सुशीला शर्मा

सुशीला शर्माका लेखहरु :

दास प्रथाको विगत र वर्तमान

अक्टोबर १८ लाई दास प्रथाविरुद्धको अन्तर्राष्ट्रिय दिवसका रूपमा मनाइन्छ । व्यक्तिगत सम्पत्ति राख्ने चलन सुरु भएपछि, बीसौं शताब्दीको अन्त्यसम्म दास प्रथा विश्वमा कायम थियो । सामान्य भाषामा भन्दा मान्छेले मान्छेलाई सताउने, दबाउने र यातना दिने व्यवस्था हो यो । उचित पारिश्रमिकबेगर कठिनभन्दा कठिन काम गराएर एक मान्छेले अर्को मान्छेलाई दास बनाई स्वामित्व लिने अभ्यास वा प्रणाली अझै नेपाली समाजमा कुनै न कुनै रूपमा विद्यमान छ ।

घरायसी काममा सन्तुलन

केही अघि मेरी साथी अपूर्वा श्रीमान् र छोरालाई घरमै छोडेर माइत गएकी थिइन् । त्यतैबाट उनले किशोर अवस्थाको छोरालाई चामल अड्कल्न, तरकारी पकाउन सिकाउँथिन् । त्यसबेला निकै कष्टका साथ बाबुछोराले खाना बनाएर खाए । जब अपूर्वा घर फर्किइन्, छोरो न्याउरो भएको थियो भने श्रीमान्लाई ज्वारो आएको थियो ।

महिलाद्वेषी मान्यताको निरन्तरता

हाम्रो समाज पितृसत्तात्मक चरित्रको छ । यस्तो मान्यताले परिवारमा पुरुष सदस्यलाई मात्र सम्मानित स्थान तथा भूमिका दिन्छ । महिलालाई परिवारभित्रै दोस्रो तहको ठानिन्छ । हाम्रोजस्तो पिछडिएको समाजमा महिलामाथि हुने विभेद टड्कारै देखिन्छ । महिलाको जिम्मेवारी घरधन्दा तथा छोराछोरीको स्याहार–सुसार गर्नु हो भन्ने मानिन्छ । यो समाजले नै महिलालाई दिलाइदिएको भूमिका हो । तर महिला बुद्धि, विवेक र कार्यक्षमतामा पुरुषभन्दा कमजोर छैनन् । अवसर पाएकाहरूले समाजमा अग्रणी स्थान हासिल गरेका पनि छन् । यति हुँदाहुँदै पनि महिलाप्रति समाजको दृष्टिकोण राम्रो छैन । पुराना रीतिथिति, मूल्य मान्यतालाई आधार मानेर महिलाको कामको परिभाषा दिइन्छ । 

नारामै सीमित लैंगिक समानता

बेलायती राजकुमार ह्यारीसँग विवाह गरेकी चर्चित कलाकार मेगन मार्कलले केही वर्षअघि आफू कसरी लैंगिक असमानताको विरोधी भएँ भनेर लामो मन्तव्य दिएकी थिइन्, जसको संक्षिप्त रूप यस्तो छ- ‘ एघार वर्षको हुँदा मलाई टेलिभिजनमा देखाइएको भाँडा माझ्ने साबुनको विज्ञापनले बिझाएको थियो । विद्यालयमा हेरेको उक्त विज्ञपनमा अमेरिकाका महिलाहरू चिल्ला भाँडाका कारण हैरान छन् भनिएको थियो ।

महिला सहभागिता हर क्षेत्रमा चुनौतीपूर्ण

लैंगिक अधिकारका सवाल स्थापित गर्न राजनीतिको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ । तर, राजनीतिमा महिलाको उपस्थिति बलियो हुन सकेको छैन । राजनीति होस् वा कुनै क्षेत्र, महिला सहभागिताका लागि सामाजिक–सांस्कृतिक व्यवधान पर्खाल बन्ने गर्छन् । समाजमा महिला हिंसा तथा विभेद व्याप्त छ ।

श्रमिक बालबालिकाको संरक्षण

हाम्रा ग्रामीण भेगमा बालबालिका परिवारका सक्रिय हिस्सेदार हुने गर्छन् । अभिभावकलाई खेतीपाती, भात–भान्सालगायतका काममा सघाउँदै आएका छन् । आफ्नो परिवारको काम गर्नु र अर्काकोमा गर्नुमा फरक छ । गरिबीले गाँजेका धेरै परिवारका बालबालिका अर्काका घरमा घरेलु कामदारका रूपमा छन् । कतिपय बालबालिका सर्कस तथा इँटाभट्टामा काम गर्छन् । कतिपय खोला किनारमा गिट्टी कुटिरहेका वा बालुवा चालिरहेका भेटिन्छन् । खेल्ने–कुद्ने उमेरमा श्रममा लगाउँदा बालबालिकाको बौद्धिक, शारीरिक र भावनात्मक विकासमा असर परिरहेको हुन्छ । 

युद्धको मार महिलालाई बढी

म हिला आन्दोलनबाट प्राप्त सांस्कृतिक, सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक उपलब्धिहरूको सम्झनास्वरूप विगतमा झैं यस वर्ष पनि अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवस मनायौं । यो अभियानले विश्वभरि नै लैंगिक समानता, प्रजनन अधिकार र महिलाविरुद्धको हिंसा तथा दुर्व्यवहारका मुद्दालाई फेरि पनि छलफलमा ल्यायो । महिला आन्दोलनले कतिपय अधिकार सुनिश्चित गरे पनि महिलाहरूको अस्तित्वलाई समाजले अझै स्विकारिसकेको छैन । माहिलामाथिको विभेद, अन्याय तोडेर समतामूलक समाज बनाउन अझै लामो बाटो हिँड्नु छ ।

महिनावारी अझै ‘ट्याबु’

किशोरावस्थामा सुरु हुने महिनावारी लगभग ५१ वर्षको उमेरसम्म चलिरहन्छ । प्रत्येक महिना प्रजनन उमेरका महिलाको पाठेघरले गर्भाधानका लागि, निश्चित अण्ड बाँच्नका लागि उपयुक्त वातावरण तयार पार्छ । पाठेघरमा तयार भएको अण्ड पुरुषको शुक्रकीटसँग निषेचन भएन भने रगतसँगै योनिबाट बाहिरिन्छन् । यो एकदमै प्राकृतिक प्रक्रिया हो । यस प्रक्रियाको वैज्ञानिक पुष्टि नहुँदैको कालखण्डमा कल्पना गरेर बनाइएका सिद्धान्तले भनेअनुरूप आजपर्यन्त हामी महिनावारीलाई पाप र पुण्यको कसीमा राखेर हेर्ने गर्छौं ।