उत्तमबाबु श्रेष्ठ

उत्तमबाबु श्रेष्ठका लेखहरु :

कुलतकारी स्मार्टफोन

७ जनवरी २००७, अमेरिकाको सान फ्रान्सिस्कोस्थित मस्कोनी सम्मेलन केन्द्रमा आयोजित ‘म्याकवर्ल्ड’ सभाको स्टेजमा एप्पल कम्पनीका संस्थापक तथा सीईओ स्टिभ जब्स आफूले सार्वजनिक कार्यक्रममा सधैं लगाउने चिरपरिचित नीलो जिन्स र कालो भेस्टमा उपस्थित भए । एप्पलले आफ्नो नयाँ उत्पादन सार्वजनिक गर्न आयोजना गरेको उक्त कार्यक्रममा सम्बोधन गर्दै जब्सले भने, ‘एप्पल कम्पनी निकै भाग्यशाली कम्पनी हो । यसले सन् १९८४ मा म्याकिन्टोस कम्प्युटर बजारमा ल्यायो, जसले सिंगो कम्प्युटरको दुनियाँलाई बदलिदियो । सन् २००१ मा एप्पलले आइपड बजारमा ल्याएपछि संगीतको पूरै बजार फेरियो र आज हामी एकैसाथ तीनवटा त्यस्तै क्रान्तिकारी उत्पादनहरू सार्वजनिक गर्दै छौं ।’

(कु)लतभित्रको विज्ञान

केही वर्षपहिले युनिभर्सिटी अफ जिनेभा, स्विटजरल्यान्डका स्नायु वैज्ञानिक क्रिस्टियन लुसरको अनुसन्धान समूहले एउटा अध्ययनको नतिजा प्रकाशित गर्‍यो । मुसामाथि गरिएको उक्त अनुसन्धानका क्रममा उनीहरूले सुरुमा मुसाको मस्तिष्कको एक भागमा सूक्ष्म अप्टिकल फाइबरयुक्त सेन्सर जडान गरे । त्यसपछि उक्त मुसालाई उत्तोलक (लिभर) भएको एउटा सानो बन्द कोठामा राखियो । र, अध्येताहरूले मुसालाई बन्दकोठामा रहेको उक्त लिभर थिच्न सिकाए ।

सहरका अव्यवस्थित रूख

साउन ८ गते आइतबार भक्तपुरको दूधपाटीमा एउटा सडक दुर्घटना भयो । अन्य सडक दुर्घटनाभन्दा पृथक् उक्त दुर्घटनाको कारक सडकछेउको रूख थियो । सल्लाको रूख ढलेर सडकमा गुडिरहेका स्कुटर र बसमाथि बज्रँदा घटनास्थलमै तीन जनाको मृत्यु भयो, सँगै १५ जना सामान्य र एक जना गम्भीर घाइते भए ।

फोहोर व्यवस्थापनमा मनोविज्ञान

सन् १९६९ मा स्ट्यान्फोर्ड विश्वविद्यालय, अमेरिकाका मनोविज्ञान अध्येता फिलिप जिम्बाराडो र साथीहरूले अनुसन्धानको सिलसिलामा एउटा परीक्षण गर्ने निधो गरे- नम्बर प्लेटविहीन कारको हुड खुला राखेर बाटामै मिल्काएको जस्तो गरी अमेरिकाका दुई सहरमा छाड्ने र त्यसपछिको नतिजा हेर्ने ।

स्थानीय तहमा वातावरणीय मुद्दा

काठमाडौं महानगरपालिकाका मेयर बालेन शाह जन्मनुभन्दा बीस वर्षअघि अर्थात् सन् १९७१ मै जर्मन सहयोग नियोग जीटीजेड (हालको जीआईजेड) ले काठमाडौं उपत्यकाको फोहोर व्यवस्थापनमा पहिलोपल्ट चासो देखाएको थियो । यद्यपि त्यतिखेर काठमाडौं उपत्यकाको फोहोर व्यवस्थापन अहिलेको जस्तो विकराल भइसकेको थिएन । फोहोरमैला व्यवस्थापन गर्ने छुट्टै निकाय पनि थिएन । फोहोर उत्सर्जन कमै मात्रामा हुन्थ्यो र सहरको फोहोर वाग्मती लगायतका नदी–खोलामा फालिन्थ्यो ।

अनुसन्धानमुखी गैससको दिगोपन

२९ सेप्टेम्बर १९६६, वासिङ्टन डीसीस्थित एउटा अमेरिकी अनुसन्धानमूलक गैरसरकारी संस्थाको ५० औं वार्षिकोत्सव समारोह । उक्त समारोहलाई सम्बोधन गर्दै तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति लिन्डन जोन्सनले भने, ‘यस संस्थाले प्रकाशन गर्ने अनुसन्धान प्रतिवेदनहरूले विश्वभर हलचल मच्चाउँछन् ।

बढ्दो मानवीय परोपकार

सन् १८६३ तिर स्विडिस रसायनशास्त्री अल्फ्रेड नोबेल नाइट्रो ग्लिसिरिन नामक विस्फोटक पदार्थलाई सुरक्षित रूपमा प्रयोग गर्ने उपायको खोजीमा थिए । स्विडेनबाट रसिया बसाइँ सरेका उनका बुबाको रसियामा विस्फोटक पदार्थ उत्पादन गर्ने कारखाना थियो । रसियामा कारखाना नचलेपछि उनको परिवारले स्विडेन नै फर्किई विस्फोटक पदार्थ उद्योग चलाउन थाल्यो । अनुसन्धानका क्रममा उनले नाइट्रो ग्लिसिरिनलाई नियन्त्रण गर्न सकिने ‘डिटोनेटर’ र ‘ब्लास्टिङ क्याप’ बनाए । तर त्यसको परीक्षण गर्ने क्रममा कारखानामा विस्फोट भयो, जसमा परेर उनका भाइसहित पाँच जनाले ज्यान गुमाए ।

दोहनमा बित्दै पाँच वर्ष

२०७४ जेठ १७ अर्थात् विद्यासुन्दर शाक्यले काठमाडौं महानगरपालिकाको मेयरको शपथ लिएर पदभार सम्हालेको दिन, काठमाडौंको वायुको गुणस्तर वायु प्रदूषण मापनको सूचक एक्यूआई भनिने एयर क्वालिटी इन्डेक्समा १२७ थियो । एक्यूआई वायुमा विद्यमान प्रदूषकहरूको परिमाणमा आधारित सूचक हो, जसले ० देखि ५०० स्केलसम्ममा हावाको शुद्घता मापन गर्छ, नम्बर बढी हुँदा हावा प्रदूषित र कम हुँदा स्वच्छ भएको मानिन्छ ।

सहर असुरक्षित

केन्द्रीय तथ्यांक विभागद्वारा हालै सार्वजनिक जनगणना २०७८ को प्रारम्भिक तथ्यांकअनुसार मुलुकको कुल जनसंख्याको ६६.०८ प्रतिशत सहरी क्षेत्रमा बस्छन् । विभागले ७ सय ५३ स्थानीय तहमध्ये २ सय ९३ नगरपालिकालाई सहर र त्यसमा बस्नेलाई सहरी जनसंख्या मानेको छ ।

डार्विन रिभिजिटेड

वैज्ञानिक जगत्मा चार्ल्स डार्विन जत्तिको उचाइ सम्भवतः अरू कमैको होला । जीव विज्ञानका अग्ला सगरमाथा डार्विनको जन्म २११ वर्षअघि आजकै दिन अर्थात् फेब्रुवरी १२, १८०९ मा भएको थियो । पछिल्ला समयमा जति नयाँ तथ्य उपलब्ध छन् तिनले डार्विनको प्रकृति छनोटको सिद्घान्तलाई सत्य साबित गर्दैगर्दा जन्मेको दुई शताब्दीपछि डार्विन झन् ैसान्दर्भिक बन्न पुगेका छन् । यो लेख चार्ल्स डार्विनको जीवनका विविध पाटाहरूको टिपोट हो ।