विष्णु सापकोटा

विष्णु सापकोटाका लेखहरु :

‘जतिन्जेल मर्दिनँ, त्यतिन्जेल बाँच्नैपर्छ’

म १६ वर्षको थिएँ । विश्व पुँजीवाद अहिलेजति आक्रामक भइसकेको थिएन । त्यसैले हुन सक्छ, फेब्रुअरी– १४ को दिनलाई पश्चिमा देशमा ‘भ्यालेन्टाइन्स् डे’ भन्छन् भन्ने मलाई त्यतिबेला थाहा थिएन । तर, सन् १९८९ को फेब्रुअरी १४ अघिल्ला वर्षहरूको भन्दा चर्चित थियो । र, चर्चाको कारण प्रेम नभई ‘घृणा’ थियो ।

अयोग्यहरूको छटपटी

जसै अब नेपाली राष्ट्रिय मुड सन्निकट आम निर्वाचनको कल्पनाले रंगिन थालेको छ, तसै हाम्रो राजनीतिमा वर्षौंदेखि राज गरिरहेका अयोग्यहरूको अब आफू कतै सधैंका निम्ति बढारिने त हैन भन्ने चिन्ताको छटपटी बढिरहेको छ । निर्वाचनको परिणाम त अहिल्यै अनुमान गर्न गाह्रो छ । तर के चाहिँ अहिले नै बुझ्न सकिन्छ भने, वर्षौंदेखि प्रमाणित अयोग्यताका कारण वर्तमानमा असान्दर्भिक भइसक्नुपर्ने ‘शीर्ष’ तहका अनगिन्ती राजनीतिकर्मीहरू आफ्नो अन्तिम ‘सर्भाइभल’ का लागि जता पायो त्यतै एक थान एकता र तालमेलका लागि आगामी दिनहरूमा मरिहत्ते गर्नेछन् ।

मंसिरमा बिदाइ गर्नैपर्नेहरू

स्थानीय तहको निर्वाचनले देशमा लोकतन्त्र छ भन्ने थोरै भए पनि आभास गराएको छ । संख्या थोरै भए पनि, काठमाडौं, धरान, धनगढी लगायतका चुनावी परिणामले दोहनकारी दलीय दलदलको यथास्थितिलाई तोड्न जनताले शान्त रूपमा आफ्नो विवेक प्रयोग गर्न सक्छन् भन्ने आस देखाएका छन् । आशाको यो सानो ‘स्थानीय’ तरंगबीच, जब मनले सम्भवतः मंसिरमा हुने प्रतिनिधिसभाको ‘राष्ट्रिय’ निर्वाचनको परिदृश्य कल्पना गर्छ, तब त्यो फुरुंग मन निमेषमै भरंग भइहाल्छ ।

राष्ट्रवाद : जनतामाथि षड्यन्त्र

विपरीत प्रस्तावनाबाट विषयलाई हेरौं । उन्नति–प्रगतिको मार्गमा नेपाल यति पछि पर्नुको कारण हो— यहाँका धेरै नेता ‘राष्ट्रवादी’ हुनु । राष्ट्रवाद, राष्ट्रियता र देशप्रेमजस्ता शब्दले बोक्ने अर्थका लाक्षणिक भिन्नतालाई पनि छाडिदिऔं । यसलाई सोझै यसरी भन्दा पनि हुन्छ— नेताहरूले देशलाई माया गर्छु भन्नु जनताविरुद्धको एक प्रकारको षड्यन्त्र हो ।

अयोग्यताको लाजले अतिवाद

रूपमा आफ्नो व्यक्तिगत अयोग्यताका लाजलाई ढाक्न जसरी एउटा वा अर्को अतिवादतिर रुझान देखाइरहेका छन्, त्यसले गर्दा आफूले नेतृत्व गर्ने पार्टीको ‘डीएनए’ नै फेरिने प्रक्रिया पनि सायद सुरु भइसकेको छ । सायद उनीहरूलाई यो यात्राको वैचारिक गन्तव्य के हो या यसको गन्तव्य नै छ कि छैन भन्ने पनि थाहा छैन । र, आफ्नो असरल्ल पोखिइरहेको अयोग्यताको लाजले उनीहरू विभिन्न विशेषताका अतिवादलाई आफ्ना पार्टीमा समाहित बनाउन प्रवृत्त भएका छन् । 

बौद्धिक संस्कृतिमा मार्क्सवादी छाया

सांस्कृतिक पुनर्जागरण भने पनि या आधुनिक बौद्धिक परम्पराको सुरुआत, नेपालमा यसको इतिहास सय वर्ष पुग्न पनि बाँकी नै छ। विक्रम संवत् १९९०–२००० को दशकभन्दा पाँच–सात सय वर्षअगाडिको ‘भारतवर्ष’का जुन सामूहिक ज्ञान परम्पराहरू छन्, तिनलाई अहिलेका आधुनिक राज्यहरूले गच्छेअनुसार आफ्नो भनेर दाबी गर्ने कर्म त इतिहासको नियमित प्रक्रिया नै हो ।

बौद्धिक मध्यमवर्गको विडम्बना

इतिहासको प्रत्येक कालखण्डले आफ्नो समयको समस्यालाई ठूलो देख्नु स्वाभाविक होला तर परिवर्तनका निम्ति भनेर राजनीतिक संगठन बन्न थालेको आठ दशकको नेपाली इतिहासमा यसअघि सबै दल एकैचोटि उत्तिकै दिशाहीन कहिल्यै भएका थिएनन् ।

नेपाली वामपन्थीको मनोविश्‍लेषण, सप्रेम

टुटफुटका नरोकिने शृंखलाले त्यसै मर्माहत भएको नेपाली वामपन्थी पंक्तिलाई यस्तो बेला धेरै कडा प्रश्न सोध्नु पनि गैरमाक्र्सवादी अन्यायजस्तो लाग्न सक्छ । पूरै पथभ्रष्ट भइनसकेकामध्ये धेरै वामपन्थी दलका औपचारिक बन्धनमा भन्दा बरु बुद्धिजीवी समुदाय र अन्यत्र बाहिरै होलान् ।

आफैंतिर कति फर्कने ?

वैचारिकता जे भए पनि माओवादी जनयुद्धदेखि २०६२–६३ को जनआन्दोलन, मधेसदेखि महिला र जनजाति आन्दोलनसम्म सबैको एउटा साझा लक्ष्य नेपाली राज्यको चरित्र फेर्नु थियो । इच्छा भएर होस् वा बाध्यता, राज्यको चरित्र फेर्ने विधिका रूपमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्र र शासकीय स्वरूपका लागि संघीयता त्यति बेलाको निर्णायक आन्दोलन र राजनीतिक शक्ति सबैका वैधानिक कार्यसूची थिए ।