कमल मादेन

नेपालमा नपाइएको बामपुड्के बँदेल 

इन्द्रराज उपाध्यायको विज्ञान पुस्तक ‘कन्सेप्चुयल साइन्स एन्ड इन्भारोमेन्ट’ ललितपुरको एक माध्यमिक विद्यालयमा पढाइ हुन्छ । पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा स्वीकृत यस पुस्तकमा कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्षण क्षेत्रभित्र ‘पिग्मी हग’ पाइन्छ भन्ने उल्लेख छ । तर, उपाध्यायले उल्लेख गरेझैं कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्षणमा ‘पिग्मी हग’ पाइँदैन ।

संकटापन्‍न ब्वाँसो

राजन अमिन, हेमसागर बराल र अन्यको नेपालको स्तनधारी वन्यजन्तुको अवस्थाबारे लेख ‘जर्नल अफ थ्रेटेन्ड ट्याक्सा’ भोलुम–१० अंक ३ (सन् २०१८) संस्करणमा छापिएको छ । त्यस अनुसार नेपालमा पाइएका २ सय १२ स्तनधारी वन्यजन्तु प्रजातिमध्ये ४९ प्रजातिको अवस्था खतरामा छ ।

कोशी टप्पुमा रानीचरा

वाइल्डलाइफ फोटोग्राफर संजय था श्रेष्ठ कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष र यसको आसपासको क्षेत्रमा ५ वर्षदेखि तस्बिर खिच्दैछन् । उनको क्यामेरामा त्यहाँ पाइने सबैजसो दुर्लभ पन्क्षीको तस्बिर कैद भइसकेको छ । वन्यजन्तु पर्यटन व्यवसायीसमेत रहेका श्रेष्ठले २३ जनवरी २०२० मा एक अर्को दुर्लभ पन्क्षीको तस्बिर खिचे ।

पुस्तकमा नलेखिएको चरा पर्यटन

प्रत्येक हिउँदमा २ दर्जनभन्दा बढी पानीहाँस आगन्तुक पन्क्षीका प्रजाति नेपाल आउँछन् । प्रत्येक वर्ष गरिने आगन्तुक पन्क्षी गणना अनुसार तिनीहरू कोशीटप्पु, मोरङको बर्जु ताल, कपिलवस्तुको जगदीशपुर ताल, कैलालीको घोडाघोडी ताल, काठमाडौंको टौदह लगायत सिमसार क्षेत्रमा विचरण गर्छन् । जाडो याममा हाम्रा सिमसार क्षेत्रमा मात्रै विचरण गर्न आउने सबैजसो आगन्तुक पन्क्षीहरू साइबेरियाका हुन् ।

संखुवासभामा स्याहारिँदै क्यान्सररोधी सतुवा

सतुवा यस्तो दुर्लभ वनस्पति हो, जसको उपयोग क्यान्सर जस्तो घातक रोगको उपचारमा गर्ने गरिन्छ । यो वनस्पति जति बहुमूल्य छ, उमार्न त्यति नै कठिन पनि । बीउ उमार्न नसकिने भएकाले जरा गानोबाटै बिरुवा तयार गर्ने विधि झन्झटिलो छ । यसको बीउ प्राकृतिक रूपमा उम्रन त उम्रन्छ, तर अत्यन्त नगण्य मात्रामा । 

कमल मादेनका लेखहरु :

रूख मासेर वन व्यवस्थापन !

गत फागुनमा सुनसरी पुग्दा वैज्ञानिक वन व्यवस्थापन कार्यक्रम अन्तर्गत चक्लाबन्दी गरिएका ठाउँ हेर्न गएको थिएँ । ती ठाउँ खेतीपाती लगाउन झोडा फँडानी गरिएझैँ कहालीलाग्दा थिए । एक-दुई माउ रूख राखेर अरू रूखबुट्यान सखाप पारिएको रहेछ ।

पानी बिरालोलाई मायाको खाँचो

पानी बिरालो (फिसिङ क्याट) बिरालो समुदायको मूलतः माछा खाने वन्यजन्तु हो । दक्षिणी र दक्षिणपूर्वी एसियाका सिमसार क्षेत्रमा पाइन्छ, यो वन्यजन्तु । हाम्रा तराईको मल्लाह समुदायले माछा मारी जीवन निर्वाह गर्छ । त्यही भएर मुख्य आहार माछा भएको पानी बिरालोलाई ‘मल्लाह बिरालो’ भन्ने गरेको पनि पाइन्छ ।

भालुले भलो गर्छ

हिमालहरू आफूमात्रै उभिएका छैनन्, सिंगो हिमाली सभ्यता बोकेर बसेका छन्  । हिमाल भनेको चुचुरोमात्र होइन, त्यस भेगको जनजीवन र जैविक विविधता पनि हो  ।

थरीथरीका गुराँस

गुराँसका प्रजातिहरू फागुनदेखि जेठसम्म फुल्छन् । यसबीच पत्रपत्रिकामा अक्सर गुराँसबारे समाचार आइरहन्छन् । त्यसमा नेपालमा पाइएको गुराँस प्रजातिको संख्या उल्लेख हुन्छ । पर्या–पर्यटनका निम्ति गुराँस प्रजातिको विविधताले छुट्टै महत्त्व राख्छ । सरकारले यो वर्ष गुराँस सम्बन्धी दुई पुस्तक सार्वजनिक गरेको छ ।

संकटमा सालक

सालक विगत केही दशकयता संसारभर अत्यधिक गैरकानुनी रूपमा बेचबिखन हुन्छ । चोरी सिकारी हुने वन्यजन्तुको पहिलो स्थानमा सालक आउँछ । यसैले सालक हिजोआज विश्वभर सबैभन्दा बढी चर्चा पाइरहेको वन्यजन्तु हो । चीन र भियतनाममा पहिले सालकको मासु लगायत खबटा, नङ्ग्रा, छाला उपभोग हुन्थ्यो । हिजोआज संसारभर यसको उपभोक्ता बढेका छन् ।