उषा थपलिया

उषा थपलियाका लेखहरु :

सुल्टो कहिले हिँड्ला तालिबान ?

अफगानिस्तानमा तालिबानले दोस्रो पटक सत्ता कब्जा गरेको १५ अगस्टमा एक वर्ष पुगेको छ । दुई दशकदेखि युद्धरत अमेरिकी सैन्य गठबन्धनले छाडेसँगै अफगान राष्ट्रपति भागेपछि सन् २०२१ मा तालिबानलाई बिनारक्तपात सत्ता हातमा लिने अवसर मिल्यो । अमेरिकी सैन्य कारबाही सुरु हुनुअघि (सन् १९९६ देखि २००१ सम्म) पहिलो पटक सत्ता कब्जा गरेको तालिबान कट्टरपन्थी धार्मिक समूहका रूपमा चिनिन्छ ।

धर्ती दाबी गरिरहेका महिला

पुरुष नेताहरू महिलालाई धर्तीभन्दा बढी आकाशसँग जोडेर विवेचना गर्न रुचाउँछन् । र, भन्छन्– ‘आधा आकाश ढाक्ने महिलाहरू ।’ लामो कालखण्डसम्म महिलाले पनि आफू ‘आकाश’ हुनुमै आत्मगौरव गरिरहे, तर अब समय फेरिएको छ । र, चेतनशील महिलाले धर्ती–आकाशबीचको अन्तर्य खोतल्न सुरु गरिसकेका छन् ।

पीडकपट्टि ढल्कने ‘न्यायिक मन’

न्यायालय जनताको न्यायिक आस्थासँग गाँसिएको राज्यको निकाय हो । न्यायालयप्रति जनताको विश्वास कायम राख्नु न्यायमूर्ति (न्यायाधीश) को मुख्य दायित्व हो । आफूमाथिको अन्याय अदालती प्रक्रियामा पुर्‍याउँदादेखि अन्तिम किनारा नलागेसम्म पीडितहरूले खेप्ने सास्ती सामान्य हुँदैन । अझ जबरस्ती करणीका पीडितहरूले कानुनी उपचारका लागि अघि बढ्न ठूलै हिम्मत जुटाउनुपर्छ ।

पीडितलाई पीडै थप्न रमाउने जमात

एक नाबालिग किशोरीको जाहेरीका आधारमा कलाकार पल शाह यति बेला जिल्ला प्रहरी कार्यालय, तनहुँको हिरासतमा छन् । उनीविरुद्ध जबरजस्ती करणी र यौन शोषण गरेको आरोप छ । प्रहरी प्रशासनको अनुसन्धानलाई नै प्रभावित गर्ने गरी शाहका समर्थकहरूले कार्यालय परिसरमा हरेक दिनजसो विरोध प्रदर्शन गरिरहेका छन् ।

वादहरूबीच औचित्यहीन टकराव

द्वितीय विश्वयुद्धपछि विश्वमा चार दशकभन्दा बढी समय चलेको शीतयुद्धको केन्द्रीय विषयवस्तु वादहरूबीचको टकराव नै थियो । सन् १९४५ देखि १९८९ बीचको समयमा संसार दुई धु्रवमा बाँडियो । तत्कालीन शक्तिराष्ट्रहरूमध्ये अमेरिकाले पुँजीवाद र सोभियत रुसले साम्यवाद (समाजवाद) को नेतृत्व गरेका थिए । आफूले अपनाएको राजनीतिक सिद्धान्त नै अर्कोभन्दा उत्कृष्ट छ भन्ने हठले दुवै पक्ष वशीभूत थिए नै, आफ्नो व्यवस्था संसारभरि लागू गराउन उद्यत रहेको आशंकामा एकअर्काबीच भयभीत पनि उत्तिकै थिए ।

जनवादबिनाको केन्द्रीयता

मार्क्सले समाजवादको वैचारिक सिद्धान्त प्रतिपादन गरे भने लेनिनले कम्युनिस्ट पार्टीर्का लागि आवश्यक पर्ने संगठनात्मक सिद्धान्त । लेनिनको त्यही संगठनात्मक सिद्धान्त जनवादी केन्द्रीयताको नामले चिनिन्छ । यसले पार्टीको आन्तरिक प्रणालीभित्र वैचारिक बहस र प्रजातान्त्रिक पद्धतिको अपरिहार्यतालाई जसरी वकालत गर्छ, पार्टीभित्र कायम रहनुपर्ने अनुशासनलाई पनि उत्ति नै महत्त्व दिइनुपर्ने बताउँछ । पार्टीको तल्ला एकाइबाट जनवाद र माथिल्लो निकायबाट केन्द्रीयता लागू हुने लेनिनको सिद्धान्तले निर्दिष्ट गरेको छ ।

उपेक्षामा महिला प्रतिनिधित्व

यति बेला दलहरूलाई महाधिवेशन सरगर्मीले छपक्कै पारेको छ । एमाले, नेपाली कांग्रेस, माओवादी केन्द्र, राप्रपालगायत दल महाधिवेशन प्रक्रियामा होमिइसकेका छन् । यही क्रममा दलसम्बन्धी विविध पक्षबारे जनस्तरमा चर्चा हुन थालेको छ । विशेषतः संविधान र कानुनबमोजिम समावेशिताको मर्मलाई महाधिवेशनमार्फत दलहरूले कुन हदसम्म र कसरी व्यवस्थापन गर्छन् भन्नेतिर धेरैको ध्यान गएको छ ।

कम्युनिस्ट नेताका महिलाद्वेषी अभिव्यक्ति

भनिन्छ, हरेक व्यक्तिको बोलीबाट उसको मानसिकता र दृष्टिकोण अभिव्यक्त हुन्छ । अहिले नेपालका कम्युनिस्ट नेताहरूको अभिव्यक्ति सुन्दा लाग्छ, उनीहरूले दशकौंदेखि भन्दै आएको महिलामुक्ति र लैंगिक समानता दस्तावेजमा सजाउनका लागि मात्र हुन् । 

राजनीतिक दल र महिलावाद

अन्यायपूर्ण एवं विभेदकारी प्रणालीविरुद्धको एउटा विचारधारात्मक आन्दोलन हो महिलावाद, जसले राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक तथा पारिवारिक तहमा रहेको महिला–पुरुष विभेद अन्त्य गर्दै विश्वव्यापी रूपमा लैंगिक समतामूलक समाज स्थापना गर्ने लक्ष्य बोकेको छ । महिलालाई दोस्रो दर्जाको नागरिकका रूपमा व्यवहार गर्ने पितृसत्तात्मक सोच र समाजमा कायम असन्तुलित शक्ति संरचनाविरुद्ध लड्ने सशक्त हतियारका रूपमा महिलावाद अगाडि आएको हो ।

जसोजसो अमेरिका उसैउसै राष्ट्रसंघ

औपनिवेशिक अभीष्ट, धार्मिक कट्टरता, आणविक प्रतिस्पर्धा, भूमि विवाद तथा आफ्नो राजनीतिक–आर्थिक प्रणालीलाई विश्वव्यापी बनाउने लालसा आदिका कारण धेरै मुलुकबीच आपसी संघर्ष भैरहेको छ । शक्तिसम्पन्न राष्ट्रहरूले कमजोर राष्ट्रमाथि लाद्ने अत्याचार र आन्तरिक मामिलामा गरिने हस्तक्षेपले पनि समस्या उत्पन्न गरेको छ ।