विद्या राई

विद्या राईका लेखहरु :

सञ्चार अवरोध : अपांगता भएकालाई सास्ती

ओखलढुंगाकी २४ वर्षीया मोना दाहाललाई जन्मँदै अटिजम (बौद्धिक अपांगता) थियो । जटिल प्रकृतिको अपांगता भएकाले दोहोरो सञ्चार गर्न, राम्ररी हिँड्न, खान जान्दैन थिइन् । बाआमा आफैंले अड्कल गरेर खुवाउने, नुहाइधुवाइ, सरसफाइ गरिदिनुपर्थ्यो । बेलाबेला मूर्छा (अचेत) परिरहने भएकाले उनलाई छारेरोग छ भन्ने थाहा भयो । दैनिक तीन पटक गरेर १५ सय मिलिग्राम इपिलेप्सी औषधि खुवाइन्थ्यो । बुबा मुकुन्दले बसुन्धराको एक अस्पतालमा नियमित उपचार गर्न लैजान्थे ।

अपांगता भएकालाई भौतिक संरचनाकै अल्झन

स्पाइनल कर्ड इन्जुरी भएका नवराज कार्कीलाई काठमाडौंमा कतै जान ट्याक्सी चढ्नैपर्छ । सुनसरीको प्रकाशपुर घर भई हाल जोरपाटी बस्ने उनी २०५५ सालमा एक जलविद्युत् आयोजनामा काम गर्ने क्रममा दुर्घटनामा परेदेखि ह्विलचियर प्रयोग गर्छन् । ह्विलचियर देखेपछि उनलाई सार्वजनिक सवारीसाधनले चढाउन मान्दैनन् ।

कोभिडको अर्को अँध्यारो पाटो : जीविका चलाउन यौनधन्दा

उनी टुकुटुकु हिँड्न थालेकी थिइन्, घरखर्च टार्न बुबा विदेश लागे । १६ वर्ष भयो, फर्केका छैनन् । बुबा सम्पर्कविहीन भएपछि आमाले दोस्रो विवाह गरिन् । उनी पनि कहाँ पुगिन्, अत्तोपत्तो छैन । सिन्धुपाल्चोकमा भएको अलिकति पाखो बारीमा खेती गरेर पेट पाल्न सक्ने अवस्था नभएपछि हजुरआमा दुई वर्षकी नातिनी च्यापेर काठमाडौं छिरिन् ।

अपांगता भएकाहरूको यथार्थ गणना गर्न माग

राष्ट्रिय जनगणनामा अपांगता भएका व्यक्तिहरूको गणना सुनिश्चित गर्न सरोकारवालाले माग गरेका छन् । पर्याप्त तथ्यांकको अभावले अपांगता भएका व्यक्तिको पक्षमा प्रभावकारी योजना, नीति तथा कार्यक्रम बन्न नसकिरहेको र उनीहरू राज्यबाट पाउने सेवासुविधा र अवसरबाट वञ्चित भइरहेको उनीहरुको भनाइ छ ।

जसलाई चाडपर्वले छुँदैन

नयाँ लुगामा चिटिक्क सजिएर मामाघर जान पाइने । टीका र दक्षिणा थाप्ने, मिठाई किनेर खाने, बेलुन उडाएर रमाइलो गर्न पाइने । बाल्यकालमा रामेछापकी निर्मलालाई दसै रौनक विशेष लाग्थ्यो । एक दिन हिँडेर पुगिने मामाघर जाने अवसर दसैमा मात्रै जुर्थ्यो । मावली हजुरआमा र मामा–माइजूले खुबै माया गर्थे । उनलाई पनि मामाघर प्यारो लाग्थ्यो । घर फर्कन मन हुँदैनथ्यो । ‘त्यतिखेर ६/७ वर्षको थिएँ, त्यो बालमस्तिष्कमा टीका थाप्ने भन्दा नि दक्षिणा थाप्ने, मिठाई किनेर खाने, बेलुन किनेर उडाउने, मामाघरको मायाले हुरुक्कै हुन्थे, दिनदिनै दसैं आइरहोस् जस्तो लाग्थ्यो,’ उबेलाको दसै सम्झिइन् ।

बर्सेनि अर्बौं लगानी तर कुपोषण समस्या उस्तै

बझाङको बित्थडचिर गाउँपालिका देउलेकका ६ वर्षीय प्रेम महरको ज्यान दुब्लो थियो, हातखुट्टा लुला थिए । उनलाई बेला–बेला झाडापखाला लाग्थ्यो । खान हतपत मनै गर्दैन थिए । चिसो लागेको भनेर उनकी आमाले जडीबुटी खुवाउँथिन् । पछिल्लो पटकको झाडापखाला जडीबुटीले निको नपारेपछि प्रेमलाई गत जेठ २२ मा जिल्ला अस्पतालको इमर्जेन्सी वार्डमा भर्ना गरियो । ‘जहिले निन्याउरो मुख लाउँथ्यो, खान मन गर्दैनथ्यो । मासु खान मन गरेर खुवाएको बेस्सरी झाडापखाला चल्यो,’ उनकी आमा हरिनाले भनिन् ।

गर्भवतीलाई हवाई उद्धारको प्रचार, स्वास्थ्य पूर्वाधारमा बेवास्ता

सरकारले २०७५ पुस ६ गतेदेखि ज्यान जोखिममा परेका दुर्गम क्षेत्रका गर्भवती र सुत्केरीको निःशुल्क हवाई उद्धार सुरु गर्‍यो । महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालयले राष्ट्रपति महिला उत्थान कार्यक्रममार्फत हवाई उद्धार गर्न थाले पनि समयमै उपचार नपाएर ज्यान गुमाउने क्रम रोकिएको छैन । हवाई उद्धारको प्रक्रियागत झन्झटलगायतका कारण गर्भवती र सुत्केरी अझै जोखिममा छन् ।

‍हिंसा निवारणका कोष शिघ्र प्रक्रियाबाट उपलब्ध गराउन सरकारलाई निर्देशन

प्रतिनिधिसभाको महिला तथा सामाजिक समितिले लैगिंक हिंसा निवारण तथा लैंगिक समानताका कोषहरुलाई तत्कालै प्रवाह गर्न सरकारलाई निर्देशन दिएकव छ । मंगलबार बसेको बैठकले पीडितलाई संरक्षण तथा अभिभावकत्व उपलब्ध गराउन, संघीय संरचनामा कोष परिचालनमा देखिएका समस्या तत्काल समाधान गर्न निर्देशन दिएको हो । 

व्यक्तिगत घटना दर्ता : बेवास्ताले झनै झमेला

राष्ट्रिय परिचयपत्र तथा पञ्जीकरण नियमावली–२०७७ अनुसार जन्मेको ३५ दिनभित्र निःशुल्क जन्मदर्ता हुन्छ । तोकिएको समयमा दर्ता नगरे विलम्ब शुल्कबापत २ सय रुपैयाँ तिर्नुपर्छ । तर, धेरैजसोले समयमै दर्ता गराउँदैनन् । ललितपुर महानगरपालिका–९ मा आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा १०७ ले मात्रै जन्मदर्ता गराए ।

सहरमा पनि कुपोषण

उही उमेरका अरू बच्चाजस्तो आफ्नो छोरो किन हृष्टपुष्ट भएन भन्ने उनलाई चिन्ता भइरहेको थियो । भक्तपुर बागेश्वरीकी सरस्वती ढन्जुको मनमा कुरा खेलिरहन्थे । १३ महिना लागेका शिवन एकदमै दुब्ला र पातला थिए । माइती गएको मौकामा गत साउन दोस्रो साता धुलिखेल अस्पतालमा जँचाउँदा खाना र स्याहार नपुगेको थाहा भयो । मासु, अन्डा, हरिया सागसब्जी, फलफूललगायत पोषिला खाना मिलाएर खुवाउन डाक्टरले सुझाए ।