गणेश राई

गणेश राईका लेखहरु :

नेपाली बृहत् शब्दकोशमै अनर्थ : थरमा अपमान

नागरिकतामा अपमानजनक नाम राखेर नागरिकलाई होच्याइएको विषय सच्याउन गृह मन्त्रालयले मातहत कार्यालयहरूलाई परिपत्र गरेको छ , तर नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले नै प्रकाशन गरेको नेपाली बृहत् शब्दकोशमा कतिपय आदिवासी, जनजाति र दलितका थरलाई आपत्तिजनक विशेषणका रूपमा प्रयोग गरिएको छ । २०४० देखियता शब्दकोश १० पटक संशोधन हुँदा पनि थरकै अर्थमा अनर्थ गरेर भइरहेको अपमान परिवर्तन गरिएको छैन । 

६४ वर्षपछि तथ्यांक ऐनको नयाँ मस्यौदा संसद्‌मा

पटकपटक मस्यौदा बने पनि सांसदको प्राथमिकतामा नपरेको तथ्यांक विधेयक फेरि संसद्मा पेस भएको छ । पञ्चायतकाल सुरु हुनुअघिको तथ्यांक ऐन २०१५ लाई विस्थापन गर्न नयाँ विधेयक पेस भएको हो । उक्त विधेयक राष्ट्रिय सभाले पारित गरेको एक वर्षपछि गत मंगलबार प्रतिनिधिसभामा पेस भएको हो । 

महिलाले धानेको परम्परागत सीप

संयुक्त राष्ट्रसंघले अगस्ट ९ लाई विश्व आदिवासी अन्तर्राष्ट्रिय दिवस घोषणा गरेको चार दशक पुगेको छ । उसले सन् १९८२ मा यो दिवस घोषणा गरेको थियो । राष्ट्रसंघले यो वर्ष अर्थात् सन् २०२२ को निम्ति ‘आदिवासी ज्ञानको संरक्षण र पुस्तान्तरणमा आदिवासी महिलाको भूमिका’ नारा तय गरेको छ ।

छेलिएका मान्छेका कथा

सन् १९५० । भूगर्भविद् टोनी हागन पहिलोपटक नेपाल प्रवेश गर्दै थिए । कुलेखानीबाट काठमाडौं उपत्यकातर्फ उक्लँदा उनले अनौठो दृश्य देखे– भीमफेदीबाट गाडीका पार्टपुर्जा खोल्न मिल्नेसम्म खोलेर काठ र बाँसको नोलमा राखेर ४० जना भरियाले झ्याइँकुटी पारेर बोकिरहेका थिए । विसं १९८० को दशकदेखि काठमाडौं उपत्यकामा मोटरबाटो बन्न थाल्यो । सडक सञ्जाल उपत्यकाभित्रै सीमित थियो । त्यतिखेर वीरगन्जदेखि भीमफेदीसम्म मात्रै सडक बनेको थियो । ज्यान बाजी लगाएर त्यसरी गाडी बोक्ने मान्छे अहिले जीवित छैनन्, मात्रै त्यस समयका कथाव्यथा जीवित छन् । त्यसबेला गाडी बोक्ने भरियाहरूका दुःखका कथा लेखिएको छ– पत्रकार प्रताप विष्टको नयाँ किताब ‘छेलिएका अनुहार’ मा ।

खसआर्यको गोत्रसहित थर सूचीकरण

राष्ट्रिय समावेशी आयोगले खसआर्य समूहका ब्राह्मण, क्षत्री, ठकुरी, दशनामी, बाह्रपन्थी र रानाभाट/भाटको गोत्रसहित थर सूचीकरण गरेको छ । सूचीकृतमध्ये ब्राह्मणको ४ सय ५६, क्षत्रीको ६ सय २०, ठकुरीको ७३, दशनामीको १०, बाह्रपन्थीको २०, रानाभाटको ५५ थरी छन् । आयोगले खसआर्यभित्र रहेका र मधेसी आयोगले मधेसी जातिमा दाबी गरेको ९४ थरलाई समेत प्रतिवेदनमा समावेश गरेको छ ।

जनसंख्या व्यवस्थापन नेपालको निम्ति चुनौती : विज्ञ

जनसंख्यालाई कुनै पनि मुलुकको विकासको मेरुदण्ड मानिँदै आएकोमा विज्ञहरुले आर्थिक रुपले सक्षम जनशक्ति वैदेशिक रोजगार नरोकिनु नेपालका लागि चुनौतीपूर्ण भएको बताएका छन् ।

प्रश्नपत्र हुबहु दोहोर्‍याउने शिक्षकमाथि कारबाही कहिले ?

सरकारको नीति तथा कार्यक्रममा ‘विश्वविद्यालयलाई क्रमशः सेन्टर अफ एक्सिलेन्सका रूपमा विकास गर्दै लगिने’ उल्लेख छ । तर, मुलुकको जेठो त्रिभुवन विश्वविद्यालय (त्रिवि) का कामकारबाहीमा गम्भीर लापरबाही दोहोरिने मात्रै होइन शिक्षकको जिम्मेवारीप्रति पनि प्रश्न उब्जिएको छ । हरेक विषयको परीक्षामा प्रश्नपत्र नयाँ हुनुपर्छ । सेमेस्टर प्रणालीमा हरेक ६ महिनामा परीक्षा लिइन्छ । तर शिक्षकले भने वार्षिक प्रणाली हुनुपर्ने भन्दै त्यही शैलीमा काम गर्ने गरेका छन् । फलस्वरूप गत जेठ १६ गते स्नातकोत्तर तेस्रो सेमेस्टरको ‘पब्लिक इकोनोमिक्स’ विषयको प्रश्नपत्र गत वर्षकै हुबहु दोहोरियो ।

सिकारी युगको 'साकेला सिली' सिक्दै सिलिमोपा र सिलिमोमा

मानव सभ्यता विकास क्रमका अनेकौं चरण छन् । त्यसमा पदचाप रहेका सिकारी युग, कृषि युग हुँदै आधुनिक युगसम्म आइपुग्दा धेरै धेरै पदचिह्नहरू खिपिएका छन् । कविला युगको छिँडीहरू छिचोल्दै आएको किरात समुदायका सांस्कृतिक प्रतिनिधि उही सिकारी युगको नक्कल सिक्दैछन् । 

पिछडा वर्ग पहिचान गर्नै सकस

आर्थिक, सामाजिक, शैक्षिक र राजनीतिक रूपमा पछाडि परेका तथा दलित र आदिवासी जनजातिमा नपरेका तराई–मधेसका समुदायले पिछडा वर्गमा सूचीकृत गर्न लामो समयदेखि माग गर्दै आए पनि आधिकारिक अध्ययन, अनुसन्धानको अभावमा राष्ट्रिय समावेशी आयोग अन्योलमा छ । समावेशी आयोग ऐन, २०७४ मा पिछडा वर्ग तथा समुदायको हक, अधिकारको संरक्षण र संवर्द्धन तथा त्यस्तो समुदायको सशक्तीकरण गर्ने उल्लेख छ ।

बेलायती दूतावाससमक्ष बिगेसोको १६ बुँदे माग

ब्रिटिस–गोर्खा भूतपूर्व सैनिक संगठन (बिगेसो) सिंगापुर गोर्खाज् विभागले सिंगापुर पुलिससरह समान कामको समान ज्याला पाउनु पर्ने माग गरेको छ । आफ्ना १६ बुँदे मागलाई लिएर शुक्रबार काठमाडौंको लैनचौरस्थित बेलायती दूतावासमा बिगेसोले ज्ञापनपत्र बुझाएको हो । सिंगापुर प्रहरीमा काम गर्ने गोर्खाहरूले पाउने तलब, भत्ता, पेन्सन र अन्य सुविधाहरू सिंगापुरका नागरिकले पाउनेभन्दा धेरै अन्तर रहेको ज्ञापनपत्रमा उल्लेख छ ।