टाउको किन दुख्यो ?

डा. रागेश कर्ण

काठमाडौँ — टाउको दुखाइको अनुभूति नगरेको मान्छे बिरलै पाइन्छ । संसारभरि नै यो सबैभन्दा बढी हुने समस्या हो । करिब ७० प्रतिशत मानिस टाउको दुखाइबाट पीडित छन् । टाउको दुखाइ रुघाखोकी, ज्वरोजस्ता अति सामान्य कारणदेखि मस्तिष्क ज्वरो, ब्रेन ट्युमरजस्ता अति नै घातक कारणले हुने गरेको पाइन्छ ।

चिकित्सकहरूले दुई सयभन्दा बढी थरीका टाउको दुखाइ पत्ता लगाएर उपचार गर्दै आएका छन् । दुखाइका कारणलाई तीन समूहमा राखेर सजिलो तरिकाले बुझ्न सकिन्छ– अति सामान्य, सामान्य र घातक कारण । ९० प्रतिशत टाउको दुखाइ अति–सामान्य वा सामान्य कारणले नै हुने गर्छ । अति सामान्य टाउको दुखाइका कारणमा ज्वरो, रुघाखोकी, तनाव, डिहाइड्रेसन, कफी विथड्रल, ह्याङओभर, पिनास इत्यादि पर्छन् । यस्तो परिस्थितिमा आराम, प्रशस्त पानी तथा झोलिलो पदार्थको सेवन, ज्वरो तथा दुखाइ कम गर्ने औषधि तथा एन्टिबायोटिकको सन्तुलित प्रयोगले मात्र पनि नियन्त्रण गर्न सकिन्छ ।

सामान्य टाउको दुखाइअन्तर्गत माइग्रेन, तनाव तथा ‘क्लस्टर्ड’ इत्यादि पर्छन् । यस्ता टाउको दुखाइ पटकपटक दोहोरिने, विशेष परिस्थिति तथा केही सामान्य परिस्थितिमा पनि भइहाल्ने हुन्छ । यिनको उपचार विशेष प्रकारले गर्नुपर्छ । समुचित उपचार नभएको अवस्थामा जोखिम बढ्छ । यसबाट मनोवैज्ञानिक रूपमा असर परी डिप्रेसन तथा विभिन्न फोबियाजस्ता समस्या उत्पन्न हुन सक्छन् । घातक कारणअन्तर्गत मस्तिष्कघात, ब्रेन हेमरेज, मस्तिष्क ज्वरो (मेनिन्जाइटिस, इन्सेफ्लाइटिस), मस्तिष्कको क्षयरोग वा क्यान्सर (ब्रेन ट्युमर) इत्यादि पर्छन् । यी टाउको दुखाइको लगभग १० प्रतिशत मात्र कारण भए पनि ज्यानै जान वा अंगभंग हुन सक्ने भएकाले समयमै पत्ता लगाउनु तथा उपचार हुनु जरुरी छ ।

टाउको दुखाइको संकेत
पहिलो दुखाइ खप्नै नसक्ने खालको छ भने यसले ब्रेन हेमरेज, त्यसमा पनि ‘सब एरेक्न्वाइड हेमरेज’ संकेत गर्छ । टाउको दुखाइ बढ्दै गएको छ अर्थात संख्या, समयावधि वा दुखाइपना बढ्दै गएको छ वा किसिम फेरिँदै गएको छ भने त्यो ब्रेन ट्युमरको संकेत हो । प्राय:जसो सामान्य टाउको दुखाइ (जस्तै माइग्रेन) ४० वर्ष उमेर नपुग्दै सुरु हुन्छ ।

दुखाइसँगै हातखुट्टा, अनुहार आदिमा कमजोरी वा झमझम गर्ने, पोल्ने गर्छ भने यसले मस्तिष्कघात, ब्रेन ट्युमर इत्यादिलाई संकेत गर्छ । टाउको दुखाइसँगै मान्छे दुब्लाउँदै गएको वा खाना कम रुच्दै गएको छ भने मस्तिष्कको क्षयरोग वा ब्रेनट्युमरजस्तै लिम्फोमा आदिको संकेत हो । दुखाइसँगै ज्वरो आउनु, बान्ता हुनु वा होस कम हुँदै जानु मस्तिष्क ज्वरो अर्थात मेनिन्जाइटिस, इनसेफ्लाइटिसको संकेत हो ।

कारण कसरी थाहा पाउने ?
लक्षणको विश्लेषण मात्र गरेर पनि कारण वा प्रकार पत्ता लाग्छ । जस्तै– बिस्तारै टाउको दुखाइ बढ्दै जाने, ४ देखि ७२ घण्टासम्म दुख्ने, बारम्बार दोहोरिने, धेरै दुखेको बेला खण्ड–खण्ड गरेर दुख्ने, वाक–वाक लाग्ने वा बान्ता हुने, चक्कर लाग्ने घाम, अनिद्रा, तनाव, मदिरा सेवन, भोको पेट इत्यादि परिस्थितिमा दोहोरिने वा दुखाइ बढ्ने आदिले माइग्रेनलाई संकेत गर्छ । टाउकाको एमआरआई वा सीटी स्क्यान केही विशेष परिस्थितिमा मात्र (जहाँ घातक कारण हुने सम्भावना देखिन्छ) आवश्यक हुन्छ । टाउकाको एक्सरेले पिनास पत्ता लगाउन मद्दत गर्छ । रगतको खराबीले पनि टाउको दुखाइ घटाउन वा बढाउन सक्छ । परिस्थिति हेरी त्यस्ता रगत परीक्षण र उपचारबाट टाउको दुखाइ नियन्त्रण गर्न सकिन्छ ।

उपचार
धेरैजसो अति सामान्य टाउको दुखाइ घरमै सामान्य उपचारले निको पार्न सकिन्छ तर विशेष परिस्थितिहरू जस्तै– घातक कारण हुने सम्भावना देखिए अर्थात सामान्य कारण (माइग्रेन, तनाव, क्लस्टर्ड) सामान्य सावधानी अपनाउँदा पनि बारम्बार दोहोरिन थाले वा दैनिक जीवन कष्टकर हुँदै गए तुरुन्त नसारोग विशेषज्ञसँग सल्लाह लिनुपर्छ । माइग्रेन तथा तनावबाट हुने दुखाइ इत्यादिलाई जीवनशैली परिवर्तन, खानपानमा संयमता तथा औषधि उपचारबाट कम गर्न गरिन्छ । घातक कारणहरू सक्दो छिटो पहिचान गरी औषधोपचार तथा केही विशेष परिस्थितिमा शल्यक्रिया तथा अन्य उपचार गर्नुपर्छ ।

जीवनशैली परिवर्तन विशेष गरी माइग्रेनका लागि निकै उपयोगी हुन्छ । जस्तै– भोको पेट बस्नु हुँदैन अर्थात खाना समय–समयमा खानुपर्छ, अनिद्रा अर्थात ६ घण्टाभन्दा कम वा अत्यधिक अर्थात ९ घण्टाभन्दा बढी सुत्नु हँ‘दैन । त्यस्तै, चर्को घाम, धेरै चिसो, भीडभाड भएको ठाउँ, भेन्टिलेसन नभएको ठाउँ बार्न‘पर्छ । धेरै तनाव, झैझगडा र वादविवादबाट टाढै बस्नुपर्छ । टीभी, मोबाइल संयमित कम चलाउनुपर्छ । ध्यान (मेडिटेसन) गर्ने बानीबाट पनि धेरै राहत मिल्छ ।

संयमित खानपान पनि विशेष गरी माइग्रेनका लागि प्रभावकारी हुन्छ । मदिरा सेवन गर्नु हँ‘दैन । अमिलो त्यसमा पनि तामा, गुन्द्रुक, दही, मही, सीसीको अचार, तितौरा आदि सेवन गर्न‘ हुँदैन । कागती भने खान सकिन्छ । अजिनोमोटो भएका खानेकुरा (चाउचाउ, चाउमिन, फास्टफुड इत्यादि) कम सेवन गर्न‘पर्छ । कफी अत्यधिक पिउनु वा चीज खानु हुँदैन । कुनै खानेकुरा (जस्तै: आइसक्रिम) ले टाउको दुखाइ बढ्छ भने सेवन नगर्नु बेस ।

कर्ण त्रिवि शिक्षण अस्पताल महाराजगन्जका स्नायु रोगविशेषज्ञ हुन्।

प्रकाशित : असार ३१, २०७५ ०८:१३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

विश्वकै ठूलोमध्येको हाम्रो विश्वविद्यालय

ऋदिशकुमार पोखरेल

काठमाडौँ — त्रिवि विश्वकै ठूलो विश्वविद्यालयमध्ये एक हो । यसको सञ्जाल देशैभरि फैलिएको छ । यसअन्तर्गत ५ वटा अध्ययन संस्थान र ४ वटा संकाय रहेका छन् । ती अध्ययन संस्थानअन्तर्गत ६१ वटा आंगिक क्याम्पस, ३९ वटा केन्द्रीय विभाग र १०८५ वटा सम्बन्धनप्राप्त कलेज रहेका छन् । अहिले आंगिक र सम्बन्धन प्राप्त गरी ११४६ कलेजले देशका ७६ वटा जिल्लामा विभिन्न विधाका विषय सञ्चालन गर्दै आएका छन् ।

त्रिविमा शैक्षिक वर्ष २०७३/७४ मा अध्ययनरत विद्यार्थीको संख्या ३,६७,४२७ देखिन्छ । २०४० को दशकबाट प्रारम्भ भएको बहुविश्वविद्यालयको अवधारणासँगै अहिले देशमा ११ वटा विश्वविद्यालय स्थापना भइसकेका छन् तापनि त्रिविले नै मुलुकको उच्च शिक्षामा ८० प्रतिशतभन्दा बढी योगदान पुर्‍याएको छ । अहिले त्रिविमा जम्मा १६०१४ दरबन्दी रहेको छ । तमिध्ये ७९२० शिक्षक र बाँकी ८०९४ प्रशासनिक तथा प्राविधिक जनशक्ति रहेका छन् ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालय आर्थिक अवस्थाबाट ग्रसित देखिन्छ । यसको आम्दानीको मुख्य स्रोत भनेको सरकारी अनुदान र शिक्षण शुल्क नै हो । त्रिवि सरकारी विश्वविद्यालय भएका कारण शुल्क वृद्धि सहज छैन । सरकारबाट सञ्चालनका लागि प्राप्त हुने एकमुष्ट अनुदान रकम शिक्षक, कर्मचारीको तलबभत्ता र दैनिक प्रशासन सञ्चालनका लागि पनि अपुग छ । गुणस्तरीय शिक्षाका लागि भौतिक पूर्वाधार, प्रविधिमैत्री कक्षाकोठा, पुस्तकालय, प्रयोगशाला र शिक्षण सामग्री, शिक्षक–विद्यार्थीबीच विषयगत संवाद, अध्ययनशील तथा लगनशील शिक्षक, अनुसन्धान र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध आवश्यक आधार हुन् । यी आधारबिना गुणस्तरीय शिक्षाको कल्पना अधुरो हुन्छ ।

नेपाल सरकारको नीति तथा कार्यक्रमले विश्वविद्यालयलाई उत्कृष्ट प्राज्ञिक थलोका रूपमा विकास गर्ने र प्राविधिक तथा रोजगारमूलक शिक्षालाई प्राथमिकतासाथ बढाउने भनिएको छ तर त्रिविअन्तर्गत प्राविधिक जनशक्ति उत्पादन गर्ने संस्थालाई छुटयाइएको रकम अपर्याप्त भई सीप सिक्न चाहिने आवश्यक प्रयोगशालासमेत पर्याप्त छैन । यसले गर्दा त्रिविले प्राविधिकतर्फ चाहेर पनि विद्यार्थी संख्या बढाउन सकेको छैन । त्यसैले सरकारले भौतिक पूर्वाधारजस्तै आवश्यक कक्षाकोठा, प्रयोगशाला र आवश्यक दक्ष जनशक्तिमा लगानी नगरी प्राविधिक शिक्षा बढाउने नीति कार्यान्वयन गरेमा गुणस्तरमा प्रश्न उठ्न सक्ने सम्भावना छ । लगानीबिना गुणस्तरीय शिक्षाको कल्पना गर्न सकिँदैन ।

सेमेस्टर प्रणालीमा विद्यार्थी संख्या निर्धारण गरिएको हुन्छ । यसले गर्दा शिक्षकले प्रत्येक विद्यार्थीलाई अनुगमन गर्न सहज भई पढाइ प्रभावकारी हुन्छ । त्रिविले केही वर्षअघि सेमेस्टर प्रणालीमा जाने निर्णय गरेअनुसार यो प्रणाली कार्यान्वयनमा ल्याइएको छ । यसका कारण विद्यार्थी संख्यामा कमी आई विश्वविद्यालयको मुख्य स्रोत शिक्षण शुल्कमा समेत कमी आएको छ ।

त्रिविले २०६६ सालदेखि योगदानमा आधारित उपदानको व्यवस्था कार्यान्वयनमा ल्याएको भए पनि त्यसभन्दा अघि नियुक्ति भएका शिक्षक, कर्मचारीको पेन्सन, औषधि उपचार र सञ्चित बिदाको रकम अहिलेसम्म नेपाल सरकारबाट प्राप्त भएको छैन । त्यसैले त्रिविले आफ्नो आम्दानीलाई शैक्षिक क्रियाकलापमा लगाउनुको सट्टा पेन्सनलगायत क्षेत्रमा लगानी गर्नुपर्ने बाध्यता छ ।

विकसित मुलुकमा विश्वविद्यालय अनुसन्धानमुखी हुन्छन् र अनुसन्धानमुखी लेख प्रकाशित गरी देशको नीति निर्माणमा सहयोग पुर्‍याउनुका साथै गुणस्तरीय शिक्षामा योगदान गरिरहेका हुन्छन् तर रकमका अभावले त्रिविमा उल्लेखनीय खालका अनुसन्धान हुन सकेको देखिँदैन । यसले गर्दा त्रिविले अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा आफ्नो छवि प्राज्ञिक रूपले बढाउन सकेको छैन । नेपाल सरकारबाट हुने सबै प्रकारका अनुसन्धानकार्य विश्वविद्यालयबाट गराउने भनी नीतिगत रूपमै व्यवस्था भएमा विश्वविद्यालयमा अनुसन्धान गर्ने वातावरण बन्नुका साथै शिक्षकहरूलाई अनुसन्धानमुखी बनाई गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्न सकिने सम्भावना देखिन्छ ।

ज्ञान, सीप र प्रविधि विकासमा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धले ठूलो भूमिका खेलेको हुन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धले प्रभावकारी रूपमा ज्ञान र प्रविधिको पहुँच बढाउँछ । त्यसै गरी विदेशी विद्यार्थी भर्ना गरेमा आर्थिक रूपमा सबल हुनुका साथै अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा सञ्जाल फैलन मदत पुग्छ । गुणस्तरीय शिक्षाका लागि कक्षाकोठापछि पनि शिक्षक/विद्यार्थीको विषयगत संवाद ज्यादै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । प्राय: विश्वविद्यालयमा नियमित रूपले शिक्षक/विद्यार्थी बसी विषयगत संवाद गर्ने गर्छन् । तर त्रिविमा भौतिक संरचना अभावका कारण शिक्षक बस्ने कोठा छैन र शिक्षक/विद्यार्थीको विषयगत संवाद प्रभावकारी रूपमा अगाडि बढ्न सकेको छैन ।

त्रिवि सरकारी विश्वविद्यालय भएका कारण सरकारबाट पूर्ण बजेट अपेक्षा गर्नु अस्वाभाविक होइन । त्यही अपेक्षाअनुरूप त्रिविले हरेक वर्ष नेपाल सरकारसँग बजेट माग गर्दै आएको छ । गत ५ वर्षको प्रस्तावित बजेट र नेपाल सरकारले दिएको अनुदानलाई तालिकामा विश्लेषण गर्दा सरकारले दिएको अनुदान घट्दो देखिन्छ । त्रिविले आर्थिक वर्ष २०७०/७१ मा सरकारबाट प्रस्तावित बजेटको ४८ प्रतिशत रकम प्राप्त गरेको थियो भने आर्थिक वर्ष २०७४/७५ मा ३३ प्रतिशत मात्र रकम प्राप्त गरेको देखिन्छ । ५ वर्षको औसतमा हेर्दा सरकारले ३७ प्रतिशत मात्र रकम उपलब्ध गराएको देखिन्छ ।

त्रिविलाई वार्षिक ६३ प्रतिशत रकम अपुग देखिन्छ । उक्त अपुग रकम जुटाउन नसकेका कारण आवश्यक भौतिक संरचना र नयाँ प्रविधिलगायत अनुसन्धान कार्य सहज रूपमा अगाडि बढ्न सकेको छैन, जुन गुणस्तरीय शिक्षासँग अन्तरसम्बन्धित हुन्छ । गुणस्तरीय शिक्षाका लागि लगानी जरुरी भएकाले लगानीमा वृद्धि गर्नु आवश्यक छ ।

प्रकाशित : असार ३१, २०७५ ०८:१३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्