको छ। एसोसिएसनका अध्यक्ष निराजन तामाङले सेवा सञ्चालन गर्नुअघि सडक मर्मतका लागि प्रदेश ३ को उद्योग, पर्यटन, वन तथा वातावरण मन्त्रालयसँग सहकार्य गर्न लागिएको बताए।

सुन्दरीजल, ढाप र पानीमुहान क्षेत्रमा पनि मध्यवर्ती क्षेत्रकै विभिन्न संस्थाले रुचि देखाएका छन्। निकुञ्जको मध्यवर्ती क्षेत्र व्यवस्थापन परिषदका अध्यक्ष धावा लामाले निकुञ्जमा जंगल सफारी खुला भएपछि मध्यवर्ती क्षेत्रकै बासिन्दाले रोजगारीलगायत लाभ लिन पाउने बताए।

‘अब हामी स्थानीय युवालाई सवारी चालक तालिम पनि दिन्छौं र सफारी चलाउन स्थानीयलाई नै उत्प्रेरित गर्छौं,’ लामाले कान्तिपुरसित भने। परिषद्मा ११ वटा समिति र ३ सय १७ उपभोक्ता समूह छन्। मध्यवर्ती क्षेत्रमा ८० हजार बासिन्दा छन्। निकुञ्जको ३० देखि ५० प्रतिशत आम्दानी परिषद्मार्फत खर्च हुन्छ।

नियमावलीले निकुञ्ज कार्यालयको पूर्वस्वीकृति लिएर निकुञ्ज क्षेत्रभित्र सरकारी निकाय वा मध्यवर्ती क्षेत्र व्यवस्थापन समितिले धार्मिक स्थल, पर्यापर्यटन र जलाधार क्षेत्र संरक्षणसम्बन्धी सामुदायिक विकास निर्माणको काम गर्न खुला गरेको छ।

नेचरगाइड अनिवार्य
नियमावलीअनुसार पर्यटकले प्रकृति पथप्रदर्शक (नेचरगाइड) को सेवा अनिवार्य लिनुपर्ने व्यवस्था निकुञ्ज कार्यालयले गर्न सक्नेछ। निकुञ्ज र पन्छी संरक्षण संघ (बीसीएन) को सहयोगमा शिवपुरी र नागार्जुनमा तालिम प्राप्त २३ जना नेचरगाइड छन्। उनीहरूले पर्यटकलाई सेवा दिइरहेका छन्।

प्रकाशित : जेष्ठ २६, २०७६ ०७:०२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×