सञ्जय आचार्य

सञ्जय आचार्यका लेखहरु :

आबेनोमिक्स र जापानी अर्थतन्त्र

गत साता जुलाई ८ का दिन जापानी पूर्वप्रधानमन्त्री सिन्जो आबेको गोली हानी हत्या गरियो । जापानी जलसेनाका पूर्वसैनिक एक सनकी व्यक्तिले चुनावी सभालाई सम्बोधन गरिरहेका उनलाई पछाडिबाट गोली हानी हत्या गरेको थियो ।

रूस–युक्रेन द्वन्द्वका आर्थिक झड्काहरू

द्वन्द्वको पृष्ठभूमिरूस–युक्रेन द्वन्द्वको पृष्ठभूमिलाई दुइ दृष्टिकोणबाट हेर्न सकिन्छ । पहिलो, वार्सा संगठन विघटन हुँदाको अवस्था, र दोस्रो, युक्रेनमा रहेका रूसी मूलका जनताको भूमिका । रूसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले सन् १९९० मा वार्सा सन्धि संगठन विघटन गरिँदाको समझदारीको कुरा उठाएका छन् । उनले वार्सा संगठन विघटन गर्दा नाटो पूर्वी युरोपतर्फ एक इन्च पनि विस्तार हुने छैन भन्ने समझदारी गरिएको तर हाल अमेरिकाले त्यसको उल्लंघन गरेको आरोप लगाएका छन् ।

श्रीलंका–संकटको अन्तर्य

श्रीलंका केही महिनादेखि गहिरो आर्थिक संकटमा फसिरहेको छ । यस मुलुकको इतिहासमा यस्तो आर्थिक संकट ७३ वर्षपछिको सबैभन्दा ठूलो हो । सर्वसाधारण नागरिकको जीवन दिन–प्रतिदिन कष्टकर बन्दै गएको छ । संकटबाट मुलुक चाँडै बाहिर निस्कने भरोसालाग्दो आधार हालसम्म देखिएको छैन । यस संकटका पछाडि थोरै बाह्य कारण भए पनि धेरै आन्तरिक कारण छन् । पेट्रोलियम पदार्थको चर्को मूल्यवृद्धि, घट्दो विप्रेषण र रूस–युक्रेन युद्धजस्ता कारणले बाह्य क्षेत्रलाई संकटोन्मुख बनाए पनि मूल रूपमा सस्तो लोकप्रियताका लागि लिइएका राजनीतिक निर्णयहरू, गलत आर्थिक नीतिजस्ता घरेलु कारणहरूले नै मुलुकलाई संकटको भुमरीमा धकेलेका हुन् ।

पुँजीगत खर्च सुधारको दीर्घकालीन बाटो

बढ्दो व्यापार घाटा र भुक्तानी असन्तुलन, घट्दो विप्रेषण, पुँजीगत खर्च गर्न सक्ने क्षमतामा निरन्तर ह्रास, बैंकिङ क्षेत्रमा तरलताको अभाव, बढ्दो मूल्यवृद्धि र बढ्दो राष्ट्रिय ऋण नेपाली अर्थतन्त्रका मूलभूत समस्या हुन् । हुन त नेपाली अर्थतन्त्रमा छुट्टाछुट्टै रूपमा देखा परिरहने समस्या हुन् यी तर सबै परिस्थिति एकैसाथ गुजुल्टिएर समष्टिगत आर्थिक परिवेशलाई नै जटिल बनाएको भने विगत दुई दशकमा पहिलो पटक नै हो ।

एमसीसी, बीआरआई र ओकसको भुमरी

केही वर्षदेखि एसिया–प्यासिफिक क्षेत्रमा दुई शक्तिराष्ट्रहरू अमेरिका र चीनको बढी चासो र संलग्नताले तरंग पैदा गरेको छ । उत्तरमा मंगोलियादेखि दक्षिणमा न्युजिल्यान्डसम्म र पूर्वमा ओसिनियादेखि पश्चिममा पाकिस्तानसम्मको यो क्षेत्र आर्थिक र सामरिक दृष्टिले अति महत्त्वपूर्ण छ ।

अफगान मामिला र वित्तीय संकट

सन् २००१ मा तालिबान शासनको अन्तिम वर्षमा झन्डै ९० प्रतिशत अफगान जनताको प्रतिदिनको औसत आम्दानी २ अमेरिकी डलरभन्दा कम थियो, भने ५० प्रतिशतभन्दा बढी जनसंख्याको प्रतिव्यक्ति दैनिक आय १ डलरभन्दा थोरै थियो । मुलुकको आधा जनसंख्या महिलालाई रोजगारीविहीन बनाइएको थियो । मानवीय संसाधनको उपयोग हुन सकेको थिएन । मुलुकको वार्षिक आयात व्यापार १ अर्ब डलरभन्दा कम थियो । दुई दशकको खुलापन र विदेशी लगानीले प्रतिव्यक्ति आय तीन गुणा र वैदेशिक व्यापार आठ गुणाले वृद्धि भएको छ ।

बजेटमा गुणात्मक सुधार

कोभिड–१९ को दोस्रो लहरसँगै मुलुक आर्थिक वर्ष २०७८/७९ का लागि नयाँ संघीय बजेटको पर्खाइमा छ । इतिहासमा यस्ता धेरै मोड आउँछन् जहाँ धेरै संकट जेलिएर एउटा विशिष्ट परिस्थितिको निर्माण हुन्छ र त्यसै परिस्थितिमा सरकारी राजस्व र खर्चको पनि व्यवस्थापन गर्नुपर्ने हुन्छ । नेपालमा कोरोना संकटले ल्याएको मानवीय संकटसँगै आर्थिक र राजनीतिक अस्थिरताहरू पनि थपिएका छन् ।

कसको हितमा कृषिमा वैदेशिक लगानी ?

सरकारले हालै कृषिमा वैदेशिक लगानी खुला गरेपछि नेपालका कृषि र औद्योगिक क्षेत्र तरंगित बनेका छन् । कामचलाउ सरकारले संसद् नभएका बेला हतार गरेर यो निर्णय गर्नुका आशयहरू के–के हुन सक्छन्, चर्चाको विषय बनेको छ ।

कृषि कर्मको रूपान्तरणमा चिनियाँ अनुभव

कृषि सुधारका प्रयासहरू लागू गर्नुअघि चिनियाँ कृषि प्रणाली अत्यन्त नाजुक थियो । भोकमरी सामान्य थियो । सन् १९५० मा जमिन र पशु चौपायाहरू सरकारी नियन्त्रणमा लगिएपछि चिनियाँ कृषिले सुरुमा ज्यादै दुर्दिनहरूको सामना गर्नुपर्‍यो ।

चिनियाँ आर्थिक प्रगतिको अन्तर्य

समकालीन विश्वमा चिनियाँ आर्थिक उपलब्धिहरूबारे निकै धेरै लेख भेटिए पनि चिनियाँ सफलतापछाडिका कारकहरूबारे निकै कम बौद्धिक विश्लेषण गरिएको पाइन्छ । नेपालमा स्थायी प्रकृतिको वामपन्थी सरकार छ तर उसले चिनियाँ शैलीको आर्थिक विकासको खाका बुझेको छनक साढे दुई वर्षको अनुभवले देखाउँदैन । यस लेखले यही आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्ने प्रयास गरेको छ ।