आयुमा जीवन थप्छन् कविवर

शतायु उत्सव
परमेश्वरले कविवरलाई आयु थपिदिइरहेका छन् । र, कविवरले त्यो आयुमा ‘जीवन’ थपिरहनुभएको छ । कविवरसँगका प्रत्येक भेटपछि म उहाँको ‘आयुमा जीवन थप्ने कला’ अनुभव गर्छु ।
डा. तीर्थबहादुर श्रेष्ठ

काठमाडौँ — भनिन्छ, कोही जन्मँदै महान् हुन्छन्, कोही महानता हासिल गर्छन् र कोहीमा भने महानता थोपरिन्छ । व्यक्ति कसरी महान् हुन्छ भन्ने शेक्सपियरका यी तीन धारमध्ये दोस्रो धारले महान् बनेका व्यक्ति हुन्, राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरे । लमजुङमा जन्मेर लैनचौर, काठमाडौंमा आफ्नो १०० वर्षको जीवनयात्राको अनुष्ठानमा पुग्नुभएका महान् व्यक्तिलाई सुरुमै मंगलमय शुभकामना चढाउँछु ! 

कविजीसँग मेरो प्रथम साक्षात्कार २०३६ सालको जेठ २ मा भएको हो। नेपाल (राजकीय) प्रज्ञा–प्रतिष्ठानमा आ–आफ्नो पदको बहाली गर्दाको त्यो क्षण थियो।

उहाँ उपकुलपतिको पदमा आसीन हुनुभयो। कुलपति पदमा कलाकार एवं साहित्यकार लैनसिंह बाङ्देल हुनुहुन्थ्यो। सदस्य सचिव छानिनुभएको थियो— साहित्यकार एवं नाटककार विजयबहादुर मल्ल। अरू सदस्यमध्ये कला विधामा मूर्तिकार एवं चित्रकार अमर चित्रकार हुनुहुन्थ्यो भने साहित्यको फाँट सम्हाल्न जनप्रिय कवि भूपि शेरचन रोजिनुभएको थियो।

नेपाली भाषा विधाको कार्यभार बहन गर्दै हुनुहुन्थ्यो, नेपाली भाषाका मूर्धन्य विद्वान् बालकृष्ण पोखरेल। संस्कृतिको पक्षमा अर्का प्रकाण्ड विद्वान् हुनुहुन्थ्यो— नयराज पन्त। ज्ञानको विधालाई प्रतिनिधित्व गर्ने स्वनामधन्य इतिहासकार प्राध्यापक ढुण्डिराज भण्डारी हुनुहुन्थ्यो। विज्ञानको क्षेत्रलाई समेट्न भनेर मलाई प्रज्ञा प्रतिष्ठानको सदस्यता प्रदान गरिएको थियो। २०३६ देखि २०४७ सालसम्म प्रज्ञा प्रतिष्ठानको प्रांगणमा कविवर माधव घिमिरेसँग उठबस गर्ने सौभाग्य मलाई प्राप्त थियो। त्यसपछिका दिनहरूमा लैनचौर यसै खुला हुने नै भयो।

लगभग चार दशकको दौरानमा उहाँसँगको संगतले मेरो मनमा एउटा छाप छोडेको छ। त्यसमा पनि, विगत १० वर्षयताका उहाँसँगका प्रत्येक भेटमा मलाई के महसुस हुन थाल्यो भने, परमेश्वरले उहाँलाई आयु थपिदिइरहेको छ र उहाँले त्यस आयुमा जीवन थपिरहनुभएको छ। कविवरसँगका प्रत्येक भेटपछि म उहाँको ‘आयुमा जीवन थप्ने कला’ अनुभव गर्छु। फूल–बिरुवा, वन–वनस्पति र प्रकृतिको अध्ययन मेरो विषय हो।

माधव घिमिरे तिनैका पुजारी हुन्। माधव घिमिरेका गीत र कविता सानै उमेरदेखि सुन्दै–पढ्दै र गुनगुनाउँदै आएको हुँ। असारको रातमा परेको झम्झम् पानी होस् वा बगेर जाँदै गरेको फूलको थुंगा होस् वा बतासमा झुल्दै गरेका तोपचराका गुँड होऊन्— ती सबैलाई आफ्नो स्पन्दनसँग गाँस्ने उहाँको विशेषता हो। मेरो विचारमा प्रकृतिको संगीतलाई गीतमा उतार्ने कविको नाम नै माधव घिमिरे हो।

प्रज्ञा प्रतिष्ठानको संरचनामा नेपाली भाषा, कला, साहित्य, संस्कृति, ज्ञान र विज्ञानको संयोजन थियो। सर्जक प्राज्ञहरूको संगतमा पर्दा मलाई पनि ज्ञान–विज्ञान र प्रविधिलाई नेपाली भाषा, साहित्य, कला र संस्कृतिसँग जोडेर हेर्ने अवसर प्राप्त भयो। त्यस कार्यमा उपकुलपति माधवप्रसाद घिमिरेको प्रभाव अति गहिरो बन्न पुग्यो।

प्रतिष्ठानका प्रत्येक पुस्तकको प्रकाशकीय लेख्ने काम उपकुलपतिको जिम्मामा पथ्र्याे। उपकुलपति हैसियतमा माधव घिमिरेले लेखेका प्रकाशकीय पढयौं भने प्रत्येक पुस्तकको विषयगत गहनतम अवधारणा, समय र परिस्थितिको वर्तमान सन्दर्भ र विचार विमर्शको अग्रगामी निचोड छर्लंग हुन्छ। त्यसका लागि उहाँ प्रत्येक लेखकसँग गहन छलफल र बहस गर्नुहुन्थ्यो।

यस्तैमा ‘बाल–विज्ञान प्रश्नोत्तर’ को प्रकाशन सन्दर्भमा उहाँसँग मेरो निकै कुराकानी भयो। बालबालिकामा विज्ञानको चेतना पुर्‍याउन बालमनोविज्ञान भित्र छिर्नुपर्छ भन्ने उहाँको धारणा रहयो। उहाँले गाउँखाने कथालाई विज्ञानको जामा पहिराइदिनुभयो। सिस्नोले किन र कसरी पोल्छ भन्ने प्रश्नको वैज्ञानिक उत्तर खोज्नुभन्दा पहिले ‘सानु सानु रूख छ, चढ्नको दु:ख के हो ?’ भन्ने गाउँखाने कथाबाट सिस्नोको पहिचान गर्नु रमाइलो हुन्छ ।

र, त्यसले बालबालिकाको विस्मय विस्तारमा सघाउँछ भन्ने उहाँको सल्लाह थियो। माधव घिमिरेसँग त्यसै दिनको कुराकानीपछि मैले आफ्नो लेखनीमा कहिले विज्ञानको जामामा संस्कृति र प्रकृतिलाई अनि कहिले संस्कृतिको जामामा विज्ञानलाई प्रस्तुत गर्ने चेष्टा गर्न थालें।
०००
राष्ट्रकवि माधव घिमिरेको विज्ञान चेतनाको सन्दर्भ २०३९ सालमा सम्पन्न प्रज्ञा प्रतिष्ठानको रजत जयन्तीका लागि प्रकाशित ‘नेपालमा विज्ञानको विकास’ नामक पुस्तकको प्रकाशकीयसँग सम्बन्धित छ। उक्त पुस्तक प्रकाशनको लक्ष्य नेपालमा विज्ञान एवं प्रविधि क्षेत्रका आधारभूत विज्ञानका विषयहरू— रसायन, वनस्पति, जीव, भौतिक आदि विषयमा नेपालको तत्कालीन स्थितिको मूल्यांकन गर्ने रहेको थियो। साथै कृषि, वन, स्वास्थ्य, इन्जिनियरिङ आदि प्राविधिक विषयहरूको अवस्था पनि केलाउनु थियो।

चन्द्रमासम्म मानिस पुग्यो, ज्ञानले पुग्यो कि विज्ञानले वा प्रविधिले ? ज्ञान, विज्ञान र प्रविधि कहाँ जोडिन्छन् कहाँ छुट्टिन्छन्? बुझ्न–बुझाउन सजिलो थिएन। १०/१५ दिन यत्तिकै बित्यो।

कविजीबाट प्रकाशकीय प्राप्त भएन। एक दिन उपकुलपति अर्थात् कविजीले बोलाउन पठाउनुभयो। उहाँको कोठाभित्र पस्नासाथ प्रकाशकीय हातमा थमाउनुभयो र भन्नुभो, ‘विज्ञान भनेको दृष्टि र प्रविधि भनेको यात्रा, त्यसो भन्दा कसो होला ?’ मेरा लागि एउटा रहस्य उद्घाटित भयो। दृष्टिले यात्राको क्षितिज खुल्ने भो र यात्राले दृष्टिको क्षितिज अझ उघारिने भो। माधव घिमिरेको सोही प्रकाशकीयबाट यो पंक्ति उद्धृत गरिहेरौं :


‘विज्ञान र प्रविधि–दृष्टि र यात्रा हो । दृष्टिबाट जसरी यात्रा प्रारम्भ हुन्छ, यात्राको क्रममा पनि त्यसरी नै नयाँ दृष्टि प्रादुर्भाव हुन्छ। आज विज्ञानबाट अनेक प्रविधिको विकास भइरहेको छ र प्रविधिले गर्दा पनि नयाँ विज्ञानको प्रादुर्भावलाई सहायता पुगिरहेको छ। आजको विश्वको उन्नति उन्नत प्रविधिकै परिणाम हो। हाम्रोजस्तो विकासोन्मुख देशका निम्ति विज्ञानको अर्कै उपादेयता छ। त्यो हो— प्राथमिक आवश्यकताको पूर्ति, पूर्वाधारको तयारी र समाजमा वैज्ञानिक दृष्टिको विकास।’

प्रकृतिकै काखमा हुर्केका कारण प्रकृतिलाई साहित्य र संस्कृतिसँग जोड्ने काममा माधव घिमिरे निकै निपुण सावित हुनुहुन्छ। डा. दयाराम श्रेष्ठको सम्पादनमा २०४५ सालमा ‘नेपाली कथाका समकालीन सन्दर्भहरू’ नामक पुस्तकको प्रकाशकीयमा कवि घिमिरे लेख्नुहुन्छ, ‘आजको कथाको शैलीलाई तोपचराको गुँड बनाउने शैलीसँग तुलना गर्न सकिन्छ।’ तोपचराको कला–कौशललाई कविले कति सूक्ष्म दृष्टिले हेरेका रहेछन् भन्ने यहाँ प्रस्ट हुन्छ। यत्रतत्रबाट घाँस, झारपात र लहरालाई बटुलेर तोपचराले एउटा सिङ्गो घर बनाउँछ।

कथाकारले पनि त्यसै गरेर समाज र समुदायका माझबाट विभिन्न त्यान्द्रा बटुलेर एउटा सिंगो कथा रच्दछ भन्ने कुराको पुष्टि यहाँ पाउँछौं। अर्कातिर निबन्धलाई भने उहाँ ‘बन्धनरहित रचना’ को संज्ञा दिनुहुन्छ। तारानाथ शर्माको सम्पादनमा २०३९ सालमा प्रकाशित ‘पच्चीस वर्षका नेपाली निबन्ध’ मा उहाँ लेख्नुहुन्छ, ‘वस्तुलाई आफ्नो बनाउन सक्नु र आफूलाई वस्तुको बनाउन सक्नुमै निबन्धकारको कौशल रहन्छ।’ उहाँ थप भन्नुहुन्छ, ‘परमहंसहरू फूलमा पनि परिपूर्ण ब्रह्म देख्छन्।’


म वनस्पतिको विद्यार्थी तर एउटा फूलमा परिपूर्ण ब्रह्म देख्ने आँखा त साहित्यकार कविसँग पो हुँदोरहेछ! कविजीसँग फूलको विषयमा निकै कुराकानी चल्थ्यो। उहाँको पुष्प प्रेम र पुष्प जिज्ञासा भने यो उहाँको पंक्तिले उजागर गर्दछ :

‘आए पाखा वन चहुरमा फूल लाखौं पलाई
को भन्देला सकल यिनको नाम मीठो मलाई।
मेरै धौलागिरी शिखरमा छैन मैले चढेको
नेपालीको दिल छुन अझै छैन मैले सकेको।।’

‘राष्ट्रकवि’ उपाधिबाट सुशोभित माधव घिमिरेको राष्ट्रभाव ‘गाउँछ गीत नेपाली’ बाटै हामीले अनुभव गरिआएको कुरा हो। नेपालको अस्तित्वलाई बलियो जग दिने काममा उहाँ कहिल्यै पछि पर्नुभएको छैन। मलाई सम्झना आउँछ २०४५–४६ का ती दिनहरूको, जब राजीव गान्धीको सरकारले नेपाललाई नाकाबन्दीमा पार्‍यो।

त्यतिबेलाको विषम परिस्थितिमा राजा वीरेन्द्रबाट प्राज्ञहरूको परामर्श लिन नारायणहिटी दरबारमा निम्त्याइएको थियो। दरबार जानुभन्दा पहिले सबै प्राज्ञहरू बसेर राजालाई के सुझाव दिन सकिन्छ भन्नेबारे छलफल गरियो। त्यसक्रममा कविजीले भन्नुभएको थियो— नेपाल–भारतको वर्तमान सन्दर्भमा अस्तित्व र सहअस्तित्वका दुई कुरा जोडिएका छन्। दरबारमा बोल्ने क्रममा मैले कविजीको त्यही भनाइ त्यहाँ राखिदिएँ। त्यसमा कविजीको कथन यस्तो थियो, ‘हाम्रो पहिलो मुद्दा अस्तित्वको हो।

नेपाल–भारत आ–आफ्नै अस्तित्व भएका दुई राष्ट्र हुन् भन्ने स्थापित भएपछि मात्र सहअस्तित्वका फाँटहरू खुल्ने हुन्। ‘नेपाली हामी रहौंला कहाँ नेपालै नरहे’ भन्ने प्रश्नले गर्दा नेपालीले झुक्ने कुरै आएन।’ त्यसपछि दरबारको छलफलको मुख्य विषय नै अस्तित्व र सहअस्तित्वमा मोडिएको थियो। यसैगरी चीनको मैत्रीपूर्ण भ्रमणको बेला २०४२ सालतिर उपकुलपति माधव घिमिरे चीन र नेपाल दुई छिमेकी राष्ट्र हुन् र तिनको सहअस्तित्वमा कला, साहित्य, संस्कृति, ज्ञान–विज्ञानको आदानप्रदानले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ भन्ने कुरालाई विशेष रूपमा प्रस्तुत गर्नुहुन्थ्यो। हुन पनि ‘ए कहाँबाट हेरौंला संसार सन्झ्यालै नरहे’ भन्ने प्रश्न गर्ने कवि माधव घिमिरे हाम्रा सांस्कृतिक सम्पदाप्रति कति सजग छन् भन्ने सजिलै बुझ्न सकिन्छ।
०००
माधव घिमिरेको व्यक्तित्वका दुई पाटा औपचारिक तथा अनौपचारिक पक्ष चन्द्रमाको शुक्लपक्ष र कृष्णपक्षजस्तै अनुभव हुन्थ्यो मलाई। औपचारिक पक्षमा ढिक्को भएर जम्न पनि सक्ने र अनौपचारिक पक्षमा फेरि पानी भएर पग्लिदिने उहाँका विशेषता हुन् भन्ने लाग्छ मलाई। मोटरको ड्राइभरले ढोका खोलिदिएपछि मात्र मोटर चढ्ने र ड्राइभरले ढोका उघारिदिएपछि मोटरबाट तल झर्ने उहाँको बानी थियो। तर, अनौपचारिक समयमा ड्राइभरलाई ढोका खोलेर स्वागत गर्न पनि पछि नपर्ने स्वभाव पनि उहाँसँगै थियो।

माधव घिमिरेका लेखन पात्रहरू धेरै छन्। तीमध्ये उहाँको सर्वप्रिय पात्र ‘अश्वत्थामा’ होलान् भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। २०७५ साल असोज ७ गते तिनै अश्वत्थामासहितका अन्य ७ पात्र (बली, व्यास, हनुमान, विभीषण, कृप, परशुराम र मार्कण्डेय) अष्ट चिरञ्जीवीबाट कविवरको नयाँ आयु थप्ने काम हुनेछ र त्यसको प्रत्येक पलमा जीवन थप्न उहाँ सफल हुनुहुनेछ भन्ने विश्वाससँगै पुन: शुभकामना व्यक्त गर्दछु !

प्रकाशित : आश्विन ६, २०७५ ०९:४३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

फेरि कलि फुलेर...

स्मृति
मनबहादुर मुखिया

काठमाडौँ — आजभन्दा ७३ वर्षअघि दार्जिलिङमा जन्मेकी अरुणा लामाले यो धर्ती छाडेको २० वर्ष भइसकेको छ । उनै अरुणाहरूको समयसँग हुर्के–बढेका ‘देउरालीका ठिटी हो’ ब्रान्डका रचयिता मुखिया भने आफ्नो आगत–विगत सम्झँदै छन् । यो सम्झनामा अरुणाको जन्मतिथि (सेप्टेम्बर ९, १९४५) पनि जोडिएको छ । र, जोडिएको छ— अरुणालाई अरुणा बनाउने तीन गुरुङको कहानी ।

२०३८ सालतिर काठमाडौं आएकी अरूणालाई ठमेलको मुखिया डेराघरमा स्वागत गर्दै मनबहादुर मुखिया दम्पती ।

दार्जिलिङको भंग्पूको विवाहको घर । हर्षोल्लासको रमाइलो चहलपहल । जन्तीको मनोरञ्जनका लागि आयोजित सांगीतिक कार्यक्रम । एउटी सानी बालिकाको गायनमा सबै झुम्मझुम्म झुमिरहेका । उसले गाउँदागाउँदै एउटा सम्मोहित पुरुषले बीचैमा रोके—
‘नानी, गीत कोसित सिक्दै छौ ?’
‘रेडियोको गीत सुनेर सिकेकी ।’
‘तिम्रोजस्तो प्रतिभा दार्जिलिङलाई चाहिएको छ ।’
ती पुरुष थिए विशिष्ट गायक–संगीतकार कपिलराज सुब्बा ।
ती सानी बालिका थिइन् अरुणा लामा ।
ओहो ! सुप्रीतले अरुणालाई दागबत्ती अर्पण गरेको बीस वर्ष बितिसकेछ । म विगतलाई आगतमा स्वागत गर्छु । स्मृति–कोषबाट फुत्त निस्कन्छ सन् १९५६ साल । यही सालसँग हातेमालो गर्दै देखा पर्छन् केही उल्लेख्य घटनाहरू ।


हीराकुमार सिंह, दलसिंह गहतराज र नवीन बर्देवाको परिकल्पना, योजना र अग्रसरतामा संस्थापित हुन्छ— नेपाली संगीत प्रतियोगिता, व्यवस्थापक समिति ।
अरुण भंग्पूबाट आउँछिन् अनि सेन्ट ट्रिजा स्कुलमा कक्षा सातमा भर्ना हुन्छिन् ।


जुलाई महिनामा आर्ट एकेडेमीले एउटा सांगीतिक कार्यक्रम आयोजना गर्छ । अम्बर गुरुङ, शेखर दीक्षित, रहरकुमारसहित अरुणाले पनि सामूहिक गायनमा अंश ग्रहण गरिन् । पासाङ वाङबलको शब्दहरू अनि अम्बर गुरुङको सुरताल । वाद्यवादकहरूमध्ये एक थिए तिनै कपिलराज सुब्बा । श्रोताहरू भावोत्तेजित नहुने कुरै भएन— बाँधन मायाले मलाई बाँधन ।
अरुणाले अक्टोबर महिनामा आयोजित पहिलो नेपाली संगीत प्रतियोगितामा सहभागिता जनाइन् । पूर्णसिंह गुरुङको शब्द र संगीतमा उनले दोस्रो स्थान हत्याइन् : याद अतीतको सम्झीसम्झी...
आगामी संगीत प्रतियोगिताहरू पनि उनकै प्रतीक्षामा थिए । मनबहादुर गुरुङका शब्द र संगीतले १९५७ मा उनलाई पहिलो स्थानमा पुर्‍याइदियो— दन्किरहेको दुग्ध चितामा...
फेरि पहिलो स्थानमै उक्लिन् १९५८ मा पनि । शब्द र संगीतका स्रष्टा थिए अम्बर गुरुङ । गीत थियो— फेरि कलि फुलेर अतीत सँगाली ल्यायो...
अरुणाको गायनयात्रामा गुरुङत्रयको अहम् भूमिका, आफैंमा संयोग !
–पूर्ण गुरुङले उनलाई एउटा नयाँ क्षितिज दिए,
–मनबहादुर गुरुङले त्यही क्षितिज उघारेर सुनौलो बिहानी दिए,
–अम्बर गुरुङले घाम, जून, तारा मात्र होइन सिङ्गै आकाशै दिए ।
त्यसो त सन् १९५५ तिरै उनले एउटा भजन स्कुलमै गाएकी थिइन् । आफ्नै काका सीबी लामाको शब्द र संगीत— मनमन्दिरमा कृष्ण तिमी आऊ...
***

अम्बर गुरुङको अभिभावकत्व र मार्गदर्शनमा उनले युगान्तकारी गायनयात्रा गर्दै थिइन् । अजम्बरी गीतहरू संगीतको ढुकुटीमा थप्दै थिइन् । कलकत्ताबाट लोकमनोरञ्जन शाखा, दार्जिलिङ आइपुग्यो । निरन्तर प्रवाहित नेपाली संगीतधारा केहीबेर अन्योलमा पर्‍यो पनि ।
१८ मई १९६१ को दिन उक्त शाखाको प्रमुख संगीतकार पदमा अम्बर गुरुङ नियुक्त हुन्छन् । रानुबिनाको मौरीहरू अलगअलग छहारीहरूमा ओतिन पुग्छन् । शरण र रणजीतको ‘संगम’, जीतेन्द्र बर्देवाको ‘सावन’, अशोक राईको ‘सरगम’ आदि संगीत संस्थाहरू गतिमान भए । कर्म योञ्जन र गोपाल योञ्जनले हिमालय कला मन्दिरको सौन्दर्य बढाए ।
शरणजीत र संगमको बहुमूल्य सम्पत्ति भनेकै अरुणा । सुरुमा जीतेन्द्र पनि सँगै थिए । उनीहरूको सहकार्यबाट जन्मेका गीतहरू :
– यहाँ फूल नखिली छ,
– हेर न हेर कान्छा, डाँडालाई फूलले ढाक्यो,
– देउराली पाखाले भन्छ, गाउँघरको मायाले भन्छ
२१ जुलाई १९६३ मा शरण र अरुणाको दाम्पत्य बन्धन । प्रेम, विश्वास, आपसी सम्मान र समझदारीको प्रतिफल । साज र आवाजको मिलन, ताल र सुरको धड्कन, कला र गलाको संगम । उहाँहरूको निवास सुरमन्दिरमा रूपान्तरित भइसकेको थियो । जो पनि त्यहाँ पुगेपछि स्पन्दित र विरेचित हुन्थ्यो । उनीहरूको सिर्जनात्मक सहकार्यबाट नेपाली गीतसंगीतमा एउटा फरक धार प्रवाहित भएको थियो । गीत प्रस्तुतिको सरलता नै यो सुरिलो दम्पतीको सम्पत्ति थियो । उनीहरूको जीवनयात्रा भनेकै सांगीतिक सहयात्रा हो । कसको के थाहा अगाडि कस्तो मोड छ, कसले साथ छोड्छ, कसले सम्बन्ध तोड्छ ? यस्तै यस्तै भयो ।
अरुणाको ओइलिँदो जीवनको पीडालाई शरणले हास्यरसको चास्नीमा घोलिदिए । गुलियो पीडाको काउकुती लगाउँदै अरुणाले सबैलाई खुला हाँसो बाँडिदिन्थिन्— जोबन गयो बैंस त गएन लै लै ।


१४ जुन, १९७४ को दिन शरणको आत्मा परमात्मामा समर्पित भयो । यो प्रलयमा अरुणाको सबथोक विलय भयो । जीवनको लय भंग भयो । गीतको पँखेटा लाएर व्यापक एवं विस्तृत उडान भर्दै गरेकी एउटी कोकिलकण्ठी नारी आफ्नै निवासमा बन्दी भइन् । उनको आकाश खुम्चेर सादा आँखा भयो । एकै व्यक्तिमा उनले अनेक व्यक्तित्व हाँकिन्— मातृत्व, पितृत्व र अभिभावकत्व । हुर्कंदै गरेका ससाना छोराछोरीलाई सही दिशानिर्देश गर्नु चानचुने चुनौती थिएन । बदलिँदो परिस्थितिको संघर्षपूर्ण दिनमा एउटी ‘गायिका’ भने कहींकतै बेपत्ता भइन् ।
स्रष्टा, शुभचिन्तक, साथीभाइले बारम्बार अनुनय–विनय गर्दा पनि कसैको केही लागेन । उनी गाउन मानिनन् । अहँ, मान्दै मानिनन् । रेडियो र क्यासेटबाट उनकै गीतहरूले झक्झकाउँदा पनि उनी पग्लिनन् । घाम, जून र ताराहरू घरीघरी उनको आँखामा आकाश खोज्न आए । वनजंगल र भीरपाखा उनलाई हरियाली माग्न आए । नभन्दै एक दिन उनले सपनाको खिल्खिलाउँदो हाँसोमा छहरा बगेको सुनिन् । सुप्रीतका हँसिला दाँतहरूमा हार्मोनियमका रिडहरू गुन्जिएको सुनिन् । एउटी गायिकाको पुनर्जन्म भयो यसरी ।


फरक स्वाद र नयाँनयाँ बान्कीका गीतहरूले अरुणा गायनलाई नयाँ अवतार दिए । अग्रज, समकालीन र नयाँ पुस्ताका स्रष्टाहरूले उनका अज्ञात एवं सूक्ष्म सुरसौन्दर्य खोजेर उद्भासित गरिदिए । वेदना र करुणा मात्र अरुणाको पहिचान होइन । विविध भावदशाका अनुभूतिलाई प्रतिध्वनित गर्दै उनले धेरै थरी गीतहरू दीर्घजीवी बनाएकी छन् ।

जलपाइगुढीको रेडक्रस मैदानमा उनले पाँच हजारभन्दा धेरै दर्शकलाई रवीन्द्र संगीत गाएर/सुनाएर मन्त्रमुग्ध पारेकी थिइन् । उनको प्रिय गीत थियो : जदि तोर डाक कयब नासुने, एकला चलो रे, एकला चलो रे ।
अस्तित्वबोध, जातीय चेतना, स्वाभिमान र पहिचानको घोषणा गर्दै उनी दर्शकश्रोतालाई जुरुकजुरुक उचाल्न सक्थिन्—
नेपाली ! गौरव गर्छौं आफ्नैपनमा
घमण्डी चाहिं होइनौं है ।
उनका अनुज पुस्ताका धेरै स्रष्टाहरू उनको सुमधुर आवाजबाट पुरस्कृत भएका छन् । उनका अग्रज र समकालीन स्रष्टाहरूले अरुणालाई ‘अरुणा’ बनाएका हुन् । उनको त्रासद स्वरलहरीमा घोलिएर कतिपय गीतहरू श्रोताको मर्ममै बिझेका छन् ।
अरुणा र शरणसँग मेरो निकटता कसरी झाँगियो, मलाई थाहा छैन । तर उहाँहरूसँग मैले धेरै मञ्चहरूमा साझेदारी गरेको छु । दार्जिलिङबाहेक कालेबुङ, पेदोङ, गान्तोक, फुन्सिलिङ, भुटान आदि विभिन्न स्थानमा उहाँहरूसँगै पुगेको छु ।


‘भाइ मोनो एक्ट गर्न जानुपर्छ है,’ शरण दाजुले मौखिक निम्तो दिनुहुन्थ्यो । स्नेह र आत्मीयताका ती प्रसंगहरू भुल्नै नसकिने रहेछन् ।
एकपटक अरुणा गीत रेकर्ड गर्न काठमाडौं आएकी थिइन् । हाम्रो डेरामा सांगीतिक जमघट । मणिकमल, प्रकाश गुरुङ, पवन गोले, सुधीर क्षत्री, रमेश र अन्य पनि थिए । हार्मोनियमका रिडहरूमा मणिकमलका औंलाको सुरिलो नृत्य । दुकी तबलामा प्रकाशका औंलाका तालहरू, साज र आवाजका छालहरू । पुरानापुराना गीतहरू गाएर दिदीले हामीलाई अतीततिर सुखद यात्रा गराइन् । पुरानो परिवेश फर्किसकेको थियो । गायन, गफ, ठट्टा, रमाइलो, खुला हाँसो । थाहा नै नपाई एउटा सानोतिनो दार्जिलिङे माहोल कोठाभित्र छिरिसकेछ । जमघटको टुंग्याउनीमा सबैले मिलेर गायौं— हेर न हेर कान्छा डाँडालाई फूलले ढाक्यो...
***

किरण भवन । दिव्य खालिङ निवास । नारायणगोपाल र अरुणा । अरू पनि कलाकारहरू । गायनयात्राको उत्तराद्र्धमा गाइएका गीतहरू स्वस्फूर्त रूपमा दिदीका गलाबाट प्रवाहित भइरहे । मानवीय भावनाका मार्मिक अनुभूतिहरू, जीवनजगत्का हार्दिक संवेदनाहरू उनका परिपक्वि गायनबाट अभिव्यञ्जित भइरहे— कहिल्यै नबिर्सिने गरी । बहिनी ग्रेस खालिङको न्यानो सत्कार सुनमा सुगन्धझैं मग्मगाएको थियो ।


सरलता, शालीनता र विनम्रता अरुणाका आभूषण हुन् । सबै उमेरका कलाकारसँग घुलमिल गर्न सक्ने, हाँसखेल गर्न सक्ने उनको विशेषता नै थियो । गम्भीर गायनको विशिष्ट गायिकालाई केही प्रसंगहरूमा प्रस्तुत गर्न चाहन्छु ।


मिति, महिना र साल बिर्सें । दिउँसो १ बजेतिर छोटा कागझोडाबाट रेलवे स्टेसन पुग्छ । बजारतिरबाट अरुणा एक्लै फटाफट आउँदै थिइन् । तत्कालै आफैंलाई रेलको डब्बाभित्र लुकाएर उनलाई पर्खिबसें । छेउमा आइपुग्नेबित्तिकै बर्लुक्क उफ्रेर उनको खुट्टा ढोगिदिएँ । उनी तर्सेर पछि सरिन्, ‘आमा...! ’
तुरुन्तै म बजारतिर लम्कें । अलि पर पुगेर मुन्टो बटारें । उनी हाँस्दै रिसाउँदै, रिसाउँदै हाँस्दै थिइन् । चोरऔंलाको पिस्तोल देखाइन्, ‘लाखेस् !’
त्यतैतिरबाट कलाकार बहिनी मरियममित लेप्चा आउँदै रहिछन् ।
‘के भयो दिदी ? किन हाँसेको ?’
‘उ... त्यो पगलाले हेर् न ।’
‘कोल्ले ? ए... एमबी दाजुले ?’
‘कुन्नि कहाँबाट ह्वात्तै आएर मलाई तर्साइदियो ।’
दुवै जनाको संयुक्त हाँसो, ‘गलललल...’


१९६७ को डिसेम्बर हो कि जनवरी । जेसुकै होस्— गान्तोकमा जाडो ह्यान्डसम भएछ । निर्माणकार्य सिद्धिनसिद्धिन लागेको नरखिल होटल । कलाकारहरूको अस्थायी शिविर त्यहाँ । अम्बर गुरुङ, शान्ति ठटाल, कर्म योञ्जन, कुमार सुब्बा, शरण प्रधान, अरुणा लामा, देवदत्त ठटालको नृत्य समूह । गोर्खा दु:ख निवारक सम्मेलनका रंगकर्मीहरू— केबी मोक्तान, गणेश रिजाल, रामबहादुर मुखिया, टंक शर्मा र म आफैं पनि ।
टाँसी नामग्याल हायर सेकेन्डरी स्कुलको रंगमञ्च । गीत, संगीत र नृत्य । पूरै स्कुल भवन अतिरञ्जित, मनोरञ्जित । एकांकी मञ्चित हुँदै थियो । अरुणा काखे नानीलाई बोतलको दूध खुवाउँदै गफिन थालिन्—
‘यसको नाम कसले राखेको थाहा छ ?’
‘अहँ थाहा छैन ।’
‘प्यारेलाल ?’
‘को प्यारेलाल ?’
‘लक्ष्मीकान्त प्यारेलालको प्यारेलाल नि ।’
‘कसरी ?’
‘हामी माइतीघरको गीत रेकर्डिङ गर्न बम्बई गएका थियौं नि हो । त्यति नै बेला यो जन्मेको । प्यारेलाललाई सपनाजस्तै लाग्यो रे ।’
गफिँदागफिँदै रंगमञ्चमा प्रवेश गर्ने मेरो पालो आएछ । नानीले खाँदै गरेको दूधको बोतल थुत्त खोसें । गोल्ज्याङ्ग्रे केटाको भूमिका थियो । दूध चुस्दै नाटयसंसारमा छिरें । आफ्नो भागमा परेको चरित्र दर्शकवर्गमा सुम्पेपछि मेरो फिर्ती सवारी ।
अरुणाको आँखाबाट धूवाँ निस्कँदै थियो । तर, उनको हाँसोले धोका दिइहाल्यो । रिसाउँदै हाँस्दै बोतल खोसिन् ।
‘एइ साला, बोतल किन जुठो पारिस् ?’


नाटकको चरित्र नै बनेर उत्तर दिएँ । रिसाउँदै हाँसिन्, ‘तेरो जुठो खाएर मेरो छोरी पनि तोंजस्तै बलडयाङ्ग्रे भयो भने मो के गर्नु भन् त ?’
दुई–चार मुड्की मेरो ढाडमा पछारिन्, टेबलटेनिसको बल उफ्रेजस्तो ।
१९८६ को मार्च हो कि अप्रेल । दार्जिलिङमा मेरो बुबाको निधन । १३ औं दिनमा चोख्याउने काम । इष्टमित्र शाखासन्तान र साथीभाइको भेला । अपराह्नतिर निकट सम्बन्ध भएका कलाकारहरूको भेला— बैठककोठामा सन्चोबिसन्चोका कुरा, गीतसंगीत तथा नृत्य नाटकको कुरा । एकै विषयमा सीमित थिएनौं । प्रसाद ग्रहण आरम्भ । चुपचापचुपचाप... चापचाप चुपचुप... । अचानक अरुणाको मुखबाट कुरा उम्किहाल्यो—
‘नरिसा ल भाइ, कुनि कोल्ले त मलाई मनबहादुर मुखिया मोरेछ पो भन्यो त ।’
खितितिति! गललल !!गललल !!!
मुखमुखको ओढारबाट भाग्न थाले हाँसोहरू । एक छिनपछि सबैले स्वर बिसाए ।
‘मज्जा आयो नि...’, मेनुका प्रधान बहिनीको मुखबाट चार्ली चापलिन फुत्त बाहिर निस्क्यो । ‘मेरो बाउ खस्यो भनेर तिमारुलाई मज्जा आयो ?’,यति शब्दहरू मेरा पेटमा अटाएनन् ।
सामूहिक हाँसोको विस्फोट— गललल... गललल....!

प्रकाशित : भाद्र ३०, २०७५ ०९:१५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×