जितेन्द्र साह

‘अझै सिंहदरबारमै कैद छ प्रजातन्त्र’

काठमाडौं लैनचौरको सम्पन्न परिवारमा जन्मिएका राम बहादुर श्रेष्ठलाई विराटनगरले लोभ्यायो र यतैका स्थायी बासिन्दा भए । शिक्षा, चेतना र राजनीतिमा विराटनगरसँग काठमाडौंको तुलना हुन नसक्ने बताउने उनी २०१६ मा विराटनगर झरेका हुन् । हाल विराटनगर महानगरपालिका–७, गहेली टोलमा उनको स्थायी बसोबास छ । आगामी असारमा उनी एक सय वर्षका पुग्दैछन् ।

छरिता घर, चिटिक्क आँगन

विभिन्न संस्कार र परम्परागत कर्महरूमा उपयोगी आँगन चिटिक्क पार्ने चलन छ । सहरमा उति नभए पनि ग्रामीण क्षेत्रमा यस्तै चलन छ । घर वा मन्दिर अघिल्तिर हुने आँगन लिपपोत गरी चिटिक्क पारिन्छ । धेरैतिर त्यसको छेउमा माटाको चुल्हो पनि बनाइएको हुन्छ ।

सिँचाइ गर्न डिप बोरिङ र ट्युबवेल

दश कट्ठा जग्गामा वर्षभर अन्न, तेलहन र तरकारी फलाएर ८ जनाको परिवार धानिरहेकी ५५ वर्षीया गोरियादेवी चौधरी अचेल मख्ख छिन् । रामधुनी नगरपालिका–९ डुम्राहा बस्तीकी उनको खुशीको कारण हालै संघीय सरकारले डिप बोरिङ गरिदिनु र वडा कार्यालयले खेतखेतमा स्यालो ट्यूबवेलसहितको बोरिङ गाड्नु हो ।

व्यावहारिक शिक्षा लिँदै विद्यार्थी

एक प्राविधिक शिक्षालयको परिसरमा विद्यार्थीको समूह पर्खाल बनाउन व्यस्त छ । ‘जागिरका लागि पटकपटक लिखित एवं मौखिक परीक्षा दिंदा समेत सफल नभएपछि १८ महिने सर्भे इन्जिनियरिङ पढिरहेको छु,’ २९ वर्षीय सुबोध सरदारले भने, ‘यही विषयको प्रायोगिक कक्षा अर्न्तगत सही नाप लिन, घरपर्खालको डिजाइन गर्न र त्यसअनुरुप गिटी, बालुवा, इँटा तथा सिमेन्टको सही मात्रामा प्रयोग गर्न सिकिरहेका छौं ।’

पूर्वाधार विकासले चम्कँदै इनरुवा

चिटिक्क परेको फराकिलो सडकको दुबै छेउमा फूलैफूलका गमला । सुनसरीको इनरुवा नगरपालिका–३, अदालत रोडको दृश्य हो यो । ‘सडक र नाला नहुँदा दुई वर्ष अघिसम्म वर्षायाममा यो ठाउँ डुब्थ्यो, घुँडासम्म पानी हुन्थ्यो,’ स्थानीय २४ वर्षीय राजन भुजेलले भने । 

जितेन्द्र साहका लेखहरु :

लक्षितसम्म पुगेन सूचनाको हक

‘सूचनाको हक ऐनबारे सर्वसाधारण अझै अनभिज्ञ छन्,’ विराटनगर–१ का सामाजिक कार्यकर्ता ४७ वर्षीय वकिल कार्की भन्छन्, ‘थाहा नै नभएपछि कसरी सूचना माग्छन् वा ऐनको प्रयोग गर्छन् ?’ 

तरकारी फलाएरै घरघडेरी 

भर्खरकी युवती बिहीबार बिहान गोलभेंडा खेत वरिपरि गाडेको बाँसमा डोरी बाँध्दै थिइन् । उमेरमा उनीभन्दा कम देखिने अर्की चेलीले सघाउँदै थिइन् । त्यसपछि ती युवती खेतभित्र पसेर यताउति ढल्किरहेका गोलभेंडाको सानोसानो बोटलाई सोझ्याउन मसिनो डोरीले मास्तिरको बलियो डोरीमा बाँध्दै गइन् ।

गुमनाम विराट दरबार

विराट राजाको दरबार कहाँ छ, कताबाट जाने हो ? टाढैबाट देखिने गरी वरदेखि परसम्म कतै पनि सन्देशमूलक सूचना पाटी वा मार्गदर्शक चिह्न छैन । पर्यटकले स्थानीयलाई सोध्दै र दरबार खोज्दै अघि बढ्नु पर्छ । नजिकै आइपुगे पनि पर्यटन वर्षको झझल्को दिने खाले गतिविधि भएको देखिन्न । 

पारि छोरीको हत्या, वारि न्यायको पर्खाइ

छोरीका बारेमा सोध्नेबित्तिकै विराटनगर ११ पिचरा धुदुवा टोलकी ४५ वर्षीया आनन्दीदेवी सहनी डाँको छाडेर रुन्छिन् । ‘सासूससुरा, ज्वाइँ, नन्द र छरछिमेकले मिलेर अर्धमूर्च्छित नहुन्जेलसम्म कुट्दै छोरीलाई विष खुवाए, रातारात खोलामा लगेर फाले,’ उनी रुँदै भन्छिन्, ‘ती निर्दयी हत्यारालाई पनि अदालतले यसै गरी सजाय दिनुपर्छ, उनीहरूलाई फाँसीको सजाय हुनुपर्छ ।’

पर्यटक टिकाउनै कठिन

विराटनगरको बरगाछी चोकदेखि करिब ९ किमी पश्चिममा छ, चिमडी बर्जु ताल । सुनसरीको बर्जु गाउँपालिका–६, चिमडी बस्तीमा १ सय ५२ बिघामा फैलिएको यो ताल क्षेत्र पर्यटकीय सम्भावनाले भरिपूर्ण छ । तर धुलाम्य/हिलाम्य हुलाकी मार्ग र व्यवस्थापन अभावमा यसले पर्यटक तान्न सकिरहेको छैन ।