गोपाल खनाल

गोपाल खनालका लेखहरु :

शान्तिक्षेत्र प्रस्तावको सान्दर्भिकता र पूर्वसर्त

आफ्ना रणनीतिक स्वार्थपूर्तिका लागि नेपालको संवेदनशील भूराजनीतिक अवस्थितिलाई दुरुपयोग गर्ने शक्तिराष्ट्रको प्रवृत्ति देखिँदै छ । र, दुर्भाग्य त्यसको सहयोगी सत्ताको मूल नेतृत्व देखिँदै छ । सत्ताभित्र र बाहिरको एउटा पंक्ति सम्भावित भूराजनीतिक दुष्परिणामबाट त्रसित छ । त्यही त्रासले नेपाललाई शान्तिक्षेत्र बनाउनुपर्छ भन्ने बहस पुनः प्रारम्भ गर्दै छ ।

मदनलाई कसरी सम्झिने ?

मदन भण्डारीलाई एमालेका तत्कालीन महासचिव भनेर सम्झँदा आदर्श नेताको चरित्र हावी हुन्छ, सिद्धान्त र व्यवहार दुवै कोणमा । जब मदनलाई जनताको बहुदलीय जनवाद (जबज) का प्रणेता मानिन्छ, उनको बढी सैद्धान्तिक, यथार्थवादी दार्शनिक, उदार व्यावहारिक चरित्र सामुन्नेमा आउँछ । त्यसो त, महासचिव र सिद्धान्तकार मदनलाई पारदर्शी पातलो सीमाले मात्र विभाजित गरेको छ ।

कम्युनिस्टमार्फत कम्युनिस्टमाथि प्रहार

स्थानीय तहको निर्वाचन परिणाम हेर्दा नेपाली कांग्रेस नेतृत्वको पाँचदलीय सत्तारूढ गठबन्धन सफल भएको छ । मंसिरमा हुने संघ र प्रदेश निर्वाचनमा हैसियतभन्दा बढी हिस्सा प्राप्त गर्न केही नेताले परिणामलाई मोलमोलाइको हतियार बनाएका मात्र हुन् ।

रणनीतिक चीन : बीआरआईपछि अब जीएसआई

चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङले २०७९ वैशाख ८ (२४ अप्रिल २०२२) मा बोआओ फोरमलाई भर्चुअल सम्बोधन गर्दै विश्वसुरक्षाका लागि एउटा नयाँ प्रस्ताव राखे । अमेरिका लगायतका पश्चिमा शक्तिद्वारा शीतयुद्धको मनोवैज्ञानिक अवस्था र मानसिकता निर्माण गर्न खोजिएकामा त्यसलाई अन्त्य गर्ने उद्देश्य आफ्नो सुरक्षा प्रस्तावको रहेको उनले सूचित गरे । आफ्नो प्रस्तावलाई उनले ग्लोबल सेक्युरिटी इनिसिएटिभ (जीएसआई) नाम दिएका छन् । 

भारत भ्रमणमा देउवा-नीति

प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा भारतको औपचारिक भ्रमण सकी चैत २० मा स्वदेश फिर्ता भए । चैत ११ देखि २० सम्म देउवाले उत्तरका उच्च अधिकारीलाई काठमाडौंमा स्वागत गर्नदेखि दक्षिणको आतिथ्य ग्रहण र क्षेत्रीय मञ्चमा सम्बोधन गर्नसम्म भ्याए । अर्थात्, प्रधानमन्त्री देउवाका दस दिन कूटनीतिक व्यस्तताका दिन रहे ।

नेपाल नीति : पक्षधरता होइन, असंलग्नता

प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा र माओवादी अध्यक्ष प्रचण्डले संयुक्त पत्र लेखेर दिएको समयसीमाभित्रै एमसीसी प्रतिनिधिसभाबाट अनुमोदन भयो तर ‘व्याख्यात्मक घोषणा’ सहित । माओवादी र समाजवादीका आवरणका मात्रै राष्ट्रवादी नेताले एमसीसीलाई ‘राष्ट्रघाती’ करार गरेर गिजोल्नुसम्म गिजोलेपछि अन्ततः व्याख्यात्मक टिप्पणीले लाज छोपेको प्रस्टै छ । किनकि, ती बाह्र बुँदा भदौमा नेपालको अर्थ मन्त्रालयलाई एमसीसी दिएको जवाफका फोटोकपी हुन् । 

खतरामा नेपाली रणनीतिक स्वायत्तता

अमेरिकाको मिलेनियम च्यालेन्ज कर्पोरेसन (एमसीसी) अन्तर्गतको सहायता परियोजना गलत घरेलु राजनीतिक प्रतिस्पर्धामा गिजोलिइरहेका बेला चिनियाँ बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ (बीआरआई) पनि अपेक्षित गतिमा अघि नबढेको तथ्य स्मरण गर्दा केही गम्भीर सवाल उठ्छन् ।

गठबन्धनको प्रतिगामी राजनीति

सरकार गठनको छ महिनापछि प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाले दुई ठोस गृहकार्य थालेका छन् तर गठबन्धनका रचयिताहरूबाटै अप्रत्याशित प्रतिकूलताको सामना गरिरहेका छन् । पहिलो, स्थानीय तह निर्वाचन घोषणाको गृहकार्य, र दोस्रो, अमेरिकी मिलेनियम च्यालेन्ज कर्पोरेसन (एमसीसी) अन्तर्गतको ५५ अर्बको सहयोग परियोजनालाई संसद्मा प्रवेश ।

एकीकरण बहसमै कति अलमलिने ?

पृथ्वीनारायण शाहलाई देशनिर्माता मात्रै भन्ने वा राष्ट्रनिर्माता पनि भन्ने बहस अब त्यति आवश्यक छैन । पछिल्लो दशकको उत्तरार्द्धतिर आउँदा त्यो अस्पष्ट धर्सो मेटिँदै छ । बदनाम राजतन्त्रविरुद्धको आन्दोलन हुँदा राजतन्त्रलाई सामन्तवादको नाइके भन्ने भाष्यको सिकार पृथ्वीनारायण भए । किनभने उनीबाटै नेपालमा हामीले बुझ्ने राजतन्त्रको सुरुवात भएको हो । त्यस्तै, जातीय संघीयताका पक्षमा आन्दोलन हुँदा पहाडे खस बाहुन वर्गका मात्र राजाका रूपमा उनलाई सीमित गर्ने काम पनि भयो, जबकि उनले देशभित्रका स्थानीय धर्म, भाषा, संस्कृतिको प्रवर्द्धन गरिएका लेखोट छन् । अर्थात्, जातिविशेषप्रति उनमा प्रेम र घृणा कहीँकतै भेटिँदैन । जातीय राज्य आफैंमा विभाजनकारी सोच हो ।

दलीय राजनीतिको सकारात्मक धार

दक्षिण अमेरिकी राष्ट्र चिलीमा ३५ वर्षका युवा ग्याब्रियल बोरिक राष्ट्रपति निर्वाचित हुँदा उनले दुई इतिहास रचे । पहिलो, उनी चिलीका अहिलेसम्मकै सबैभन्दा युवा राष्ट्रपति भए भने दोस्रो, अहिलेसम्मकै सबैभन्दा बढी मत ल्याएर निर्वाचित हुने राष्ट्रपति पनि बने । तर संसद्मा भने उनको गठबन्धनको बहुमत छैन, त्यसो हुँदा निर्वाचनताका घोषित महत्त्वाकांक्षी पेन्सन, स्वास्थ्य सुविधा र कर सुधारजस्ता एजेन्डालाई कसरी अघि बढाउँछन्, त्यो चुनौतीपूर्ण छ । विश्लेषकहरूले भने बोरिकको आगमनलाई चिलीको राजनीतिको परिवर्तित मोडका रूपमा विश्लेषण गरेका छन् ।