दमै पाटी छ्याङ्ङै

फेरि रोकियो गोरखा दरबार पुनर्निर्माण
हरिराम उप्रेती

गोरखा — पानी ओत्दैन । घाम छेक्दैन । परम्परागत शैलीबाट बनाइएको पाटीको छानाका आधा झिँगटी खसिसके । नगर्जी पण्डित–भुन्टे दमै दिनानुदिन जीर्ण बन्दै गएको पाटीभित्र दैनिक बिहान र बेलुकी पुगेर नगरा बजाउँछन् ।

गोरखा दरबार परिसरमा रहेको नगरा बजाउने पाटी । तस्बिर : हरिराम/कान्तिपुर

‘बाजाको सुरक्षाका लागि ढोकामा ताल्चा लगाउँछु, छाना सबै हाङहाङ्ती छन्,’ उनले भने । असिनापानी पर्दा छानाले नथेग्ने उनको गुनासो छ । ‘साँझ नगरा बजाउँदा झमक्कै हुन्छ, हावाहुरी, असिना आए अन्त ओत लाग्ने ठाउँ छैन,’ उनले भने, ‘पानी चुहिएर बाजामा खिया लाग्ने, ढाडिएर नबज्ने त छँदै छ ।’ ठाउँ परिवर्तन गरेर बाजा बजाउन पनि नमिल्ने उनको दुःखेसो छ । ‘साँझ नगरा बजाएपछि आसपासका गाउँलेले पूजा गर्ने बेला भयो भन्ने बुझ्छन्, अन्त गएर बजाए अरूले सुन्दैनन्,’ उनी भन्छन्, ‘नित्य पूजामा यहाँ नगरा नबजाई हुँदैन ।’

आफ्नै जोडबलले ०२३ सालमा उक्त पार्टी निर्माण भएको भुन्टे बताउँछन् । ‘०२२ सालमा नगरा बजाउन भर्ना भएँ, सुरुको एक वर्ष पेटीमै बसेर नगरा बजाएँ,’ उनले भने, ‘काठमाडौंबाट दरबार हेर्न हाकिम आउँदा नगरा बजाउन एउटा घर चाहियो भनेर बिन्ती चढाएँ ।’ आग्रहअनुसार पाटी निर्माणका लागि तत्कालीन समयमा १३ हजार आएको उनले सुनाए । उनी भन्छन्, ‘खेताला खोजेर म आफैंले पाटी बनाउन लगाएको हुँ, दमैले बनाउन लगाएको भनेर नामै दमै पाटी रह्यो ।’

०५८ सालमा उनको अवकाश भइसकेको छ तर नगरा बजाउन गोरखा दरबारलाई भुन्टेकै खाँचो छ । ‘१३ रुपैयाँबाट जागिर सुरु गरेको हुँ, ०५८ मा ४ हजार ५ सय पाउँथेँ,’ उनले भने, ‘जागिर गयो, अर्को मान्छे पनि कोही आएनन्, म आफैं बिहान–बेलुकी नगरा बजाउँछु, अहिले पनि ४ हजार दाम लिने गरेको छु ।’

५३ वर्षसम्मै एउटै पेसालाई निरन्तरता दिँदै आएका उनलाई आफैंले बनाएको पाटी जीर्ण बन्दा चिन्ता छ । गोरखा दरबारमा नित्य पूजाको समयमा बज्ने नगरा, रासा, कर्नाल, धोपलगायत पाँच बाजा उक्त पाटीमा छन् । ‘भूकम्पले भत्काएर बनाएको पनि हो,’ उनले भने, ‘अहिले बाँदरले सबै झिंगटी झारिसके, पुरानो पाटी आफैंमा जीर्ण छ ।’ पाटी मर्मतका लागि उनले गोरखा दरबार हेरचाह अड्डासँग माग पनि गरेका छन् ।

निकै महत्त्वपूर्ण र ऐतिहासिक पार्टीको मर्मत गर्नै पर्ने उनले बताए । पुरातत्त्व विभागअन्तर्गत रहेको गोरखा संग्रहालय र दरबार हेरचाह अड्डा स्थानीय तहमा जाने भन्ने गत असोज २८ को निर्णय खारेज भएको छ । दरबार संघीय सरकारमातहत रहेपछि उक्त पाटीलगायत अन्य संरचना मर्मतका लागि बजेट आउनेमा गोरखा दरबार हेरचाह अड्डाका कर्मचारी आशावादी छन् । ‘पाटी मर्मत आवश्यकता खडकिएको छ,’ अड्डाका निमिक्त प्रमुख रामेश्वर कट्टेलले भने, ‘यसबारे पुरातत्त्वलाई पनि जानकारी गराएका छौँ ।’

चौथो पटक रोकियो पुनर्निर्माण
गोरखा दरबारको पुनर्निर्माणको काम चौथो पटक पुनः रोकिएको छ । काठ अभावमा काम अघि बढाउन नसकिएको भन्दै ठेकेदार कम्पनीले काम रोकेको हो । २०७४ कात्तिक २९ मा ठेक्का सम्झौता गर्दा २०७६ मंसिरसम्ममा पुनर्निर्माण सक्ने लक्ष्य थियो । पटक–पटक पुनर्निर्माण रोकिँदा लक्ष्यअनुसार काम भेट्न मुस्किल देखिएको अड्डाका निमित्त प्रमुख कट्टेलले बताए । निर्माण सुरु भएको १५ महिना जग निर्माणमै बितेको छ । २५ प्रतिशत काम सकिएको छ ।

‘जगबाहेक अरू काम अघि बढेन,’ उनले भने । १५ दिन यता दरबार पुनर्निर्माणकै काम रोकिएको उनले बताए । ‘सय क्युफिट काठ तत्काल चाहिने भयो, काठ नआइपुग्दा अहिले काम रोकिएको छ,’ कट्टेलले भने । ढुंगा राख्ने, जग सम्याउने काम सकेर लकासी राख्न बेस स्टोन राखिएको छ ।

टेम्बर अफ कर्पोरेसनबाट काठ ल्याउन प्रक्रिया चलिरहेको र दुइर् चार दिनभित्रै काम सुरु हुने आफूहरूले जानकारी पाएको उनले बताए । पुरानै काठपात प्रयोग गर्न पनि नमिलेको उनको भनाइ छ । २ वर्षको समयसीमा पाएको ठेकेदार कम्पनीले आवश्यक पर्ने काठलगायत निर्माण सामग्रीको समयमै जोहो गर्न नसक्दा पुनर्निर्माण पटक–पटक रोकिने गरेको छ । कामदार पनि न्यून संख्यामा खटाउँदा सोचेअनुसार निर्माण सुरु हुन सकेको छैन । ‘काठको कामसँगै गारो लगाउँदा कामदार बढाउन भन्छौँ,’ उनले भने ।

शाहवंशीय राजा राम शाहले उक्त दरबारबाट वि.सं. १६६६ मा निर्माण गरेको उल्लेख छ । २०९० साल र २०७२ वैशाख १२ को भूकम्पले क्षति पुर्‍याएपछि गोरखा दरबारको पुनर्निर्माण सुरु भएको हो । चार करोड ३७ लाख लागतमा दुई वर्षभित्र दरबार पुनर्निर्माण सक्ने लक्ष्य राखिएको छ । ठेक्का बजेट स्वीकृतिलगायत पुनर्निर्माणको काम अघि बढाएको पुरातत्त्व विभागको अनुगमन निकै फितलो रहेको स्थानीय बताउँछन् ।

प्रकाशित : चैत्र ११, २०७५ ०९:०४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जनकपुर विस्फोटको अन्तिम सुनुवाइ सुरु

जनकपुरको रामानन्द चोकमा ०६९ वैशाख १८ गते ५ जनाको ज्यान जाने गरी गराइएको विस्फोटको मुख्य योजनाकार पूर्वमन्त्री सञ्जय साह रहेको दाबी
अजित तिवारी, सन्तोष सिंह

जनकपुर — जनकपुरको रामानन्द चोकमा ६ वर्षअघि गराइएको बम विस्फोट मुद्दाको अन्तिम सुनुवाइ जिल्ला अदालत धनुषामा आइतबार सुरु भएको छ । न्यायाधीश राजेशकुमार कटुवालको इजलासमा सुनुवाइ भएको हो ।

धनुषा जिल्ला अदालत । तस्बिर : कान्तिपुर

बम विस्फोटको मुख्य योजनाकार पूर्वमन्क्री सञ्जय साह (टक्ला) रहेको दाबी गर्दै दायर मुद्दामा आइतबार सरकारी वकिल कार्यालयका न्यायाधिवत्ता शम्भु गौतमले बहस गरेका थिए । उनको बहस नटुंगिएपछि मुद्दालाई अदालतले हेर्दाहेर्दैमा राखेको छ । बहस सोमबार पनि हुनेछ ।

०६९ वैशाख १८ गते रामानन्द चोकमा आरडीएक्सयुक्त बम रिमोट कन्ट्रोलमार्फत विस्फोट गराउँदा मिथिला आन्दोलनसँग जोडिएका ५ जनाको मृत्यु भएको थियो । उक्त त्रासदीपूर्ण घटनाको दुई भूमिगत सशस्त्र समूहले जिम्मेवारी लिए पनि मुख्य योजनाकार पूर्वमन्त्री साह रहेको दाबी गर्दै सरकारी वकिलको कार्यालयले अभियोगपत्र दायर गरेको थियो । कार्यालयले २०६९ जेठ २९ मा ८ जना र २०७० चैत २४ गते साहसहित ६ जनाविरुद्ध पूरक अभियोगपत्र दायर गरेको हो ।

मिथिला राज्य माग गर्दै धर्नामा बसेकालाई लक्षित गरी विस्फोट गराइएको थियो । विस्फोटलगत्तै रञ्जित झा (राजन मुक्ति) र मुकेश चौधरी नेतृत्वको सशस्त्र समूहले जिम्मेवारी लिए । झा र चौधरी दुवै पक्राउ परेपछि विस्फोटमा पूर्वमन्त्री साहको नाम मुछिएको थियो । ‘विस्फोटको अघिपछि पूर्वमन्त्री साह र चौधरीबीच मोबाइलमा १ सय २२ पटक कुरा भएको छ,’ न्यायाधिवक्ता गौतमले मुद्दाको अन्तिम बहस थाल्दै भने, ‘विस्फोटपछि सार्वजनिक भएको अडियो संवादबाट वारदाताको मुख्य योजनाकार साह रहेको खुल्छ ।’

जनकपुर क्षेत्रबाट संविधानसभा पहिलो निर्वाचनमा तत्कालीन मधेसी जनअधिकार फोरम र दोस्रोमा सद्भावना पार्टीबाट निर्वाचित साह यही मुद्दामा पुर्पक्षका लागि कारागारमा छन् । पहिलो संविधानसभामा छिटोछिटो सरकार फेरिँदा उनी विजय गच्छदारको पार्टीबाट भौतिक पूर्वाधार राज्यमन्त्री बनेका थिए । सभासद हुँदै उनी पक्राउ परेका हुन् ।

सरकारी वकिलको कार्यालयले अभियोगपत्रमा पूर्वमन्त्री साहले विस्फोटका लागि सशस्त्र समूहका नाइके चौधरीलाई ५० लाख रुपैयाँ सुपारी दिएको दाबी गरेको छ । भारत, सीतामढीमा साह र चौधरीबीच सहमति भएको र लगत्तै साहले विश्वासपात्र ओमप्रकाश यादवमार्फत ५ लाख पठाएको सरकारी वकिलको दाबी छ । ‘५ लाख भारु बुझेको र बुझाउन गएको चौधरी र यादव दुवैले बयानमा स्वीकार गरेका छन्,’ जिल्ला न्यायाधिवक्ता गौतमले भने, ‘त्यसैले बम विस्फोटनको मुख्य योजनाकार साह नै हुन् ।’

बम विस्फोटलगत्तै सशस्त्र समूहका नाइके चौधरी र पूर्वमन्त्री साहबीचको अडियो संवाद लिक भएपछि आन्दोलनरत मिथिला राज्य संघर्ष समितिले ‘आवाज परिचित’ रहेको भन्दै अनुसन्धान गर्न प्रहरीलाई पत्र लेखेको थियो । त्यही आधारमा नेपाल प्रहरीको केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो र विधिविज्ञान प्रयोगशालामा पूर्वमन्क्री साहले सार्वजनिक कार्यत्रममा दिएको भाषणसमेत संकलन गरेर आवाज परीक्षण गरिएको थियो । तीन चरणमा गरिएको परीक्षणले अडियोमा रहेको आवाज साहकै भएको पुष्टि गरेको थियो । सरकारी वकिलको कार्यालयले यसलाई पनि प्रमाणका रूपमा अदालतमा पेस गरेको छ ।

जिल्ला न्यायाधिवक्ता गौतमका अनुसार २०७० फागुन १९ गते सशस्त्र समूहका नाइके चौधरी पक्राउ परेपछि उनीसित बरामद पेनड्राइभमा भेटिएको ट्र्याकमा समेत साह र चौधरीको आवाज मिलेको छ ।

विस्फोटमा रंगकर्मी रञ्जु झा, झंगरु मण्डल, विमलशरण दास, सुरेश उपाध्याय र दीपेन्द्र दासको मृत्यु भएको थियो । घटनामा संलग्न रहेको दाबीसहित सरकारी वकिल कार्यालयले जयप्रकाश चौधरी, मुकेश कर्ण, सुरेश कर्ण, रिपेन्द्र झा, जितेन्द्र कर्ण, आदित्य देव, सशस्क्र समूहका नाइके चौधरी, राजन मुत्ति, पूर्वमन्त्री साह, फूलकुमार यादव, उमेश तिवारी, सुजितकुमार पाण्डे र ओमप्रकाश यादवविरुद्ध अभियोगपत्र दायर गरेको छ ।

प्रकाशित : चैत्र ११, २०७५ ०९:०३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्