कृष्णप्रसाद पौडेल

कृष्णप्रसाद पौडेलका लेखहरु :

सन् २०२१ मा खाना र खेतीपाती

खाना र प्रकृतिमा भएको समानान्तर विघटन अघिल्ला वर्षहरूकै अक्षमताका प्रतिफल हुन्, जसबाट मानिससहित समग्र प्रकृतिमा दिनदिनै संकट थपिने क्रम जारी छ । सन् २०२१ कसरी अपवाद हुन्थ्यो र ? खास गरी, नसर्ने दीर्घरोगले मानव स्वास्थ्य झनै संकटग्रस्त भयो भने जीवनका प्राथमिक आधार हावा, पानी र समग्र प्रकृतिको स्वास्थ्य अकल्पनीय रूपमा बिग्रेको थाहा भयो । सतहमा देखिएका यी केही संकट मानव सभ्यताका लागि नै आसन्न विपद् भएको ठहर गरी दिगो विकासको परिकल्पना गरेको समेत तीन दशक पूरा भएको छ । आपसी स्वार्थ बाझिएर बेलाबेला ओझेल पारिएका यी सवाल फेरि विश्वव्यापी चर्चामा आए । विश्व खाद्य प्रणाली सम्मेलन, जलवायु सम्मेलन र कोभिड–१९ को चर्चा गर्ने औपचारिक भेला–मेलासमेत भए तर कृत्रिम रसायन, विषादी, खनिज ऊर्जा र प्रकृतिदोहन सच्याउने कुनै सार्थक पहल भने भएन ।

खेतीकिसानीको मर्म बुझौं, एमाले गण

सम्पूर्ण एमाले गण अभिवादन !सबभन्दा पहिले यहाँहरूको उत्सवमय दसौं महाधिवेशन सफलतापूर्वक सम्पन्न होस् भन्ने कामना गर्छु । यो उत्सवमा पाल्नुभएका प्रतिनिधिहरूले विवेकपूर्ण निर्णय लिएर हाम्रो उन्नतिमा यस पार्टीको योगदान अझ सशक्त बनाउने प्रतिबद्ध नेतृत्व छनोट गर्नुहुनेछ भन्ने अपेक्षासमेत राखेको छु ।

हाम्रो विवेकको पर्खाइमा खेतीपाती

खानाका लागि खेतीपाती अहिले द्विविधा र दोधारमा पर्दै संकटको दोबाटोमा आइपुगेको छ । यो दोबाटो प्रविधिको मात्र भर परेर प्रकृति नियन्त्रणको उन्माद बोकेको कृत्रिम बौद्धिकता अपनाउने कि प्रकृतिसम्म उन्नतिको आधार बनाउँदै मानव जीवन पूर्णतातर्फ अग्रसर हुने भन्ने बहसमा अलमलिएको छ ।

खेतीपातीले बिराएको बाटो

सामान्य कामकाजी मानिस अक्सिजन, पानी र खाना नभए कति दिन बाँच्ला ? यसको सहज उत्तर हो— क्रमशः तीन मिनेट, तीन दिन र तीन हप्ता । हाम्रो जीवन सम्भव बनाउन हावा, पानीपछि सबैभन्दा नभई नहुने खानेकुरा र यो उब्जाउने, थन्काउने र बनाउने १० हजार वर्ष पुरानो खेतीपाती गत सात दशकमै विश्वभरि नै यति धेरै विषाक्त र उद्यमी किसान यति छिट्टै उपेक्षित हुन कसरी सम्भव छ ? यो प्रश्न अहिले सबैभन्दा पेचिलो भएको छ । 

खानेकुराको चेत

हर्मोन ग्रन्थिहरूले पाचनक्रिया, शारीरिक तथा मानसिक वृद्धिलगायत गतिविधिलाई व्यवस्थित गर्न हर्मोन उत्पादन गर्छन् । हर्मोनको गडबढीले कोलेस्ट्रोल, इन्सुलिन, पित्त, रक्तचापमा घटीबढी हुन्छ ।

प्रकृतिमैत्री खेतीपाती र दिगो खाद्य संस्कृति

विकास अर्थात् समृद्धि भनेको हामीले अहिलेका आवश्यकता पूरा गर्दा आगामी पुस्ताहरूले आफ्ना आवश्यकताहरू पूरा गर्ने क्षमतामा कुनै सम्झौता गर्नु नपर्ने प्रणाली हो भन्दै संयुक्त राष्ट्रसंघले सन् १९९२ मा सामाजिक स्वीकार्यता भएको, आर्थिक रूपमा व्यावहारिक र दिगो पर्यावरणमा आधारित विकास लक्ष्य अनुमोदन गर्‍यो ।

कसैलाई किन चाहियो चुरे !

बजेट वक्तव्यमार्फत अर्थमन्त्रीले चुरेमाथि विकासे आक्रमणको घोषणा गरेका छन् । यसको विरोध गर्ने विपक्षीले उपयुक्त विकल्पको प्रस्तावबिनै आफ्नो धर्म निर्वाह गरेका छन् । हुन त यो कुनै आकस्मिक प्रस्ताव हैन, माटो र पानी बेचेर चुरे र तराई–मधेसका जनसमुदायको उठीबास गराउँदै भारतीय शासकलाई सान्त्वना पुरस्कार टक्य्राउने कथित नस्लीय राष्ट्रवादको निरन्तरता मात्र हो । छ दशकदेखि यो क्रम निरन्तर छ ।

बीउमा परचक्री नियन्त्रण

खाद्य तथा कृषि अभियन्ता वन्दना शिवाले किसानको बीउमा बहुराष्ट्रिय कम्पनीको गिद्धेदृष्टि परेको सन्दर्भमा भनेकी छन्, ‘खाना नियन्त्रण गर्दा समाज नै नियन्त्रित हुन्छ, त्यस्तै बीउ नियन्त्रण गर्दा पृथ्विको जीवन्त प्रक्रिया नै बन्धक बन्छ ।’ उनको यो भनाइमा किसानी र बीउको मर्का लुकेको छ । उपनिवेशी शासकहरूले बहुराष्ट्रिय कम्पनीलाई फाइदा हुने गरी काम गरिरहेका छन् र यो नेपालमा पनि लागू हुन्छ ।

नपलाएको प्रकृतिचेत

हामी धेरैले याद नगरे पनि विषाक्त माटो, पर्यावरण र प्रकृतिको निर्मम दोहनका कारण यो पृथ्वीको जैविक प्रक्रिया निरन्तर विघटन भइरहेको छ । आगामी पुस्ताका मानिसले आजभन्दा बढी कष्ट झेल्नुपर्ने आकलन भैरहेको छ ।

माटाको मरण, प्रकृतिको विघटन

पोहोर कोरोनाले हाम्रो खाना र खेतीपातीको समग्र चेतनालाई प्रश्न गर्‍यो । यसले खेतीपातीको दुरुह अवस्था, यही कारण निम्तिएका समस्याहरू र यसका प्रत्यक्ष र परोक्ष कारणहरू सबैले देख्ने गरी सतहमा ल्याइदियो । यसले निम्त्याएको संकटसँगै, हाम्रो खानेकुराको वासलात, उत्पादन सामग्री, सेवा र सहायताको उपलब्धता र वितरण, बढ्दो आयात र परनिर्भरताजस्ता आयाममा देखिएका समस्या र चुनौती उजागर भए ।