उत्तमबाबु श्रेष्ठ

उत्तमबाबु श्रेष्ठका लेखहरु :

पानीका मुहान सुक्नुको रहस्य

पुस ७ गते यसै दैनिकमा ‘जथाभावी सडक निर्माणले सुक्दै पानीका मुहान’ शीर्षकमा एउटा समाचार छापियो । उक्त समाचारको आधार नेपाल पानी सदुपयोग फाउन्डेसन र अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड) ले नेपालका पहाडी र हिमाली भेगका ३०० पालिकाहरूमा गरेको सर्वेक्षणमा आधारित अनुसन्धान प्रतिवेदन थियो ।

२१ औं शताब्दीका डार्बिनका नाममा

कमिलाको विश्वविख्यात अनुसन्धानकर्ता, जीव वैज्ञानिक, हार्वड विश्वविद्यालयका प्राध्यापक, चर्चित विज्ञान लेखक, चिन्तक र आधा पृथ्वी गैरमानवका लागि छुट्याउनपर्छ भन्ने अभियानकर्ता र संरक्षणवादी ! उनको परिचय यतिमै सीमित गरिदिँदा उनीमाथि अन्याय हुन सक्छ । उनले जीवविज्ञानमा ‘आइल्यान्ड बायोजियोग्राफी’ को नयाँ सिद्घान्त कोरे । ‘संरक्षण विज्ञान’ विधालाई स्थापित गराए । बत्तीस पुस्तकसहित सयौं महत्त्वपूर्ण लेख लेखे । दुई पुलिट्जर, सात विज्ञान पुरस्कार र ‘टाइम’ म्यागेजिनको ‘२५ प्रभावशाली अमेरिकी’ को सूचीसहित १५० भन्दा बढी प्रतिष्ठित पुरस्कार र सम्मानबाट विभूषित भए ।

जर्नलको बाढीसँगको अवसर

सन् २०१३ को मध्यतिर म पीएचडीको बिट मार्ने तरखरमा थिएँ । अमेरिकाबाट काठमाडौं आएका बेला चेक गणतन्त्रबाट पीएचडी सकेर नेपाल फिरेका प्रकाश पौडेलसँग प्रत्यक्ष भेट भयो । जैविक विविधता संरक्षणको विधामा नेपालबाट जर्नल निकाल्ने हाम्रो पूर्वयोजनालाई मूर्तरूप दिने सहमति बन्यो । र, जन्मियो नयाँ जर्नल— ‘कन्जरभेसन साइन्स’ । प्राविधिक तयारीपछि सार्वजनिक रूपमा लेख मागियो । समकक्षी समीक्षा (पियर रिभ्यु) बाट प्रकाशनयोग्य सिफारिस भएका दस लेख समेटेर जर्नलको पहिलो अंक सन् २०१३ को अन्त्यमा निस्कियो ।

बाइकमा तिलिचो बत्तिनेहरूसँग

गत कात्तिक २५ को बिहान पारिलोघामसँगै अन्नपूर्ण हिमाललाई दक्षिण पारेर मनाङको हुम्दे (विमानस्थल भएको ठाउँ) बाट मनाङगाउँतर्फ बढ्दै गर्दा पूर्वी आकाशमा एकाएक हेलिकप्टर देखियो । हेर्दाहेर्दै उक्त हेलिकप्टर हाम्रो टाउकैमाथिबाट तिलिचो तालतिर बत्तियो । र, केही मिनेटमै त्यहाँबाट फर्किएर आएकै बाटो मस्र्याङ्दीको खोचैखोच आकाशबाट अदृश्य भयो ।

बाढीपछि वायु प्रदूषणको चिन्ता 

गत असोज मसान्तदेखि कात्तिक २ सम्म परेको घनघोर वर्षाले देशका विभिन्न भागमा ठूलो विपत्ति निम्त्यायो । बेमौसमी आरीघोप्टे पानीले कतिपय स्थानमा ऐतिहासिक रेकर्ड नै राख्यो । वार्षिक १४०० मिलिमिटर पानी पर्ने डडेलधुरामा ४८ घण्टाभित्रै ५०० मिलिमिटर पानी पर्‍यो ।

छायामा विश्व जैविक विविधता

नेपालभित्र र बाहिरका हिन्दु नेपालीहरूले उल्लासपूर्ण रूपमा दसैं पर्व मनाइरहँदा जैविक विविधता महासन्धिका पक्षराष्ट्रहरूको विश्व सम्मेलनको पन्ध्रौं संस्करण अर्थात् कोप–१५ चुपचाप चलिरहेको थियो ।

विश्व जलवायु सम्मेलनबाट अपेक्षा  

नासा भनेर चिनिने अमेरिकी राष्ट्रिय हवाई यातायात तथा अन्तरिक्ष प्रशासनअन्तर्गतको गोडार्ड इन्स्टिच्युट फर स्पेस स्टडिज (जीआईएसएस) ले सन् १८८० यताको पृथ्वीको औसत वार्षिक तापमानको रेखाचित्रलाई आफ्नो वेबसाइटमा राखेको छ । उक्त रेखाचित्रमा सन् ’६० को दशकयता पृथ्वीको तापमानमा निरन्तर वृद्घि भइरहेको, सन् १९८० देखि २००० सम्ममा वृद्घिदरमा तीव्रता आउन थालेको र सन् २००० पछिकाबीस वर्षमा अत्यधिकतीव्रता आएको देखिन्छ । उक्त रेखाचित्रलाई आफ्नो उमेरको झ्यालभित्र कैद गर्दा मेरै जीवनकालमा पृथ्वी लगभग १ डिग्री सेल्सियसले तातेछ ।

पढे अघि बढे

१९०६ माघ ४ गते प्रधानमन्त्री जंगबहादुर राणा दलबलसहित काठमाडौं उपत्यकाबाट चिसापानी भन्ज्याङको बाटो हुँदै बेलायत यात्रामा निस्किए । यात्राको सातौं दिन उनी पटना पुगे । र, पटनाबाट गंगा नदीमा चल्ने स्टिमरमा चढेर सुन्दरवनको बाटो हुँदै ११ दिन लगाएर कलकत्ता ।

जलवायु परिवर्तनको खतराको घण्टी

जुलाई १९५६ मा अमेरिकाको हवाईस्थित माउना लोवा पहाडको ३,४०० मिटरको उचाइमा मौसम मापन केन्द्र स्थापना गरियो । उक्त दुर्गम ठाउँ पृथ्वीकै विशिष्ट भूभागमध्ये पर्छ । प्रशान्त महासागरको लगभग केन्द्रमा पर्ने उक्त स्थान मानवसृजित प्रदूषणको स्रोतबाट टाढा रहेकाले त्यहाँको वायु हमेसा शुद्घ रहन्छ । त्यसैले उक्त ठाउँ पृथ्वीको वायु अध्ययनका लागि उपयुक्त मानियो । उक्त केन्द्र स्थापनापश्चात् वैज्ञानिकहरूले पृथ्वीको वायुमण्डलमा थुप्रिएका कार्बन डाइअक्साइड (कार्बन), मिथेन, नाइट्रस अक्साइड, सल्फर डाइअक्साइडजस्ता ग्यासहरूको मात्रा नापिरहेका छन् ।

अनुसन्धान वातावरण सुधार्ने उपाय

२०७८ साउन १४ को कान्तिपुर दैनिकको यसै स्तम्भमा पंक्तिकारले नेपालको अनुसन्धान वातावरणको वर्तमान अवस्थाको चित्रण गरेको थियो । ‘हाम्रो अनुसन्धान वातावरण’ शीर्षक उक्त लेखमा अनुसन्धान वातावरणका चार अवयव वैज्ञानिक संस्कार, मानव संसाधन, आर्थिक स्रोत र ज्ञान उत्पादन, संश्लेषण र प्रसारमा अन्य देश र हाम्रो अवस्थाका तुलनात्मक विवरणहरू थिए ।