स्पर्श संसार

हाम्रो देशमा श्रवण–दृष्टिविहीनलाई केन्द्रित गरी केही शिक्षण कार्यक्रम नै बनाइएका छैनन् ।
विभु लुइटेल

काठमाडौँ — नयाँ बानेश्वरका १८ वर्षीय सौरभ थापा न केही देख्न सक्छन्, न केही सुन्न नै । सात महिनाभन्दा पनि कम आमाको गर्भमा रहेपश्चात् उनको जन्म भयो । जन्मँदा सात सय ५० ग्रामका मात्र थिए, इन्क्युबेटरमा राख्नुको विकल्प थिएन । त्यहाँबाट निस्किएपछि स्वास्थ्य परीक्षण गर्दा उनका दुई इन्द्रियले काम नगर्ने थाहा भयो । कान नसुन्ने भएपछि बोली पनि फुट्नेवाला थिएन ।

आमा गोमा र बुवा गोविन्द थापाका पहिलो सन्तान हुन्, सौरभ । पहिलोपटक उनको शारीरिक अवस्थाबारे डाक्टरले भनिदिँदाको क्षणको सम्झनाले अहिले पनि उनको परिवार झस्कन्छ । छोरा श्रवण–दृष्टिविहीन भएको थाहा पाएका दिन गोविन्द पत्नी र छोरालाई अस्पतालमा एक्लै छोडी चेतशून्य अवस्थामा घर फर्किएको सुनाउँछन् । आमाले धैर्य गरी सम्हालेर सौरभलाई घर पुर्‍याएकी थिइन् । कति दिनसम्म भोक, निद्रा केही नलागेका, केवल रुँदै बसेका दिनका सम्झनाले उनीहरूलाई अहिले पनि नराम्रोसँग झस्काउँछन् ।
उपचारका अनेक विधि प्रयत्न गर्दा पनि नभएपछि नजिकका अरूले भनेका भरमा झारफुकमा पनि सौरभलाई लगियो । धर्म परिवर्तन गर्‍यो भने ठीक हुन्छ भन्ने व्यक्ति पनि नभएका होइनन् । श्रवण–दृष्टिविहीन नभई मानसिक पक्षाघात (सेरिब्रल पल्सी) भएको हो कि भनी त्यसको उपचार पनि सुरु गरिएको थियो । उपाय अनेक लगाए, नतिजा आफूले सोचेजस्तो आएन ।

२०६८ सालको जनगणनाले दिएको तथ्यांक हेर्ने हो भने सौरभजस्तै श्रवण–दृष्टिविहीनको संख्या नेपालमा नौ हजार चार सय ३६ रहेको छ । ‘तर, त्यो यकिन तथ्यांक भने होइन,’ नेपाल बहिरा महासंघका पदाधिकारी सानु खिम्बाचाले दाबी गरे । भारतलगायत अन्य देशमा रहेका श्रवण–दृष्टिविहीनको संख्या हेरी त्यस्तै अनुपातमा नेपालमा रहेका यस्ता व्यक्तिको संख्या अनुमान मात्र गरिएको, तर यकिन भने नभएको उनको जिकिर छ । नेपाल सरकारले निर्धारण गरेका अपांगताका १० प्रकारमा श्रवण–दृष्टिविहीनतालाई पनि राखिएको छ । राष्ट्रिय बहिरा महासंघ, बहिरा दृष्टिविहीन अभिभावक समाज, श्रवण–दृष्टिविहीन संघ नेपाल र नेपाल नेत्रहीन संघले संयुक्त रूपमा यस्ता व्यक्तिको हकहितका लागि काम गर्दै आइरहेका छन् ।

श्रवण–दृष्टिविहीनता राष्ट्रिय स्रोत केन्द्रले सञ्चालन गरेको साप्ताहिक कक्षामा हरेक बुधबार उपत्यकाका विभिन्न ठाउँबाट केही विद्यार्थी आफ्ना अभिभावकसँग आउँछन् । त्यहाँ तिनलाई स्पर्शका माध्यमबाट सञ्चार गर्न मात्र नभई दाँत माझ्न, खाना खान र अन्य सामान्य क्रियाकलाप गर्न सिकाइन्छ । यति हँुदाहँुदै पनि तिनका सबै भावनालाई पनि सम्बोधन गर्न नसकेको त्यहाँका शिक्षक निकेतन श्रेष्ठ बताउँछन् । यहाँ आउने अधिकांश व्यक्ति किशोरावस्थाका हुन् । समयक्रममा तिनमा देखिने शारीरिक परिवर्तन र त्यसपश्चात् पैदा हुने यौन आकांक्षाका कारण कहिलेकाहीँ कोही अलि आक्रामक बनिदिने पनि उनले देखेको बताए ।

गाम्नाङटार, ओखलढुंगाकी २० वर्षीय शर्मिला खड्का पनि सौरभजस्तै श्रवण–दृष्टिविहीन हुन् । भोक लागेको, शौचालय जान मन लागेको जस्ता उनका सामान्य मागबाहेक अरू केही बुझ्न उनको परिवारलाई हम्मेहम्मे पर्छ । घरका सबै दिउँसो कतै न कतै जाने हँुदा उनका लागि आवश्यक खानेकुरा त छुट्याएर जान्छन् । कहिलेकाहीँ छामछुम गर्दै घरभन्दा निकै पर पुगेको र पछि भेट्न गाह्रो भएका घटनाहरू पनि छन् । ‘अहिले त आफूले स्याहारौँला, हामीपछि कसले उसको ख्याल राख्छ ?’ बुबा सूर्यबहादुर खड्का निराशा व्यक्त गर्छन् ।

शर्मिला आफ्नो शरीर र त्यसमा हुने प्रक्रियाबारे खासै अवगत छैनन् । महिनावारी समयमा हँुदैन, भएका बेला आमाबाहेक कोही छैन उनको स्वास्थ्य र सरसफाइको ख्याल राख्ने । भारतमा उनीजत्तिकै युवाले भान्छाका सानातिना काम गर्नेदेखि लिएर सामान्य सरसफाइसमेत गर्ने गरेको उनकी शिक्षक शैलु खरेल सुनाउँछिन् । ‘श्रवण–दृष्टिविहीनलाई केन्द्रित गरी केही शिक्षण कार्यक्रम नै बनाइएका छैनन् हाम्रो देशमा,’ उनी गुनासो गर्छिन् ।

श्रवण–दृष्टिविहीनताले मुख्य गरी खोज्ने भनेको कसैको साथ हो । ताल्चीखेल, ललितपुरका निश्चल सुनारका लागि साथी भनेकै उनकी आमा उमा सुनार हुन् । १४ वर्षीया उनलाई तीन महिनाका हँुदा आँखा डेढो देखी तिलगंगामा उपचारका लागि लगिएको थियो । उमाले त्यहाँबाट छोराको उपचार सन्तोषजनक पाउन सकिनन् । ‘आँखा नै फेर्न चेन्नाई लगेँ,’ उनी सम्झिन्छिन्, ‘तर, त्यहाँका डाक्टरले पनि हार खाए ।’ उनलाई अन्त कतै लगी उपचार गराउन त्यहाँका चिकित्सकले सल्लाह त दिए । तर, आर्थिक अवस्थाका कारण कतै लगिहाल्न सम्भव पनि थिएन ।

पहिलो सन्तान श्रवण–दृष्टिविहीन जन्मिएपछि दोस्रो र तेस्रो सन्तान हुने बेला उमाको मनमा एक प्रकारको त्रासले डेरा जमाउँथ्यो । त्यसैले गर्भवती अवस्थामा कति अस्पताल धाइन्, कति डाक्टरलाई भेटी परामर्श लिइन्, त्यो उनलाई मात्र थाहा छ । अझ, आमाबाहेक अरूको स्पर्श सितिमिति मन नपराउने निश्चलसँग संवाद गर्न पनि गाह्रो छ । बेलाबेला घरमा गएरै उनलाई सामान्य सञ्चार सिकाउन खोज्ने शिक्षकलाई उनको यस आचरणले केही कठिनाइ भएको बुझिन्छ ।

श्रवण–दृष्टिविहीन व्यक्तिसँग सहज रूपमा सञ्चार गर्न ह्याप्टिक सिग्नल नाम गरेको माध्यमको विकास भएको छ । उनीहरूलाई केही कुराको जानकारी दिन उनीहरूका ढाड, पाखुरा, तथा खुट्टामा स्पर्शले संकेत गरी सञ्चार गर्न सकिन्छ । नेपालमा करिब ४० ह्याप्टिक सिग्नल प्रयोगमा छन् । तर, तिनलाई प्रभावकारी ढंगले सबैलाई सिकाउन भने सकिएको छैन । स्पर्श सांकेतिक भाषाको प्रयोग र विकासमा केही संस्था काम गरिरहेका छन् । पछि श्रवण–दृष्टिविहीन भएकालाई यो सिकाउन सजिलो छ भने जन्मजात भएकालाई सिकाउन निकै कठिन । यी तीनकी शिक्षक शैलु भन्छिन्, ‘यही नै अहिले हाम्रा लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो ।’
twitter : @LuitelBibhu

प्रकाशित : मंसिर २१, २०७५ ०९:०३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

घान्द्रुक, सूर्योदय र पीपीएल

विभु लुइटेल

काठमाडौँ — पोखरा प्रिमियर लिग (पीपीएल) को फाइनल र तिहार मुखैमा थिए । त्यसैले हाम्रो यात्रा टोलीमा दुईथरी मान्छे थिए । एक, पीपीएलको फाइनल हेर्न पोखरा जाने सुर कसेका र अर्का नितान्त घुम्ने सोच भएका । त्यसैले काग तिहारको बिहानै पोखरा पुगेको हाम्रो टोली त्यहाँबाट घान्द्रुक जाने कि नजाने भन्ने सोचमा पर्‍यो ।

‘कुकुर तिहारको दिन फाइनल हेर्नलाई पोखरा फर्किन भ्याइँदैन, होस् नजाने’ भन्नेहरू पोखरामै बसे । म र एक साथी मात्र जाने निष्कर्षमा पुगेका थियौं । टोलीकै एक सदस्य भने जाने कि नजाने भन्ने द्विविधामा थिए । ‘फाइनल हेर्न भ्याउने गरी भोलिपल्ट बिहानै त्यहाँबाट निस्कौं न त,’ उनले सुझाव दिए । धेरै घुम्न नपाइने भयो भनी सोच्यौं तर साथीको इच्छालाई पनि नकार्न सकिएन ।

कच्ची बाटो । झ्याल खोल्यो कि अनुहार पूरै धुलाम्मे हुने । त्यसमाथि सुमो ड्राइभरले दुईजना अतिरिक्त यात्रु कोचेको । यात्रा पक्कै सहज थिएन । तर पनि हामी निराश थिएनौं । घान्द्रुक कस्तो होला भनी कल्पना गर्न थालिसकेका थियौं । बाटोमा देखिएका दृश्यका फोटो खिच्दै अघि बढिरहेका थियौं । गाडी रोकेर यात्रुसँग भैलोदान माग्न आउने थुप्रै टोली थिए । ठाउँठाउँमा यसरी नै रोकिएकाले सूर्यास्त हेर्न डाँडामाथि पुग्ने हाम्रो योजना सफल हुन सकेन । पुग्दा अँध्यारो भइसकेको थियो । बेलुका घुम्ने समय पाएनौं ।

घान्द्रुकका सबैजसो होटल त्यहाँका स्थानीयले आफू बस्ने घरको स्वरूप केही हेरफेर गरी बनाएका रहेछन् । घरैपिच्छे होटल, होटल नभएका त घर नै देख्न मुस्किल । गुरुङ संग्रहालय पनि रहेछ । होटलमा रातिको खानाको मेनुमा दालभात र गुन्द्रुक ढिँडो देखें । सधैं भात मात्र खाइरहेका हामी त्यहाँ गएपछि गुन्द्रुक र कोदाका ढिँडोलाई किन नाइँ भन्थ्यौं १ थपीथपी खायौं । खानेक्रममा होटलका मालिक घान्द्रुकमा घुम्न पर्ने ठाउँबारे बताउँदै गए । साथीलाई पीपीएलको फाइनल हेर्न शीघ्र पोखरा पुग्न नपर्ने भइदिएको भए सायद ती सबै घुमिन्थ्यो होला । ‘अर्कोपालि घुमौंला नि’ भन्दै उनी हामीलाई सान्त्वना दिइरहे । अर्कोपालि गइन्छ कि गइँदैन, थाहा छैन ।
अर्को दिन बिहानै डाँडामाथि पुगेर सूर्योदय हेर्ने योजना थियो । पाँचै बजेउठ्यौं तर बाहिर मुटु काँप्ने जाडो भएकाले निस्कने आँट गरिहाल्न पनि सकेनौं । खासै बाक्ला ज्याकेट पनि थिएनन् हामीसँग । त्यसमाथि, ब्याग भारी होला भनी आधाभन्दा बढी सामान त पोखराको होटलमा छाडेका थियौं । ‘हिम्मत गरी निस्कौं न त’ भन्दै हामी उकालो लाग्यौं । सबैतिर सुनसान थियो । कोही मान्छे देखिएनन् । बाटोमा दुई ठूला काला कुकुर हामीलाई पछ्याउँदै आए । अलि माथिसम्म पुग्दा त ती हाम्रा साथी भइसकेका थिए ।

उकालो हिँड्ने बानी नभएर होला, म भने बीच बाटोमै थाकिसकेको थिएँ । त्यसैले डाँडामाथि नै पुगेर सूर्योदय हेर्ने आस मरिसकेको थियो । बाटामा पर्ने एक होटलको छतमा गई दृश्यावलोकन गर्ने योजना बनायौं । अबेरसम्म सुत्ने बानी परेको मलाई बिहानीको त्यो दृश्य नौलो लाग्नु स्वाभाविक नै थियो । वरपर डाँडैडाँडा, त्यसमाथि हिमाल, चराचुरुंगीको चिरबिर अनि हामी भएको ठाउँतिरै लम्किरहेको खच्चडको बथान । सबै निकै सुन्दर थिए, शब्दमा वर्णन नै गर्न नसकिने खालका । केही समयमै हिमालमाथि परेको घामको झुल्काले सूर्योदय भएको संकेत दियो । हामीले ती सबै दृश्य मोबाइलमा कैद गरी ल्याएका छौं ।

त्यो ठाउँमा केही समय अझै व्यतीत गर्न मन थियो । तर, उक्त इच्छामा बाधक बनिदियो साथीको पीपीएलको फाइनल हेर्न पोखरा पुग्ने लालसा । अगाडि दुई कुकुर, पछाडि खच्चडको बथान र बीचमा हामी हँुदै पुन: होटल फर्कियौं । सामान प्याक गरी समयमै पोखरा पुग्नु थियो । किम्सेको बाटो हँुदै पोखरा रंगशाला पुग्दापीपीएल फाइनलको दोस्रो इनिङ्सको पनि अन्त्यतिर बढिरहेको रहेछ ।

twitter : @LuitelBibhu

प्रकाशित : कार्तिक ३०, २०७५ १०:०७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT