हराउँदै थारू गाउँ

आफ्नो संस्कृतिको मौलिकता जोगाउन नसक्दा थारू समुदाय बस्ती छोडेर अन्यन्त्र जान थाले
करिश्मा चौधरी

वीरेन्द्रनगर — चार दशकअघि वीरेन्द्रनगर नगरपालिका ९, आवास क्षेत्रमा रहेको आँप बगैंचा नजिकको बस्तीलाई थारू गाउँका रूपमा चिनिन्थ्यो । अहिले त्यो नामै बिरानो भएको छ । पूरै थारू बस्तीमा अहिले करिब आठ घर मात्र छन् ।

समाजमा बाह्य प्रभावका कारण थारू गाउँको संस्कृति र पहिचान हराउँदै गएको हो । वीरेन्द्रनगरमा ०२३ सालपछि मात्रै बसोबास सुरु भएको मानिन्छ । त्यसअघि उपत्यकामा थारू र राजी जातिको बसोबास थियो ।

उपत्यकामा बस्दा औलो लाग्नेभन्दै गैरथारू समुदाय लेकतिरै बस्थे । दिउँसो खेतका काममा तल झरे पनिबास बस्न माथि पुग्थे । विशेष गरीथारू समुदाय बस्ने उपत्यकामा खेती, पशुपालन गरिन्थ्यो । थारू समुदायको आफ्नै पृथक् संस्कृति छ । थारू मात्रै बसोबास गरिरहँदा संस्कृतिमा मौलिकता थियो । भाषा, पहिरन, चाडपर्व, संस्कृतिमा कसैको प्रभाव थिएन ।

०२४ सालतिर सरकारले औलो उन्मूलन अभियान थालेपछि उपत्यकामा पहाडी भेगबाट झर्नेको संख्या हात्तै बढ्यो । रैथाने थारूभन्दा गैरथारू समुदायको बस्ती बाक्लिन थाल्यो । थारूगाउँ वरपर गैरथारूको बस्ती भयो । यसले थारू कला, संस्कृति, भाषा, रहनसहनमा अन्य समुदायको प्रभाव पर्न थाल्यो । संस्कृतिमा मौलिकता कम हुँदै गयो । संस्कृतिसँगै बस्तीमा पनि यसको प्रभाव बिस्तारै पर्दै गयो । आफ्नो संस्कृतिको मौलिकता जोगाउन नसकेका थारू बस्ती छोडेर अन्यन्त्र जान थाले । यसले पुराना थारू बस्ती लोप हुँदै छन् ।

वीरेन्द्रनगर ९ स्थित नौलापुर एउटा त्यस्तै गाउँ हो । कुनै बेला थारूको मात्रै बसोबास गाउँमा अहिले थारू घर खोज्नुपर्ने अवस्था छ । नौलापुरमै अहिले थारूहरू अल्पसंख्यक बनेका छन् । गाउँमा न्यून संख्यामा रहेका उनीहरूको कला, संस्कृति, भाषा, रहनसहन पनि हराउँदै गयो । चार दशकअघि नौलापुरमा थारू बाहुल्य रहेको स्थानीय दानबहादुर थारू बताउँछन् । त्यो बेला एउटा मात्रै गैरथारू परिवार रहेको उनले सम्झिए । ‘ऊ ब्याला नौलापुरम थारू कल्ही त रलही,’ उनले थारू भाषामै भने, ‘असकाल बजार बन्गील ।’

आँपको बगैंचा, थारूहरूको मौलिक घर र आफ्नो संस्कृतिलाई उनी अहिले पनि सम्झिन्छन् । त्यो बेला नौलापुरमै बसेका उनी अरू समुदायको बसोबास बाक्लिन थालेपछि वीरेन्द्रनगरकै तल्लो भेगमा सरे । थारू मात्रै बस्दासम्म दसैंको बेला एक महिनासम्म बर्का नाचेको, माघी पर्वमा नाचगान गरेको, कृष्ण जन्माष्टमी, अटवारीलगायत सांस्कृतिक मौलिक पर्व मनाएको सम्झिए । पछि बिस्तारै त्यस्ता पर्व मनाउने तरिका पनि परिवर्तन हुँदै गए ।

बस्तीको मौलिकता हराउन थालेपछि थारू मात्रै होइन, गाउँको अरू परिवार पनि बस्ती सरे । कोही वीरेन्द्रनगरकै तल्लो भेग झरे भने कोही बर्दियातिर सरे । गाउँजस्तै त्यहाँबाट थारू संस्कृति पनि हराउँदै गएको स्थानीय रोशनी चौधरीले बताइन् । ‘गाउँका थारूमा गैरथारू संस्कृतिको प्रभाव पर्‍यो, आधुनिकता अँगाल्ने नाममा थारू संस्कृति हराए,’ चौधरीले भनिन्, ‘बस्तीमा गैरथारूको बसोबास बढ्नु अनि थारूहरू अन्यत्र सर्नुले नौलापुर थारू गाउँ थियो र भन्ने अवस्था आएको छ ।’

थारू अगुवा जागुरामले सोझोपना, चेतनाको कमी, गरिबी, देखासिखी र समाज वरपरको वातावरणले थारू बस्ती लोप हुनुको कारण बताए । ‘कुनै थारू गाउँ शिक्षा र विकासको खोजीमा लोप हुँदै गएका छन्,’ उनले भने, ‘कुनै गाउँ अशिक्षा र देखासिखीले हराउन थाले ।’

वीरेन्द्रनगरकै अर्को गाउँ बुदबुदीमा पनि थारू संस्कृति र मौलिकता संरक्षण चुनौती बन्दै गएको छ । दुई दशक अघिसम्म थारूको मौलिक बस्ती रहेको बुदबुदी अहिले मिश्रितजस्तै बनेको स्थानीय प्रेम चौधरीले बताए । अहिले बस्तीको चारैतिर अन्य समुदायको बसोबास छ ।

कर्णाली प्रदेशमा सुर्खेत र त्यसमा पनि वीरेन्द्रनगरमा मात्रै थारू जातिको बसोबास छ । यहाँ ३५ थारू गाउँ छन् । तीमध्ये करिब १५ को पहिचान हराउन थालेको छ । बुदबुदी, तातापानी, मसुरखेत, बिउराघारी, दौलतपुर, मनिकापुर, चारकुने, सुब्बाकुना र गाग्रेतालमा थारू संस्कृतिसँगै बस्ती हराउने अवस्थामा छन् । त्यस्तै, पिप्रहा, ढोलढुंगा, जब्दी, घामताप्ने, तिलपुरमा पनि संस्कृतिसँगै बस्ती संरक्षण गर्नुपर्ने अवस्था छ ।

प्रकाशित : पुस ३०, २०७५ ०८:०६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सार्वजनिक लेखा समिति सभापतिद्वारा गाडी फिर्ता

घनश्याम गौतम

रूपन्देही — प्रदेशसभा सचिवालय र मन्त्रालयले खरिद गरेका सवारी साधनमा आर्थिक चलखेलको आशंकापछि प्रदेश ५ को सार्वजनिक लेखा समितिका सभापतिले आफूले प्रयोग गर्दै आएको गाडी फिर्ता गरेका छन् । 

छानबिन उपसमितिका पदाधिकारी अाइतबार खरिद सम्बन्धी फाइल अध्ययन गर्दै । तस्बिर : घनश्याम


सभापति डिल्लीबहादुर चौधरीले प्रयोग गर्दै आएको लु१झ ४४१ नम्बरको गाडी प्रदेशसभा सचिवालयलाई शुक्रबार फिर्ता गरेका हुन् । प्रदेशसभा सचिवालयले सार्वजनिक टेन्डर प्रक्रियाबाट १३ गाडी खरिद गरेको थियो । तीमध्ये टाटा कम्पनीका ११ गाडी छन् ।

बजार मूल्यभन्दा महँगोमा खरिद गरेको र गाडी प्रयोग गर्न थालेको छोटो समयमै बिग्रन थालेपछिसवारी साधन खरिदमा ‘आर्थिक चलखेल’को आशंकामा समितिले छानबिन थालेको हो ।

‘लेखा समितिले छानबिन सुरु गरेकाले नैतिकताका आधारमा त्यही गाडी चढ्न मिलेन,’ सभापति चौधरीले भने, ‘गाडीमा पनि ५ हजार किलोमिटर नचल्दै समस्या आयो ।’ उनले गाडीको सकर बाँगिएर मोबिल लिक गरिरहेको तर स्थानीय बजारमा सामान उपलब्ध नभएपछि मर्मतसमेत गर्न नसकेको बताए । प्रदेशसभा सचिवालय र विभिन्न मन्त्रालयले चालु वर्षमा झन्डै २५ करोडका सवारी साधन खरिद गरेका छन् । बजार मूल्यभन्दा बढी मूल्यमा खरिद गरेको र छोटो समयमै बिग्रिन थालेपछि टाटा स्ट्रोम गाडी विवादमा परेका हुन् ।

लेखा समितिले कुलप्रसाद पोखरेलको संयोजकत्वमा तीन सदस्यीय प्रारम्भिक अध्ययन समिति बनाएर छानबिन सुरु गरेको हो । समितिमा बैजनाथ कलवार र कल्पना पाण्डेय सदस्य छन् । सबै सवारी साधन खरिद प्रक्रियाको फाइल अध्ययन भइरहेको संयोजक पोखरेलले बताए । ‘तोकिएको समयमै हामीले समितिमा राय पेस गर्छौं,’ उनले भने, ‘अहिले अध्ययन भइरहेको छ ।’

समितिले ७ दिनको म्याद पाएको छ । बजार मूल्यभन्दा ४ देखि ५ लाखसम्म बढी मूल्यमा गाडी खरिद भएका छन् । प्रदेशसभा सचिवालय र मन्त्रालयलाई इबिडिङमार्फत टाटा स्ट्रोम उपलब्ध गराएको सिप्रदी टेड्रिङ लिमिटेडले भने टाटा स्ट्रोम फोर हवील गाडी पहाडी सडकलाई नै लक्षित गरेर उत्पादन गरिएकाले कुशल चालकले चलाएको अवस्थामा छोटो समयमा कुनै समस्या नआउने जनाएको छ ।

सवारी साधनमै १४ करोड भुक्तानी
प्रदेश सरकारले चालु वर्षमा मात्र गाडी खरिदका लागि १४ करोड ५३ लाख ५४ हजार ४ सय ७६ रुपैयाँ भुक्तानी गरिसकेको छ ।

त्यसमध्ये भूमि व्यवस्था, कृषि तथा सहकारी मन्त्रालयले सबैभन्दा बढी ३ करोड ११ लाख २० हजार ५ सय, सामाजिक विकास मन्त्रालयले २ करोड ७१ लाख ६७ हजार, उद्योग, पर्यटन, वन तथा वातावरण मन्त्रालयले २ करोड ५० लाख ४० हजार, भौतिक पूर्वाधार विकास मन्त्रालयले २ करोड १६ लाख २० हजार, आन्तरिक मामिला तथा कानुन मन्त्रालयले १ करोड २५ लाख रुपैयाँ भुक्तानी गरिसकेको छ ।

आर्थिक मामिला तथा योजना मन्त्रालय र प्रदेशसभा सचिवालयले खरिद गरेका गाडीको रकम भुक्तानी हुन बाँकी छ । त्यस्तै मुख्य न्यायाधिवक्ता, प्रदेश लेखा नियन्त्रण कार्यालयले खरिद गरेका गाडीको समेत भुक्तानी भएको छैन ।

याे पनि पढ्नुहाेस्

प्रकाशित : पुस ३०, २०७५ ०८:०३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्