छालाको स्याहार- स्वास्थ्य - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

छालाको स्याहार

डा. प्रज्वल पुडासैनी

काठमाडौँ — चिसो हावामा आर्द्रता र ओस अर्थात् ‘मोइस्चर’ कम हुन्छ । लामो समय हिटर वा आगोछेउ बस्दा छालाका कोषिकामा पानीको मात्रा कम भई विभिन्न समस्या देखिने गर्छन् ।

जाडोमा लगाइने ऊनीका लुगा र अत्यधिक प्रयोग गरिने तातोपानीले पनि छालालाई असर गर्छ । धेरै तातोपानीले छालामा भएका प्राकृतिक तेललाई नष्ट गर्छ र छाला थप सुक्खा बनाउँछ । प्राकृतिक तेल बनाउने ग्रन्थीहरू कम हुनाले हातको छाला फुट्ने समस्या बढी हुन्छ । जाडोमा छाला सुक्खा हुने, ओठ फुट्ने, छाला निस्किने र घाउ हुने सम्भावना बढी देखिन्छन् ।

एक्जेमा : एक्जेमा संसारका धेरै मानिसमा देखिने छालाको ‘इन्फ्लामेटोरी’ रोग हो । चिसो मौसममा छालामा पानीको मात्रा कम हुन्छ । यसले आफ्नो संरचना कायम राख्‍न नसक्ने र बाहिरी वातावरणका कारण कीटाणुले छालामा संक्रमण गर्ने हुँदा मुख्यत: सुक्खा छालामा यो रोग देखिन्छ ।

चिसोबाट बच्न हिटर वा आगो नजिक बसिरहने बानीले छालामा थप सुक्खापन निम्त्याउँछ । यसरी सुक्खा भएको छालामा ‘जेरोटिक एक्जेमा’ देखिन्छ । छाला चिलाउने, पोल्ने, बिझ्ने र फुस्रो भई छालाका पत्र निस्किने र घाउ हुने हुन्छ ।

सुक्खा हावा र ऊनीका लुगाले बालबालिका र वयस्कमा ‘एटोपिक एक्जेमा’ देखिन्छ । करिब ८० प्रतिशत बालबालिका ६ वर्षको उमेर पार गर्नुअघि नै यो रोगबाट पीडित हुने गर्छन् । वंशाणुगत रूपमै एटोपिक रोगको जोखिम भएका व्यक्तिमा रुघाखोकी लागिराख्ने, श्वासप्रश्वासमा समस्या भई दमको लक्षण देखिने र खानपिनको एलर्जी जस्ता समस्या देखिन्छन् ।

एटोपिक एक्जेमाका आउने–जाने लक्षण लामो समय चल्छ । तीव्र रूपमा छाला रातो हुने, पानीफोका आउने, पानी बगिरहने जस्ता लक्षण देखिन्छन् भने समयसँगै छाला बाक्लो र कालो हुने, धर्सा देखिने, कत्ला निस्किने, घाउ हुने र लामो समय रातोपना देखिइरहने हुन्छ । छाला ओसिलो पार्न र बाहिरी कीटाणुलाई छिर्न नदिन भ्यासलिन वा मोइस्चराइजर लगाइराख्नुपर्छ । कीटाणुको संक्रमण रोक्न एन्टिसेप्टिक प्रयोग गर्ने, चिलाउन कम गर्ने (एन्टी हिस्टमिन) औषधि र चिकित्सकको सल्लाहबमोजिम अन्य औषधि सेवन गर्नुपर्छ ।

जाडोयाममा कपालका तेल निकाल्ने ग्रन्थी बढी सक्रिय हुँदा चाया पर्छ । जसका कारण कपाल, आँखीभौँ, कान पछाडिको भाग, छाती, काखी र कास चिलाउने, रातो हुने, मसिना कत्ला निस्किने र फाट्ने हुन्छ । यसलाई ‘सेबोरिक एक्जेमा’ भनिन्छ । यसको समाधानका लागि नुहाउँदा एन्टिफंगल स्याम्पुको प्रयोग गर्नुपर्छ ।

चिलब्लेन्स : हातखुट्टाका औंला रातो हुनु, सुन्निनु, पानीफोका र पिपका फोका आउनु चिलब्लेन्सका लक्षण हुन् । कोभिड संक्रमणमा पनि यस्तै लक्षण देखिन्छन् । युवामा चिलब्लेन्स धेरै देखिन्छ । चुरोट सेवन गर्ने, दुब्लो मानिस, आरोही, चिसोमा काम गरिराख्नुपर्ने किसान, घरायसी काम गरिराख्नुपर्ने महिला, रक्तक्यान्सर र बाथ रोगका बिरामीलाई पनि यो रोग बढी देखिन्छन् ।

चिलब्लेन्स भएका व्यक्ति चिसोसँगको सम्पर्कमा पुग्नासाथ केही घण्टामै हातखुट्टाका औंला र कान चिलाउने, पोल्ने, सुन्निने, छाला रातो/प्याजी रंगको देखिन्छ । यस्तो लक्षण २४ घण्टाभन्दा बढी रहन्छ । संक्रमण गम्भीर हुँदा पानीफोका, पिपका फोका आउने र ती फुटेर घाउ हुने सम्भावना हुन्छ ।

छालालाई चिसो हावा, पानीबाट बचाउनुपर्छ । त्यसका लागि पूरा शरीर ढाक्ने गरी लुगा, पन्जा, मोजा लगाउने र बेलाबेला मोइस्चराइजर लगाइराख्ने गर्नुपर्छ । व्यायामले रक्तसञ्चार गराउँछ र शरीरको तापक्रम सन्तुलनमा राख्छ । नाइट्रोग्लिसरिन, स्टेरोइड मलम लगाउने र संक्रमण अलि जटिल भएमा रक्तनली फैलाउने औषधि चिकित्सकको सल्लाहबमोजिम खाने गर्नुपर्छ ।

सेराइसिस : शरीरमा रातो टाटा आउने र सेतो चाँदी जस्तो कत्ला निस्किने भएमा त्यो सेराइसिस वा कत्ले रोग हुन सक्छ । यो जाडो मौसममा विस्तार हुन्छ । दीर्घ रूपमा यसले छालाका साथै हाडजोर्नी र नङमा असर पुर्‍याउँछ । भ्यासलिन वा कुनै पनि तेल भएको मोइस्चराइजर लगाइराख्नुपर्छ । साथै स्टेरोइड मलम, क्याल्सिपोट्रिओल मलम, प्रकाशका माध्यमबाट गरिने थेरापी (फोटो थेरापी) र चिकित्सकको सल्लाहबमोजिम अन्य औषधि सेवन गर्नुपर्छ ।

जाबे रोग : चिसो हावापानी वा चिसो वातावरणको सम्पर्कले छालामा रातो डाबर आउने, सुन्निने र चिलाउने हुन्छ । यसमा कमिलाले टोकेजस्तो डाबर देखिन्छ । चिसोसँग छालाको सम्पर्क हटाएपछि १ देखि २ घण्टामा यो आफैं हराउँछ ।

विन्टर इच : जाडोमा छाला सुक्खा हुँदा चिलाउने र कन्याउँदा घाउ हुने हुन्छ । जाडो मौसममा लगाइने उलनको कपडा तथा आगो/हिटरका कारण पनि छाला सुक्खा भई चिलाउने समस्या बढी देखिन्छ ।

डन्डीफोर : छाला सुक्खा भएपछि छालामा तेलको पत्र बनाइराख्ने ग्रन्थी बढी सक्रिय हुन्छन् । तिनै ग्रन्थी बन्द हुँदा डन्डीफोर देखिन्छ । साथै, चिसो हावाले कपालको ओस सोसेर कपाललाई थप सुक्खा बनाउँछ र कपाल टुक्रिने र झर्ने समस्या हुन्छ । यस्तोमा कपालमा नियमित जैतुन/नरिवलको तेल प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

रोकथाम गर्न

  • भ्यासलिन वा कुनै पनि तेल भएको मोइस्चराइजर लगाइराख्ने । यसले छालामा तेलको पत्र बनाई छालामा पानीको मात्रा बनाउन सघाउँछ ।
  • धेरै तातोपानीले छालामा भएका प्राकृतिक तेल नष्ट गर्ने भएकाले मनतातो पानीले थोरै समय लगाएर नुहाउने ।
  • सम्भव भएसम्म कोठाको हावा ओसिलो बनाउन ‘रूम ह्युमिडिटिफियर’ प्रयोग गर्ने । हावा ओसिलो भइराखेमा छाला सुक्खा हुन पाउँदैन र छाला फुट्ने सम्भावना कम हुन्छ ।
  • छालालाई सकेसम्म बाहिरी हावा र धूलोबाट बचाउने । प्रशस्त पानी पिउने ।

(छाला, यौन तथा कुष्ठरोग विशेषज्ञ डा. पुडासैनी निजामती कर्मचारी अस्पतालमा कार्यरत छन् ।)

प्रकाशित : पुस २७, २०७९ ०९:२७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

एन्टिबायोटिक र कडा औषधिको जोखिम

‘सामान्य खालको औषधि प्रयोग गरेर निको हुने संक्रमणका लागि कडा खालका एन्टिमाइक्रोबियल्स प्रयोग गर्ने क्रम बढेको छ, जुन निकै जोखिमपूर्ण हो’
स्वरुप आचार्य

काठमाडौँ — स्वास्थ्य चिकित्सा क्षेत्रमा प्रतिष्ठित ‘द लानसेट’ मा प्रकाशित अध्ययन प्रतिवेदनअनुसार औषधि प्रतिरोधी संक्रमणका कारण हरेक वर्ष विश्वभर करिब ५० लाख मानिसको ज्यान जाने गरेको छ ।

यो प्रतिवेदनलाई विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लूएचओ) ले समेत आत्मसात् गर्दै यसविरुद्ध अहिले नै उचित कदम नचाले भयावह रूप लिने ठहर गरेको छ ।

‘एन्टिमाइक्रोबियल रेसिस्टेन्स’ (एएमआर) विश्वमा अर्को ठूलो महामारी बन्ने विषयलाई कसैले पनि नकार्न सक्दैन । यो स्वास्थ्य क्षेत्रमा काम गरिरहेका सबै निकाय र व्यक्तिले मानेको तथ्य हो । एन्टिमाइक्रोबियल रेसिस्टेन्स भन्नाले कुनै पनि प्रकारको एन्टिबायोटिक्स, एन्टिभाइरस, एन्टिफंगल तथा एन्टिप्यारासाइटिक औषधिले समयको विकाससँगै जीवाणुहरूले त्यसविरुद्ध प्रतिरोधी क्षमता बनाउनु हो । जसले गर्दा जीवाणुका कारण हुने संक्रमणलाई नियन्त्रण गर्न कठिन हुन्छ, बिरामीको ज्यानै जाने खतरा रहन्छ ।

डब्लूएचओले नै आधुनिक युगमा स्वास्थ्य क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो चुनौतीका रूपमा एएमआर देखापर्ने बताइरहँदा नेपाल पनि त्यसबाट अछुतो छैन । नेपालजस्तो विश्वका धेरै अल्पविकसित देशलाई एएमआर आगामी दिनमा ठूलो चुनौती हुने देखेरै यसको रोकथाम र नियन्त्रणका लागि डब्लूएचओलगायत स्वास्थ्य क्षेत्रमा कार्यरत विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले विभिन्न प्रयत्न गरिरहेका छन् ।

एएमआर प्राकृतिक विकासको एक अभिन्न अंग भए पनि यसलाई बृहत् बनाउन मानवकै देन छ । डब्लूएचओका अनुसार यसले भयावह रूप लिनुको सबैभन्दा ठूलो कारक मानव, पशु र बोटबिरुवामा अनियन्त्रित रूपमा अत्यधिक एन्टिमाइक्रोबियल (कीटनाशक) को प्रयोग, विभिन्न खोपको अपर्याप्तता, सफा पानीको अभाव, व्यक्तिगत तथा सामुदायिक सरसफाइको कमी, संक्रमण नियन्त्रण गर्ने कमजोर प्रणाली तथा फोहोर व्यवस्थापनको अभाव हो ।

एएमआरसँग सम्बन्धित समस्या सम्बोधन गर्न एक पक्षको मात्रै नभएर बहुपक्षको समन्वय आवश्यक पर्छ । डब्लूएचओले पनि यसका लागि खाद्य एवं कृषि संगठन, विश्व पशु स्वास्थ्य संगठनलगायत विभिन्न सरोकारवाला निकायसँग सहकार्य गरेर कार्यक्रमहरू तय गरेको छ । लानसेटमा २०१९ मा प्रकाशित प्रतिवेदनअनुसार दक्षिण एसियाली राष्ट्रमा प्रतिएक लाख औसतमा ७७ जनाको एएमआरसँग सम्बन्धित कारण र करिब २२ जनाको एन्टिमाक्रोबियल रेसिस्टेन्सकै कारण ज्यान जाने गरेको छ ।

काठमाडौंको बानेश्वरस्थित निजामती कर्मचारी अस्पतालमा कार्यरत सघन उपचार विशेषज्ञ डा. प्रदिप तिवारीका अनुसार नेपालमा पनि पछिल्लो समय एएमआरका कारण गम्भीर भएर अस्पतालको आईसीयूमा भर्ना हुने बिरामीको संख्या बढिरहेको छ । नेपालमा एएमआरकै कारण के कति बिरामी जटिल अवस्थामा पुग्छन् वा मृत्यु हुन्छ भन्ने यकिन तथ्यांक नभए पनि यथोचित अध्ययन गरिएको खण्डमा त्यो उल्लेख्य हुने उनको तर्क छ । ‘नेपालमा एएमआरका कारण वार्षिक कति पीडित हुन्छन् वा मृत्यु नै हुन्छ भन्ने औपचारिक तथ्यांक मैले कतै भेटेको छैन,’ उनले भने, ‘यदि त्यस्तो अध्ययन गर्ने हो भने सो संख्या उल्लेख्य हुन्छ भन्नेमा म विश्वस्त छु ।’

उनको अनुभवमा नेपालमा इकोलाई, क्लेबसेला, एसिनिटोब्याक्टर, स्युडोमोनस जस्ता ब्याक्टेरिया तथा केही फंगसमा एएमआर देखिएको छ । जसका कारण ती जीवाणुबाट संक्रमित हुँदा उपचारमा जटिलता सिर्जना भएको छ । ‘विशेष गरेर एएमआर संक्रमण देखिएका व्यक्तिको उपचार जटिल हुन्छ । उनीहरूलाई सामान्य औषधिले काम गर्दैन र कडा प्रकारका औषधि चलाउनुपर्दा अन्य समस्या पनि देखिन्छन्,’ उनले भने ।

उनका अनुसार नेपालमा गरिएका विभिन्न अध्ययनले धेरै मानिसले एन्टिमाइक्रोबियल्स औषधि सजिलै फार्मेसीबाट किनेर खाने गरेका छन् । त्यसरी आवश्यकता नै नभएको औषधि प्रयोग गर्दा सूक्ष्म जीवाणुहरूलाई प्रतिरोधी क्षमता विकास गर्न मद्दत पुग्ने गर्छ । ‘धेरै प्रयोग गरे उक्त औषधिले काम गर्दैन भन्ने सर्वसाधारणमा भ्रम छ । त्यस्तो होइन । प्रतिरोधक क्षमता भएको जीवाणु विभिन्न वातावरणबाट मानिसमा प्रवेश गर्ने हो र त्यस्तो जीवाणुविरुद्ध औषधि प्रभावकारी नहुने हो,’ उनले भने, ‘अहिले केही त्यस्ता जीवाणु पनि फेला परेका छन्, जसलाई हालसम्म पत्ता लागेका कुनै पनि औषधिले कामै गर्दैन, त्यसलाई प्यान ड्रग रेसिस्टेन्ट माइक्रोबियल्स भनिन्छ ।’

डा. तिवारीका अनुसार हाल सामान्य वातावरणभन्दा अस्पताल बसाइका क्रममा हुने संक्रमणको उपचार जटिल हुँदै गएको देखिन्छ । ‘लामो समय अस्पताल बस्दा संक्रमणमा एएमआर बढी देखिने गरेको छ,’ उनले भने, ‘त्यसो भन्दैमा बाहिरी वातावरणमा संक्रमण नै हुँदैन भन्ने होइन ।’ अस्पतालमा संक्रमण नियन्त्रणका उपाय प्रभावकारी रूपमा पालना नगर्दा संक्रामक जीवाणुले प्रतिरोधी क्षमता विकास गर्दै वृद्धि हुने राम्रो वातावरण प्राप्त गर्छन् । जसका कारण बाहिरी वातावरणभन्दा अस्पतालजन्य संक्रमण झन् जटिल हुन सक्छन् ।

नेपाल मेडिसिटी अस्पतालका सघन उपचार विशेषज्ञ डा. किशोर खनालका अनुसार नेपाल दक्षिण एसियामा सम्भवतः भारत र बंगलादेशपछि एएमआरको समस्या धेरै देखिएको देशमध्येमा पर्छ । ‘एन्टिमाइक्रोबियल्सको जथाभावी प्रयोगले यो समस्या बढेको हो । सामान्य खालको औषधि प्रयोग गरेर निको हुने संक्रमणका लागि कडा खालका एन्टिमाइक्रोबियल्स प्रयोग गर्ने क्रम बढेको देखिन्छ,’ उनले भने, ‘अहिले हामीसँग जति एन्टिमाक्रोबियल्सको विकल्प छ त्यो नै कम जस्तो देखिन थालेको छ । यो निकै गम्भीर समस्या हो ।’

मान्छेमा मात्रै नभएर पशुपक्षीमा पनि जथाभावी एन्टिमाइक्रोबियल्स छिरिसकेको छ । ‘खास गरेर कुखुरामा निकै कडा खालका एन्टिमाइक्रोबियल्स प्रयोग हुने गरेको देखिन्छ । जुन हामी आईसीयूमा भर्ना भएका बिरामीको उपचारका लागि प्रयोग गर्छौं । त्यसको प्रभाव कालान्तरमा मानिसमा नै पर्ने हो,’ उनले भने, ‘एएमआर जीवाणुको संक्रमण भएर आईसीयू आइपुग्ने बिरामीको उपचार लामो र जटिल हुने गरेको छ ।’

संक्रामक रोग विशेषज्ञ डा. अनुप सुवेदीको अनुभवमा पनि नेपालमा धेरै मानिसको मृत्यु एएमआरका कारण हुने गरेको छ । यद्यपि त्यसको यकिन तथ्यांक भने उपलब्ध छैन । ‘अरू क्षेत्र छाडेर अस्पतालकै कुरा गर्ने हो भने संक्रमण रोकथामको उचित उपाय अवलम्बन भएको पाइँदैन,’ उनी भन्छन्, ‘मतलब कस्तो अवस्थामा केका आधारमा एन्टिमाइक्रोबियल्स प्रयोग गर्ने भन्ने धेरैलाई थाहा छैन, थाहा हुनेले पनि खासै वास्ता गरेको देखिँदैन ।’ एएमआर नियन्त्रण गर्न यसमा सरोकार रहेका सबै पक्षको समन्वयमा बृहत् काम गर्ने बेला भइसकेको उनको भनाइ छ ।

‘चिकित्सक वा अस्पताललाई मात्रै दोष दिएर पन्छिने अवस्था छैन । भेटेरिनरीतर्फ पनि एन्टिमाइक्रोबियल्सको जथाभावी प्रयोग छ,’ उनले भने, ‘त्यो पनि एउटा प्रमुख कारक हो, जसलाई सम्बोधन गर्नैपर्छ ।’ कोभिड–१९ महामारीका बेला नेपालमा एन्टिमाइक्रोबियल्सको जथाभावी प्रयोग गरिएका थुप्रै उदाहरण देखिएको डा. सुवेदी बताउँछन् । ‘कोभिडका बिरामीले त्यतिबेला जथाभावी एन्टिबायोटिक्स खाए । जुन अधिकांश अवस्थामा आवश्यक नै थिएन । त्यसले गर्दा धेरैलाई पछि अप्ठेरो पनि पर्‍यो,’ उनले भने, ‘हामीकहाँ एएमआर देखिएका जीवाणुविरुद्ध प्रयोग गर्न औषधिकै पनि अभाव छ । विदेशमा ती औषधि उपलब्ध भए पनि यहाँ पुरानै औषधिको भर गरेर उपचार गर्नुपर्ने बाध्यता छ ।’

केही समय अगाडि नेपालमा समेत गरिएको एक अध्ययनमा यहाँ एन्टिबायोटिक प्रतिरोधी टाइफाइड गराउने ब्याक्टेरिया भेटिएको थियो । द लानसेट माइक्रोबमा प्रकाशित एक अध्ययन प्रतिवेदनअनुसार टाइफाइड संक्रमणको कारक मानिएको सालमोनेला इन्ट्रिका सेरोभार टाइफिमुरियम (एस टाइफी) मा औषधि प्रतिरोधात्मक स्ट्रेन देखापरेको र त्यो दक्षिण एसियाका देशबाट अन्य देशमा पनि विस्तार भएको छ ।

अनुसन्धानकर्ताले नेपाल, बंगलादेश, पाकिस्तान र घानाबाट २०१६ देखि २०२१ सम्म तथ्यांक संकलन गरी अध्ययन गरेका थिए । नेपालमा उनीहरूले काठमाडौं मेडिकल कलेज तथा धुलिखेल अस्पतालसँगको सहकार्यमा अध्ययन गरेका थिए । एस टाइफीले गरेको संक्रमणलाई नियन्त्रण गर्न एन्टिभाइरल औषधि उपलब्ध भए पनि ब्याक्टेरियामा प्रतिरोधी क्षमता विकास भएका कारण त्यस्ता औषधिको प्रभाव तुलनात्मक रूपले कम हुँदै जाने डर हुन्छ । हाल प्रतिरोधी एस टाइफीको विस्तार धेरै ठूलो नदेखिए पनि अध्ययनको दायरा फराकिलो हुँदै जाँदा यसको दरमा पनि वृद्धि हुने देखिन्छ ।

प्रकाशित : पुस २७, २०७९ ०९:२७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×