मकवानपुरमा पुनर्निर्माण सुस्त

२८ प्रतिशत घर बने
१६ हजारभन्दा बढी निर्माणाधीन
८ हजार २३ सम्झौता हुनै बाँकी
प्रताप विष्ट

हेटौंडा — भूकम्पले घर भत्काएको ३८ महिना बितिसक्दा पनि मकवानपुरका २८ प्रतिशत भूकम्पपीडिले मात्र घर निर्माण गरेका छन् । ४९ प्रतिशत लाभग्राहीको भवन निर्माणाधीन अवस्था छन् ।

मकवानपुरको कैलाश गाउँपालिकाको गोगनेमा भूकम्पपीडितले बनाएको घर । तस्बिर : प्रताप

मकवानपुरका कुल लाभग्राहीमध्ये ७ हजार ८ सय ३५ भूकम्पीडितले निजी घर निर्माण गरिसकेको जिल्ला आयोजना कार्यान्वयन इकाई हेटौंडाका इन्जिनियर रविन पाठकले बताए । ‘१६ हजार ५६ लाभग्राहीले दोस्रो किस्ता लगेर घर युद्धस्तरमा बनाइरहेका छन्,’ उनले भने । सरकारले दोस्रो किस्ता अनुदान माग गर्न असार मसान्तसम्मको समय तोकेको छ ।

दोस्रो किस्ताका लागि अनुदान माग गरेर आइतबार र सोमबार बढीमा ५० निवेदन पर्ने अनुमान गरिएको जिल्ला अनुदान व्यवस्थापन इकाई प्रमुख सोमनाथ तिमल्सिनाले बताए । उनका अनुसार गुनासो फस्र्योट भएर थपिएकासहित मकवानपुरमा ३३ हजार २ सय ६६ लाभग्राही छन् । तीमध्ये अनुदान सम्झौता २५ हजार २ सय ४३ सँग भइसकेको छ । अनुदान सम्झौता भएकामध्ये पहिलो किस्ता २४ हजार २ सय ४ लाभग्राहीले बुझेका छन् । घरको जग हालेर दोसं्रो किस्ता १६ हजार ५६ लाभग्राहीले लगेका छन् ।

दोस्रो किस्ताका लागि निवेदनसहित माग गर्ने समय सोमबारसम्म मात्र छ । तेस्रो किस्ता ७ हजार ९ सय ४८ लाभग्राहीले बुझेका छन् । जिल्लाको थाहा नगरपालिकामा पर्ने टिस्टुङ र आग्रामा टियर फन्डको सहयोगमा राडो नेपालले ६ सय वटा घर निर्माण गरिसकेको छ । त्यसैगरी अमेरिकन रेडक्रसको सहयोगमा रेडक्रस मकवानपुरले कैलाश गाउँपालिकाको गोगनेमा ६ सय घर निर्माण गरिरहेको छ । ३ सयभन्दा बढी घर निर्माण गरेर लाभग्राही बसिसकेका छन् ।

अझै पनि मकवानपुरमा ८ हजार २३ लाभग्राहीसँग अनुदान सम्झौता हुन सकेको छैन । लालपुर्जाविहीन, सुकुम्बासीलगायत कारणले राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणसँग आवास पुनर्निर्माणका लागि सम्झौता हुन नसकेको हो । जिल्ला अनुदान इकाईका प्रमुख तिमल्सिनाले जानकारी दिँदै भने, ‘मकवानपुरमा ३३ हजार २ सय ६६ लाभग्राही छन्, तीमध्ये २५ हजार २ सय ४३ सँग सम्झौता भएको छ । ८ हजार २३ लाभग्राहीसँग अनुदान सम्झौता हुन सकेको छैन ।’ निर्माणाधीन निजी भवन जिल्लामा १६ हजार ५६ छन् । सरकारी र गैरसरकारी संस्थाको अनुदान सहयोगमा ७ हजार ८ सय ३५ वटा निजी आवासीय भवन पुनर्निर्माण भएका छन् ।

जिल्लाका ६ लाभग्राहीले पहिलो किस्ता रकम फिर्ता गरेका छन् । भवन बनाउन आवश्यक नपरेको भन्दै उनीहरूले रकम फिर्ता गरेका हुन् । पहिलो किस्ता लिएर पनि दोस्रो नलैजानेको संख्या ८ हजार २ सय ४८ छ । ‘दोस्रो किस्ता नलैजानेमा पहिलो किस्ता लगेर रकम अन्यत्र प्रयोग गरेका, घर बनाउन जग नै नखनेका तथा मापदण्डविपरीत घर बनाएका हुन सक्छन्,’ इन्जिनियर पाठकले भने, ‘यसबारे क्रमश: खोजतलास हुनेछ ।’

यसैगरी मकवानपुरमा ५ हजार १ सय ४९ प्रबलीकरणका लाभग्राही छन् । तीमध्ये १ हजार ९ सय ४४ लाभग्राहीसँग अनुदान सम्झौता भएको कार्यान्वयन इकाईका प्रमुख तिमल्सिनाले भने, ‘१ हजार ८ सय ८९ लाभग्राहीले पहिलो किस्ता रकम लगिसकेका छन् ।’ प्रबलीकरणतर्फ लाभग्राहीले पहिलो किस्तामा ५० हजार र दोस्रोमा ५० हजार गरी एक लाख रुपैयाँ अनुदान पाउँछन् । उनका अनुसार भूकम्पपीडितसँग अनुदान सम्झौता हुन नसक्नुमा जग्गाधनी पुर्जाको अभाव, सुकुम्बासी, पुनर्वासको मुद्दा, बहुस्वामित्व, लाभग्राहीको मृत्यु हुनु तथा विदेशमा रहनु तथा घरायसी विवादलगायत कारण रहेका छन् । तीमध्ये जग्गाधनी पुर्जा नहुनु मुख्य कारण हो ।

सरकारले जग्गा दर्ताका लागि निवेदनको माग गर्दै तेस्रो पटकसम्म सूचना जारी गरिसकेको छ । यस अवधिमा १ हजार ६ सय ४३ निवेदन परे पनि कार्यान्वयन भएको छैन । लाभग्राहीको सूचीका लालपुर्जाविहीनको संख्या ४ हजार २ सय ५७ छ भने २ सय १३ सुुकुम्बासी छन् । ४३ लाभग्राहीको मृत्यु भइसकेको तथा १ सय ७० विदेशमा छन् ।

हालको गतिले ५ वर्षमा पनि निजी आवासको पुनर्निर्माण कार्य सम्पन्न हुन मुस्किल रहेको जिल्ला समन्वय समिति मकवानपुरका अध्यक्ष रघुनाथ खुलाले बताए । राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणको इकाई स्थानीय तहमा राखी पुनर्निर्माणलाई तीव्रता दिनुपर्ने उनको सुझाव छ ।

प्रकाशित : असार ३२, २०७५ ०८:३९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

खेतीयोग्य जमिन मास्दै खहरे

‘खहरे नियन्त्रण हुन नसके उर्वर भूमि केही वर्षमै बगर बन्ने निश्चित छ’
राजकुमार कार्की

सिन्धुली — चुरे जंगलको विनाशले सिन्धुलीको कमलाखोंज र मरिन क्षेत्रमा हजारौं बिघा उर्वर भूमि बगरमा परिणत भएको छ । सुकुम्बासीका नाममा बर्सेनि बढ्दै गएको चुरे अतिक्रमण तथा काठ चोरी निकासीका कारण खहरे बढ्दै गएपछि समस्या आएको स्थानीय बासिन्दाको दाबी छ ।

सिन्धुलीको कमलामाई नगरपालिकाको भिमान काउछेमा धरान–चतरा–सिन्धुली–हेटौंडा सडकको पर्खाल निर्माण गरिँदै । पर्खाल लगाउादा निस्केको ढुंगामाटो खहरेले बगाउँदा खेतीयोग्य जमिन मासिने गरेको छ । तस्बिर : राजकुमार

धरान–चतरा– सिन्धुली–हेटौंडा सडक विस्तारका क्रममा चुरे क्षेत्रका हजारौं सालका रूख कटान गरिएपछि कृषकहरू थप त्रसित बनेका छन् ।

चुरे विनाशले कमलाखोंच क्षेत्रका साबिक रानीबास, निपाने, हर्षाही, टाँडी, हत्पते तथा मरिण क्षेत्रका कल्पवृक्ष, कपिलाकोट, क्यानेश्वर, डाडीगुराँसे, महादेवस्थान लगायतका एक दर्जनभन्दा बढी वडाका कृषक प्रभावित बनेका छन् । ‘वन अतिक्रमण र चोरी निकासीले वर्षातको समयमा पाखै बगेर आउने खहरेको भेलले उर्वर जमिन बगरमा परिणत भएको छ,’ निपानेका दिनेश कुँवरले भने, ‘खहरे नियन्त्रण हुन नसके उर्वरभूमि केही वर्षमै बगर बन्ने निश्चित छ ।’

जंगल विनाश गर्नुहुँदैन भन्ने स्थानीय उपभोक्तामा चेतनाको अभाव रहेको तथा समय–समयमा तस्करले अवैध रूपमा जंगल फँडानी गर्ने भएकाले समस्या झन् विकराल बन्दै गएको निपानेका कुँवरको धारणा छ ।

निर्माणाधीन, धरान–चतरा–सिन्धुली–हेटौंडा सडकले मेसिन प्रयोग गर्दा निस्किएको माटो तथा वाल निर्माणका लागि खनेको स्थान बग्ने खतरा उत्तिकै रहेकोसमेत कमलामाई नगरपालिका काउछेका रामहरि न्यौपाने बताउँछन् । ‘एकतर्फ माथिबाट नै बग्ने खतरा छ,’ उनले भने, ‘अर्कोतर्फ सडक निर्माण आयोजनाले समेत मेसिन प्रयोग चाहिनेभन्दा बढी गरेकाले धान खेत स्वाहा हुने सम्भावना छ ।’ ठूलो आयोजना भएकाले चुरे खहरेमा सतर्कता अपनाएर कृषकलाई राहत प्रदान गर्न न्यौपानेले माग गरे ।

चुरे जंगलको विनाशले बर्सेनि नयाँ खहरे जन्मिने गरेका छन् उनले थपे, ‘चुरे जंगलबाट निस्किने खहरेका कारण वर्षातको मौसममा चुरे आसपासमा बसोबास गर्ने बढी पीडित हुँदै आएका छन् ।’ कमलाखोंज क्षेत्रमा मात्रै सानाठूला गरी एक सयभन्दा बढी खहरे चुरे जंगलबाट निस्किएका छन् ।

चुरे जंगलबाट निस्किने खहरेले दस हजार बिघाभन्दा बढी उर्वर जमिन बगरमा परिणत गराइसकेको स्थानीय कृषकहरू बताउँछन् । दुधौली नगरपालिका हत्पतेका प्राविधिक हेरम्बराज अधिकारीका अनुसार खहरे खोलाले यस क्षेत्रमा कति उर्वर जमिनलाई क्षति पुर्‍यायो, त्यसको लगत कुनै पनि निकायले लिएको छैन ।

चुरे जंगल विनाश भई आएको खहरेले आफ्नो दुई बिधा जमिन बगरमा परिणत गराएको सम्भिँmदै रानीवास चन्दनपुरका रामप्रसाद दनुवार वन विनाश बढ्दै गएपछि छिमेकीसमेत सुकुम्बासी बन्दै गएको दुखेसो पोख्छन् । भन्छन्, ‘आफ्नो जमिन बगरमा परिणत भई सुकुम्बासी बनेपछि अहिले भाडामा जमिन लिएर खेती गरेको छु ।’ कुनै जमानाका जमिन्दारहरूसमेत अहिले खहरेका कारण सुकुम्बासी बन्दै गएका छन् ।

कमला नदी र खहरेले भएको जग्गा जमिन बगरमा परिणत गराएपछि जंगल पँmडानी गर्नेको संख्यामा समेत वृद्धि भएको छ । रानीवासको चन्दनपुरमा त जंगल पँmडानी गरेर ठूलो बस्ती नै बसालिएको छ । त्यहाँ पक्की संरचनासमेत निर्माण भएका छन् ।

मरिन क्षेत्रको समस्या पनि कमलाखोंच क्षेत्रको भन्दा कम छैन । डाडीफाँटदेखि हरिहरपुरगढीसम्म बर्सेनि नयाँ–नयाँ खहरे जन्मिँदै गएका छन । त्यस क्षेत्रमा पनि चुरे वन विनाश नै खेतीयोग्य जमिन बगरमा परिणत हुने प्रमुख कारण बनेको छ । जंगल अतिक्रमण र विनाशले बढी खेतीयोग्य जमिन सकिँदै गएको डाडीगुराँसेका दुर्गाराज देवकोटाले ठोकुवा गरे ।

जंगल अतिक्रमण भइरहेको छ, चोरी निकासी उत्तिकै छ, अनि विनाश नभएर के हुन्छ त? उनले भने, ‘जनचेतना जगाएर विनाश र अतिक्रमणलाई रोक्ने हो भने अझै पनि धेरै ढिला भएको छैन ।’ जिल्ला वन कार्यालयको एक तथ्यांकअनुसार जिल्लामा चुरे जंगलको क्षेत्रफल एक लाख १२ हजार ६ सय ३१ हेक्टर रहेको छ । यो मध्ये एक लाख हेक्टर जंगल सरकारी स्वामित्वमा रहेको र बाँकी समुदायलाई हस्तान्तरण भइसकेको छ ।

चुरे जंगलको तल्लो फाँटको ३ हजार ३ सय ८३ हेक्टर वन पूर्णरूपमा नष्ट भइसकेको कार्यालयको तथ्यांकमा छ । प्राकृतिक प्रकोपलाई नियन्त्रणमा लिन स्थानीय बासिन्दा आफैं सचेत हुनुपर्ने जिल्ला वन अधिकृत भीमबहादुर कालिकोटेको बुझाइ छ । कार्यालयले अवैध पँmडानी गर्ने र वन विनाशमा संलग्नलाई कारबाही गरेकै छ, तर उपभोक्तामा अपनत्वको भावना विकास गराउन जरुरी छ, उनले थपे ।

स्थानीयहरू वर्तमानलाई मात्र हेर्छन्, भविष्यमा पर्ने असरबारे ध्यान दिँदैनन्, यो त्यसैको परिणाम हो ।’ छिमेकी जिल्लाका वन अधिकृत र सुरक्षा प्रमुखसहितको बैठक बसी चोरी, नियन्त्रणमा कडाइ गर्ने संयुक्त योजना बनाएकोसमेत भर्खरै जिल्लामा सरुवा भई आएका वन अधिकृत कालिकोटेले बताए ।

प्रकाशित : असार ३२, २०७५ ०८:३८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्