विष्णु सापकोटा

विष्णु सापकोटाका लेखहरु :

तपाईं के सोच्दै हुनुहुन्छ ?

अरू विषय विनिर्माण गर्नुपरे बिस्तारै, सोचेर गर्नुहुन्थ्यो, ‘अन्तर्मन’ को आवाज सुन्दै । जब विनिर्माणको विषय नै स्वयम् ‘सोचाइ’ छ भने सोच्न कहाँबाट सुरु गर्ने ? यस्तो अप्ठ्यारो परेका बेला आफ्नै अन्तर्मनलाई सोध्नुहुन्थ्यो । जसलाई ‘अन्तर्मन’ भनिन्छ लेख्न बसेको मूल विषयले त्यो नै बिभरको छ भन्छ ।

नेपाल : उत्तर-परिवर्तनको चरणमा

निर्वाचन हुनुपर्ने थियो । भयो, सकियो । फेरि पनि शेरबहादुर देउवा, पुष्पकमल दाहाल र खड्गप्रसाद ओलीमध्ये एक वा अर्कोलाई पाँच वर्षसम्म पालैपालो प्रधानमन्त्री बन्ने प्राविधिक वैधता दिएको यस निर्वाचनबाट धेरै उत्साहित हुनु भनेको नागरिकका रूपमा आफ्नै आत्मसम्मानलाई चोट पुर्‍याउनु हो । त्यसैले यसलाई यत्ति भनेर छाडौं- जे नहोस् भन्ने थियो, त्यही हुने भयो । 

छायाहरूको प्रतिस्पर्धा

मंसिर ४ को निर्वाचन पनि एउटा राष्ट्रिय चाड नै हुनुपर्ने हो तर हुँदै छैन । भ्रष्ट, अयोग्य र प्रतिगामीहरूलाई सत्तामा दोहोरिनका लागि चोख्याउने निश्चित जस्तै देखिएको आगामी निर्वाचनलाई ‘पवित्र लोकतान्त्रिक पर्व’ मान्न मनले मानेकै छैन ।

‘जतिन्जेल मर्दिनँ, त्यतिन्जेल बाँच्नैपर्छ’

म १६ वर्षको थिएँ । विश्व पुँजीवाद अहिलेजति आक्रामक भइसकेको थिएन । त्यसैले हुन सक्छ, फेब्रुअरी– १४ को दिनलाई पश्चिमा देशमा ‘भ्यालेन्टाइन्स् डे’ भन्छन् भन्ने मलाई त्यतिबेला थाहा थिएन । तर, सन् १९८९ को फेब्रुअरी १४ अघिल्ला वर्षहरूको भन्दा चर्चित थियो । र, चर्चाको कारण प्रेम नभई ‘घृणा’ थियो ।

अयोग्यहरूको छटपटी

जसै अब नेपाली राष्ट्रिय मुड सन्निकट आम निर्वाचनको कल्पनाले रंगिन थालेको छ, तसै हाम्रो राजनीतिमा वर्षौंदेखि राज गरिरहेका अयोग्यहरूको अब आफू कतै सधैंका निम्ति बढारिने त हैन भन्ने चिन्ताको छटपटी बढिरहेको छ । निर्वाचनको परिणाम त अहिल्यै अनुमान गर्न गाह्रो छ । तर के चाहिँ अहिले नै बुझ्न सकिन्छ भने, वर्षौंदेखि प्रमाणित अयोग्यताका कारण वर्तमानमा असान्दर्भिक भइसक्नुपर्ने ‘शीर्ष’ तहका अनगिन्ती राजनीतिकर्मीहरू आफ्नो अन्तिम ‘सर्भाइभल’ का लागि जता पायो त्यतै एक थान एकता र तालमेलका लागि आगामी दिनहरूमा मरिहत्ते गर्नेछन् ।

मंसिरमा बिदाइ गर्नैपर्नेहरू

स्थानीय तहको निर्वाचनले देशमा लोकतन्त्र छ भन्ने थोरै भए पनि आभास गराएको छ । संख्या थोरै भए पनि, काठमाडौं, धरान, धनगढी लगायतका चुनावी परिणामले दोहनकारी दलीय दलदलको यथास्थितिलाई तोड्न जनताले शान्त रूपमा आफ्नो विवेक प्रयोग गर्न सक्छन् भन्ने आस देखाएका छन् । आशाको यो सानो ‘स्थानीय’ तरंगबीच, जब मनले सम्भवतः मंसिरमा हुने प्रतिनिधिसभाको ‘राष्ट्रिय’ निर्वाचनको परिदृश्य कल्पना गर्छ, तब त्यो फुरुंग मन निमेषमै भरंग भइहाल्छ ।

राष्ट्रवाद : जनतामाथि षड्यन्त्र

विपरीत प्रस्तावनाबाट विषयलाई हेरौं । उन्नति–प्रगतिको मार्गमा नेपाल यति पछि पर्नुको कारण हो— यहाँका धेरै नेता ‘राष्ट्रवादी’ हुनु । राष्ट्रवाद, राष्ट्रियता र देशप्रेमजस्ता शब्दले बोक्ने अर्थका लाक्षणिक भिन्नतालाई पनि छाडिदिऔं । यसलाई सोझै यसरी भन्दा पनि हुन्छ— नेताहरूले देशलाई माया गर्छु भन्नु जनताविरुद्धको एक प्रकारको षड्यन्त्र हो ।

अयोग्यताको लाजले अतिवाद

रूपमा आफ्नो व्यक्तिगत अयोग्यताका लाजलाई ढाक्न जसरी एउटा वा अर्को अतिवादतिर रुझान देखाइरहेका छन्, त्यसले गर्दा आफूले नेतृत्व गर्ने पार्टीको ‘डीएनए’ नै फेरिने प्रक्रिया पनि सायद सुरु भइसकेको छ । सायद उनीहरूलाई यो यात्राको वैचारिक गन्तव्य के हो या यसको गन्तव्य नै छ कि छैन भन्ने पनि थाहा छैन । र, आफ्नो असरल्ल पोखिइरहेको अयोग्यताको लाजले उनीहरू विभिन्न विशेषताका अतिवादलाई आफ्ना पार्टीमा समाहित बनाउन प्रवृत्त भएका छन् । 

बौद्धिक संस्कृतिमा मार्क्सवादी छाया

सांस्कृतिक पुनर्जागरण भने पनि या आधुनिक बौद्धिक परम्पराको सुरुआत, नेपालमा यसको इतिहास सय वर्ष पुग्न पनि बाँकी नै छ। विक्रम संवत् १९९०–२००० को दशकभन्दा पाँच–सात सय वर्षअगाडिको ‘भारतवर्ष’का जुन सामूहिक ज्ञान परम्पराहरू छन्, तिनलाई अहिलेका आधुनिक राज्यहरूले गच्छेअनुसार आफ्नो भनेर दाबी गर्ने कर्म त इतिहासको नियमित प्रक्रिया नै हो ।