टीका भट्टराई

टीका भट्टराईका लेखहरु :

नेपाली आँखामा भारतको नयाँ शिक्षा नीति

साउन मध्यमा भारतीय मन्त्रिमण्डलले ‘नयाँ शिक्षा नीति’ स्वीकृत गरेको छ । ३४ वर्षपछि आएको ‘नयाँ शिक्षा नीति’ ले भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) को बढ्दो प्रभावलाई थप संस्थागत गर्ने आकलन गरिए पनि सामान्यतः सन्तुलित नै रहेको ठानिएको छ । यसको नेपालमा पनि (अ)प्रत्यक्ष पर्न सक्ने प्रभावलाई हेरी त्यसका मूल विषय र त्यसका प्रभावलाई झलक्क हेर्ने प्रयास गरिएको छ ।

आसन्न खाद्य संकटको सम्बोधन 

कोभिड-१९ को संक्रमण नियन्त्रण गर्न गरिएको बन्दाबन्दीका कारण हाम्रो भान्साको जोहो र यसका लागि गरिने खेतीपाती भित्र्याउने तथा लगाउने काममा निकै अप्ठ्यारो परेको छ । यद्यपि यसबारे केही चिन्ता र चासो बढ्नुका साथै असल अभ्यासको थालनीसमेत भएको छ ।

बढ्दो बन्दाबन्दीमा शिक्षा

रुप र सार नेपाली राजनीतिक वृत्तमा चलनचल्तीमा रहेका शब्द हुन् । हाम्रो शिक्षाले पनि अहिलेसम्म गरेको प्रगति धेरै रूपकेन्द्रित छ । यति विद्यालय, यति विद्यार्थी, यति शिक्षक ... । हामीले कति विद्यार्थी विदेश जान बचायौं, त्यसबापतको पैसा यति बचायौं वा हाम्रो निर्यात कति बढ्यो, हामी यति कुरामा आत्मनिर्भर भयौं भन्नेजस्ता कुरा गर्‍यौं भने हाम्रा खुट्टा काम्न थाल्छन् ।

नोबेल अर्थशास्त्रीको शिक्षा चासो

शिक्षा विषयमा नोबेल पुरस्कार दिइँदैन । बरु धेरै नोबेल पुरस्कार विजेताहरूले आफ्नो स्कुले जीवनप्रति वितृष्णा व्यक्त गरेका छन् । शिक्षा जति कुरा गरे पनि विश्वको राजनीतिक र वैचारिक विमर्शको केन्द्रमा छैन । यस वर्षका तीन नोबेल पुरस्कारका सहविजेता एक भारतीय अझ भनौं बङ्गाली मूलका आप्रवासी अमेरिकी अभिजित वनर्जी र अर्की फ्रेञ्च मूलकी आप्रवासी अमेरिकी एस्थर डफ्लोले उनीहरूले भारतमा गरेको शिक्षा सम्बन्धी अध्ययनका कारण यो विषय केही चर्चामा रह्यो ।

शिक्षा नीति : शक्ति समूहका पक्षमा

देशको शिक्षा नीतिका बारेमा स्वाभाविक रूपमा बहसहरू चलेका छन् । सरकार बाहेक अरु क्षेत्रबाट प्रशंसा वा प्रतिरक्षा गरिएको छैन । उच्चस्तरीय शिक्षा आयोगले दिएको प्रतिवेदनका आधारमा बन्ने भनिएको यो नीतिको तयारी पनि उक्त आयोगको प्रतिवेदनको नियतिसँगै डोकाले छोपेजस्तो गरी गोप्य नै गरियो ।

समाजवादउन्मुख देशद्रोह !

प्रधानमन्त्री केपी ओलीले हिसान–कान्तिपुरद्वारा आयोजित शैक्षिक मेला उद्घाटन गर्दै जे भने, त्यसले ठूलो प्रश्न जन्माएको छ । उनले शिक्षामा निजी क्षेत्र सुरक्षित मात्र होइन, संरक्षित र प्रोत्साहित पनि गरिने बताउँदै भने— सरकारी विद्यालयहरू राम्रा हुनेछन् र निजी विद्यालयहरू आफै बन्द हुनेछन् ।

परीक्षाको 'भूत’ र भविष्य

ईसाको सुरुदेखि नै औपचारिक रूपमा सरकारी सेवामा कर्मचारी छान्न चीनमा परीक्षा प्रणाली अपनाइयो । मन्दारिन चिनियाँ भाषामा हामीले प्रयोग गर्ने संस्कृत शब्द परीक्षाको नजिकको समानार्थी शब्द ‘स्शि’ हो । यसको अर्थ पुरानो शासकीय शब्दावलीमा ‘जाँची, हेरी, छाडिदिने’ भन्ने आशयको नजिक देखिन्छ ।

शिक्षाको क्षय

नेकपाका नेता नारायणकाजी श्रेष्ठले हालै शिक्षा समाजवाद उन्मुख हुने दिशातर्फ नबढेको उल्लेख गर्दै यही तालले शिक्षा मन्त्रालय चलाउनुको अर्थ नरहेको बताए । उता प्रतिपक्षी दल कांग्रेसका उपसभापति विमलेन्द्र निधिले सत्ताले शिक्षा जनवादीकरण गरेको कुरा गरे ।

भाषा शिक्षाका तीन भ्रम

भाषिक र शैक्षिक अभियन्ता र सांसदको सुझबुझ र प्रयत्नका कारण अनिवार्य तथा नि:शुल्क शिक्षा विधेयक मातृभाषामा शिक्षा पाउने स्थापित अधिकार वञ्चित गराउनबाट बचेको छ ।

शिक्षामा सहअस्तित्व

अनिवार्य तथा नि:शुल्क शिक्षा सम्बन्धी विधेयक पारित गर्ने सन्दर्भमा विद्यालय शिक्षाको व्यवस्थापन निजी क्षेत्रबाट भइरहेको विषयमा केही छलफल भयो । डा. गोविन्द केसीको अनशनका सन्दर्भमा चिकित्सा शिक्षाबारे उठेको बहसले पनि छलफलको पृष्ठभूमि तयार गरेको थियो ।