टीका भट्टराई

नोबेल अर्थशास्त्रीको शिक्षा चासो

शिक्षा विषयमा नोबेल पुरस्कार दिइँदैन । बरु धेरै नोबेल पुरस्कार विजेताहरूले आफ्नो स्कुले जीवनप्रति वितृष्णा व्यक्त गरेका छन् । शिक्षा जति कुरा गरे पनि विश्वको राजनीतिक र वैचारिक विमर्शको केन्द्रमा छैन । यस वर्षका तीन नोबेल पुरस्कारका सहविजेता एक भारतीय अझ भनौं बङ्गाली मूलका आप्रवासी अमेरिकी अभिजित वनर्जी र अर्की फ्रेञ्च मूलकी आप्रवासी अमेरिकी एस्थर डफ्लोले उनीहरूले भारतमा गरेको शिक्षा सम्बन्धी अध्ययनका कारण यो विषय केही चर्चामा रह्यो ।

शिक्षा नीति : शक्ति समूहका पक्षमा

देशको शिक्षा नीतिका बारेमा स्वाभाविक रूपमा बहसहरू चलेका छन् । सरकार बाहेक अरु क्षेत्रबाट प्रशंसा वा प्रतिरक्षा गरिएको छैन । उच्चस्तरीय शिक्षा आयोगले दिएको प्रतिवेदनका आधारमा बन्ने भनिएको यो नीतिको तयारी पनि उक्त आयोगको प्रतिवेदनको नियतिसँगै डोकाले छोपेजस्तो गरी गोप्य नै गरियो ।

समाजवादउन्मुख देशद्रोह !

प्रधानमन्त्री केपी ओलीले हिसान–कान्तिपुरद्वारा आयोजित शैक्षिक मेला उद्घाटन गर्दै जे भने, त्यसले ठूलो प्रश्न जन्माएको छ । उनले शिक्षामा निजी क्षेत्र सुरक्षित मात्र होइन, संरक्षित र प्रोत्साहित पनि गरिने बताउँदै भने— सरकारी विद्यालयहरू राम्रा हुनेछन् र निजी विद्यालयहरू आफै बन्द हुनेछन् ।

परीक्षाको 'भूत’ र भविष्य

ईसाको सुरुदेखि नै औपचारिक रूपमा सरकारी सेवामा कर्मचारी छान्न चीनमा परीक्षा प्रणाली अपनाइयो । मन्दारिन चिनियाँ भाषामा हामीले प्रयोग गर्ने संस्कृत शब्द परीक्षाको नजिकको समानार्थी शब्द ‘स्शि’ हो । यसको अर्थ पुरानो शासकीय शब्दावलीमा ‘जाँची, हेरी, छाडिदिने’ भन्ने आशयको नजिक देखिन्छ ।

शिक्षाको क्षय

नेकपाका नेता नारायणकाजी श्रेष्ठले हालै शिक्षा समाजवाद उन्मुख हुने दिशातर्फ नबढेको उल्लेख गर्दै यही तालले शिक्षा मन्त्रालय चलाउनुको अर्थ नरहेको बताए । उता प्रतिपक्षी दल कांग्रेसका उपसभापति विमलेन्द्र निधिले सत्ताले शिक्षा जनवादीकरण गरेको कुरा गरे ।

टीका भट्टराईका लेखहरु :

भाषा शिक्षाका तीन भ्रम

भाषिक र शैक्षिक अभियन्ता र सांसदको सुझबुझ र प्रयत्नका कारण अनिवार्य तथा नि:शुल्क शिक्षा विधेयक मातृभाषामा शिक्षा पाउने स्थापित अधिकार वञ्चित गराउनबाट बचेको छ ।

शिक्षामा सहअस्तित्व

अनिवार्य तथा नि:शुल्क शिक्षा सम्बन्धी विधेयक पारित गर्ने सन्दर्भमा विद्यालय शिक्षाको व्यवस्थापन निजी क्षेत्रबाट भइरहेको विषयमा केही छलफल भयो । डा. गोविन्द केसीको अनशनका सन्दर्भमा चिकित्सा शिक्षाबारे उठेको बहसले पनि छलफलको पृष्ठभूमि तयार गरेको थियो ।

शिक्षक : एक पहेली

एक युरोपेली शिक्षकले कार्ड पठाइन् : गगनचुम्बी घरहरू थिए । कुनै–कुनै घरका झ्यालमा बत्ती बलिरहेका । र ती बत्ती बलिरहेका घरहरू शिक्षकका हुन् ।

विद्यालय कसले व्यवस्थापन गर्ने ?

सरकारले अनिवार्य तथा नि:शुल्क शिक्षा विधेयक संसद्मा पेस गरेको छ । यसमा अघिल्लो मस्यौदाका केही राम्रा प्रावधान हटाएर र नराम्रा व्यवस्था थपेर नागरिक शिक्षाको अधिकारलाई कुण्ठित बनाउने गरी प्रस्ताव गरिएको भन्ने आरोप आएका छन् । मस्यौदाका मुख्य विषयलाई यहाँ केलाउने प्रयास गरिएको छ ।

केटाकेटीलाई के सिकाउने ?

एकथरी हाम्रा केटाकेटीलाई तत्काल के सीप, ज्ञान चाहिन्छ त्यही सिकाउनुपर्छ भन्छन् भने अर्का थरी भविष्यमा आवश्यक हुन सक्ने विषयवस्तु पढाउनुपर्छ भन्छन् । अब पाठ्यपुस्तक घोकाएर त हुने कुरै भएन, विषयवस्तु के बनाउने, कस्तो विधि प्रयोग गर्ने भन्ने आम प्रश्न हो ।