कमल मादेन

कमल मादेनका लेखहरु :

सुनाखरी दुःखान्त

अर्किड्सका फूल सुन्दर हुन्छन् । जति सुन्दर हुन्छन्, उत्तिकै बहुमूल्य । जैविक औषधीय रसायन खोजकर्ताले यसका पात, जरा गानो/ट्युबर, काण्ड गानो (सिउडोबल्ब) बाट महत्त्वपूर्ण औषधि बनाएका छन् । त्यसैले अत्यधिक रूपमा संकलन भई यसको अवैद्य व्यापार हुने गरेको छ ।

बहुउपयोगी औट्याङ्गा जोगाऔं

केहीअघि सुनसरीको रामधुनी नगरपालिका–६ स्थित आफन्त टोल तथा कुमरखत सामुदायिक वनमा औट्याङ्गाको बिरुवा रोपिएको थियो । गत वर्ष इटहरीका मित्र माधव कोइरालाले जंगली फल भन्दै यसको बोट देखाएका थिए, जुन १२/१५ फिट अग्लो थियो । ६–७ वर्षअघि कतैबाट ल्याएर रोपिएको रहेछ ।

जंगली याक संरक्षित हो कि होइन ?

जंगली याक नेपालको कानुन अनुसार संरक्षित वन्यजन्तु हो । एक दशकअघिसम्म यो वन्यजन्तु नेपालमा पाइन्छ वा पाइन्न भन्ने स्पष्ट थिएन । नेपालमा कसैले देखेको विवरणसमेत प्रकाशित भएको थिएन । सन् २०१३ मा ‘प्रकृतिका साथीहरू’ संस्थाका अनुसन्धानकर्ताहरू हुम्लाको लिमी उपत्यका पुगेका थिए । उनीहरूले त्यहाँको थुंगलिङ गाउँमा जंगली याकको टाउको र छाला फेला पारे ।

तोप्केगोला र तोप्केगोलेन्सिसहरू

लिम्बूको आदिमकालको बसोबासस्थल संखुवासभास्थित अरुण खोला पूर्वको हिमाली तथा पहाडी भेग हो । त्यहाँका ओढार, ढुंगा, पहाड, खोला, पोखरी, बोटबिरुवा तथा जनावरसँग लिम्बूका प्रागैतिहासिक कालदेखिका कथा जोडिएका छन् । तिनै कथालाई समग्रमा मुन्धुम भनिन्छ । तेह्रथुमको लालीगुराँस नगरपालिकाले मुन्धुमले चर्चेका ठाउँहरूलाई मुन्धुमी पदमार्गका रूपमा स्थापित गर्न स्थलगत अध्ययन सुरु गरेको छ ।

नेपालमा ढुंगे युगको हतियार कारखाना

उपल्लो मुस्ताङस्थित चोखोपानी र मेब्राकका मानव निर्मित गुफाहरूमा २४–३४ सय वर्षपहिलेका मानव कंकाल र ममीभूत सन् १९८२ र १९९५ मा फेला परेका थिए । मुस्ताङको दक्षिण सिमाना जोडिएको म्याग्दी जिल्लाको कालीगण्डकी किनारमा नार्च्याङ गाउँ पर्छ र यसको आसपासका क्षेत्रमा पनि मानव चहलपहल थियो थिएन, खोजीको विषय हो ।

कठघरामा कैरत–किरात 

इमानसिं चेम्जोङले लेखेका छन्– ‘किरात समुदाय मध्यपूर्वबाट दक्षिण एसियामा आए । प्राचीनकालमा मध्यपूर्वमा चलनचल्तीमा रहेको ‘किर्यत’ वा ‘किर्जथ’ शब्दबाट अपभ्रंस भई किरात शब्द बनेको हो ।’ तर, किरातीहरु मध्यपूर्वबाट दक्षिण एसियामा आएको र ‘किर्यत’ वा ‘किर्जथ’ अपभ्रंस भई ‘किरात’ शब्द बनेको तथ्य पुष्टि हुँदैन । लेखक कमल मादेनको खेजीमेली छ– ‘किरात समुदाय उत्तर र पूर्वबाट नेपाल आएका हुन् । प्राचीन मंगोलियामा ‘कैराती’ शब्द प्रचलनमा थियो । र, ‘कैराती’ अपभ्रंस भई ‘किरात’ शब्द प्रचलनमा आएको हो ।’ 

रेड पान्डाको संरक्षण र पर्यटन

दुई वर्षअघिसम्म संसारभरका हाब्रे (रेडपान्डा) हरू एकै प्रजातिका मानिन्थे । अर्जुन थापाले विद्यावारिधि गर्ने क्रममा नेपालदेखि चीनको युनानसम्मका हाब्रेको आनुवंशिक अध्ययन गर्दा ती दुई प्रजातिका रहेको पत्ता लगाए (हेर्नुस्, ‘इभोलुसनरी बाइलोजी’, भोल्युम ६ अंक ९, २६ फेब्रुअरी २०२०) । त्यसमा चीनको यालु जाङ्बु अर्थात् ब्रह्मपुत्र नदीको पश्चिमतर्फ पाइने हाब्रेलाई हिमालयन रेड पान्डा र त्यसभन्दा पूर्व म्यान्मार तथा चीनमा पाईने हाब्रेलाई चाइनिज रेड पान्डा नाम दिइएको छ । अर्को अनुसन्धानले अरुणाचलमा पनि चाइनिज रेड पान्डा पाइने देखाएको छ ।

अनि खयरले नाम पायो ‘सेनेगालिया क्याटचु’

कमल अधिकारीको ‘तामाङ समुदायको परम्परागत ज्ञान र मुख्य उपचार पद्धतिहरू’ पुस्तकमा जैविक तथा अजैविक वस्तुको उपयोगबारे दैनान्दिन आउने समस्याका निम्ति उपयोगी जानकारी छ । मकवानपुरमा हातखुट्टा मर्किंदा वा भाँचिँदा खयरको बोक्राको लेप लगाइँदो रहेछ । खयर पतझड प्रकृतिको रूख हो । यसको काठबाट खाने पानका लागि कत्थालगायत अनेकन् औद्योगिक वस्तु बन्छन् ।

जलथल विविधता

करिब ५३ सय हेक्टरमा फैलिएको झापास्थित जलथल जंगलमा पाइएका जैविक विविधताबाट विशेषतः वनस्पति अध्येयताहरू अचम्ममा छन् । किनभने केही वर्षयता त्यहाँ मुलुकमा अन्यत्र कतै नभेटिएका वनस्पति उल्लेख्य मात्रामा भेटिए । अर्को कुरा, यो तराई क्षेत्रमा रहेको जंगल हो तर पहाडी भेगमा मात्र पाइने रूख प्रजाति बग्रेल्ती छन् । त्यो भनेको वनस्पतिसम्बन्धी मौजुदा तथ्यांकमै नयाँ जानकारी हो ।

नेपालमा १७८ वर्षपछि फेला परेको चरा

झापाको काँकरभिट्टाका वाइल्डलाइफ फोटोग्राफर देवेन खरेल यही माघ १७ गते इलामको रोङ गाउँपालिकामा आफूले नचिनेको वर्बलर समूहको एउटा चराको फोटो खिचे । निकै खोजबिनपछि उनी त्यो चरा ब्राउन बुस वर्बलर हो भन्ने निष्कर्षमा पुगे । यो चरा नेपालमा ब्रायन हड्सनपछि अरूले अहिलेसम्म भेटेको छैन भनी लेखिएको छ ।