उत्तमबाबु श्रेष्ठ

उत्तमबाबु श्रेष्ठका लेखहरु :

छायामा विश्व जैविक विविधता

नेपालभित्र र बाहिरका हिन्दु नेपालीहरूले उल्लासपूर्ण रूपमा दसैं पर्व मनाइरहँदा जैविक विविधता महासन्धिका पक्षराष्ट्रहरूको विश्व सम्मेलनको पन्ध्रौं संस्करण अर्थात् कोप–१५ चुपचाप चलिरहेको थियो ।

विश्व जलवायु सम्मेलनबाट अपेक्षा  

नासा भनेर चिनिने अमेरिकी राष्ट्रिय हवाई यातायात तथा अन्तरिक्ष प्रशासनअन्तर्गतको गोडार्ड इन्स्टिच्युट फर स्पेस स्टडिज (जीआईएसएस) ले सन् १८८० यताको पृथ्वीको औसत वार्षिक तापमानको रेखाचित्रलाई आफ्नो वेबसाइटमा राखेको छ । उक्त रेखाचित्रमा सन् ’६० को दशकयता पृथ्वीको तापमानमा निरन्तर वृद्घि भइरहेको, सन् १९८० देखि २००० सम्ममा वृद्घिदरमा तीव्रता आउन थालेको र सन् २००० पछिकाबीस वर्षमा अत्यधिकतीव्रता आएको देखिन्छ । उक्त रेखाचित्रलाई आफ्नो उमेरको झ्यालभित्र कैद गर्दा मेरै जीवनकालमा पृथ्वी लगभग १ डिग्री सेल्सियसले तातेछ ।

पढे अघि बढे

१९०६ माघ ४ गते प्रधानमन्त्री जंगबहादुर राणा दलबलसहित काठमाडौं उपत्यकाबाट चिसापानी भन्ज्याङको बाटो हुँदै बेलायत यात्रामा निस्किए । यात्राको सातौं दिन उनी पटना पुगे । र, पटनाबाट गंगा नदीमा चल्ने स्टिमरमा चढेर सुन्दरवनको बाटो हुँदै ११ दिन लगाएर कलकत्ता ।

जलवायु परिवर्तनको खतराको घण्टी

जुलाई १९५६ मा अमेरिकाको हवाईस्थित माउना लोवा पहाडको ३,४०० मिटरको उचाइमा मौसम मापन केन्द्र स्थापना गरियो । उक्त दुर्गम ठाउँ पृथ्वीकै विशिष्ट भूभागमध्ये पर्छ । प्रशान्त महासागरको लगभग केन्द्रमा पर्ने उक्त स्थान मानवसृजित प्रदूषणको स्रोतबाट टाढा रहेकाले त्यहाँको वायु हमेसा शुद्घ रहन्छ । त्यसैले उक्त ठाउँ पृथ्वीको वायु अध्ययनका लागि उपयुक्त मानियो । उक्त केन्द्र स्थापनापश्चात् वैज्ञानिकहरूले पृथ्वीको वायुमण्डलमा थुप्रिएका कार्बन डाइअक्साइड (कार्बन), मिथेन, नाइट्रस अक्साइड, सल्फर डाइअक्साइडजस्ता ग्यासहरूको मात्रा नापिरहेका छन् ।

अनुसन्धान वातावरण सुधार्ने उपाय

२०७८ साउन १४ को कान्तिपुर दैनिकको यसै स्तम्भमा पंक्तिकारले नेपालको अनुसन्धान वातावरणको वर्तमान अवस्थाको चित्रण गरेको थियो । ‘हाम्रो अनुसन्धान वातावरण’ शीर्षक उक्त लेखमा अनुसन्धान वातावरणका चार अवयव वैज्ञानिक संस्कार, मानव संसाधन, आर्थिक स्रोत र ज्ञान उत्पादन, संश्लेषण र प्रसारमा अन्य देश र हाम्रो अवस्थाका तुलनात्मक विवरणहरू थिए ।

हाम्रो अनुसन्धान–वातावरण

१३ जुन २००८ को अंक (पूर्णांक ३२०) मा विश्वकै अग्रणी वैज्ञानिक जर्नल ‘साइन्स’ ले नेपालसम्बन्धी एउटा खबर छाप्यो । जर्नलको ‘न्युज अफ द विक’ स्तम्भमा छापिएको आधा पृष्ठको उक्त समाचारमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ को तस्बिर पनि थियो ।

अन्तरविधागत सहकार्य र अनुसन्धान

सन् १८७८ ताका अमेरिकी अन्वेषक, वैज्ञानिक र उद्यमी थोमस एल्वा एडिसन एउटा नयाँ वस्तुको आविष्कार गर्ने क्रममा थिए । संसारमा विद्युत्को आविष्कार भइसके पनि करेन्टलाई प्रकाशमा बदल्ने वस्तु चिम (लाइट बल्व) बनिसकेको थिएन । त्यसैले भरपर्दो चिमको निर्माणमा त्यतिबेला एडिसनलगायतका २२ जना अध्येता विश्वभर अनुसन्धानरत थिए । चिमको विकासपछि आममानिसको दैनिक क्रियाकलापमा आमूल फेरबदल भयो; चिम बन्नुभन्दा पहिले कृत्रिम उज्यालोमा खाना खानु ‘लक्जरी’ थियो ।

दलनविरुद्ध दिमाग र दिल

१३ फेब्रुअरी २००८ । क्यानबेरास्थित अस्ट्रेलियाली संसद्भवन । प्रधानमन्त्री केभिड रडले क्षमायाचना गर्दै भने, ‘विगतदेखि वर्तमानसम्मका सरकारहरूद्वारा निर्मित नीतिनियम र कानुनहरूका कारण अगाध दुःख, कष्ट र क्षति बेहोरेका तपाईं आदिवासी अस्ट्रेलियनहरूसमक्ष म सरकारका तर्फबाट माफी माग्दछु ।’ उनले थपे, ‘यतिखेर इतिहासमा तपाईंहरूमाथि हामीबाट भएका अत्याचार र दुर्व्यवहार सम्झन्छौं । इतिहासको एउटा कालखण्डको त्यो दागलाई सम्झेर ती गल्तीहरूलाई सच्याउँदै अगाडि बढ्न चाहन्छौं । विगतमा हामीबाट भएका अन्यायहरूको स्वीकारोक्तिसँगैको यो क्षमायाचना अस्ट्रेलियाको भविष्यतर्फको पहिलो पाइला हो । त्यस्तो भविष्य जहाँ अस्ट्रेलियाका आदिवासी र गैरआदिवासीबीच विद्यमान आयु, शैक्षिक स्थिति र आर्थिक अवसरहरूको असमान खाडल पुरिनेछ । त्यस्तो भविष्य जहाँ हामी पारस्परिक सम्मान, साझा संकल्प र समान जिम्मेवारी लिएर बाँच्नेछौं ।’

कीरा संरक्षणमा चासो

१९५१ को अक्टोबर । युनिभर्सिटी अफ वेस्टर्न अस्ट्रेलियाका अनुसन्धानकर्ता जर्ज बर्निमिस्जा त्यहाँको विराट घाँसे मैदानतिर घुम्न निस्किए । उनी नौ महिनाअघि मात्रै पुर्ख्यौली थलो हंगेरीबाट अस्ट्रेलिया बसाइँ सरेका थिए । अस्ट्रेलियाको घाँसेमैदान युरोपको जस्तो गाईवस्तुको गोबर कुहिएर माटो भई जीवन्त थिएन, बरु नकुहिएको सुकेको गोबरले ढाकिएको थियो । कारण— गाईवस्तुको गोबर कुहाउने गोब्रेकीराका प्रजातिहरू अस्ट्रेलियामा थिएनन् । 

बालुवामा हलुका निर्णय

२०७८ जेठ १५ मा अर्थमन्त्री विष्णु पौडेलले आर्थिक वर्ष २०७८–७९ को बजेट प्रस्तुत गरे । बजेटको बुँदा नं. १९९ — ‘वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकनको आधारमा खानीजन्य ढुंगा, गिट्टी, बालुवा निकासी गरी व्यापार घाटा न्यूनीकरण गरिनेछ । निकासी गरिने खानीजन्य निर्माण सामग्रीको परिवहनका लागि उद्योगदेखि निकासी विन्दुसम्म रोपवे निर्माण गर्न र आयातमा लाग्ने भन्सार महसुलमा छुट दिने व्यवस्था मिलाएको छु’ — यतिखेर चर्चाको शिखरमा छ ।