यादव देवकोटा

इतिहासको निर्णायक धक्का

अस्थिरता : काठमाडौंका राजा जगज्जय मल्ल युवराज छँदै जन्मिएका थिए, जयप्रकाश मल्ल । जगज्जय राजा भएपछि जन्मिए जयप्रकाशका भाइ राज्यप्रकाश काठमाडौं दरबारमा । अधिकतर भारदारहरू जगज्जय राजा भैसकेपछि दरबारमा जन्मेका राज्यप्रकाशलाई राजा बनाउन चाहन्थे । जगज्जयले भने आफ्नो उत्तराधिकारी जयप्रकाशलाई नै तोके ।

बीपी–महेन्द्रको ‘दोषी चश्मा’

तयारी२०१७ मंसिरको आखिरी दिन । राजा महेन्द्र पुसे संक्रान्तिको दिन देशलाई बहुदलीय प्रजातान्त्रिक व्यवस्थाबाट निर्दलीय मनोमानीमा कैद गर्ने आखिरी ताकको पूर्ण बन्दोबस्त गर्दै थिए । पूर्वनिर्धारित भेटघाट (आफ्ना सचिवसँगको समेत) हरू पन्छाएर उनी आफ्ना भाइहरूसँग दिनभर नारायणहिटीमा बसे (माथेमा, दयारामभक्त, ‘अनुभव र अनुभूति,’ पृ. ३२६) ।

नयाँ निरो, पुरानै बाँसुरी

दासताको पाइन विसं १८१४ मा पलासीको लडाइँमा विजय हासिल गरी ‘इष्ट इन्डिया कम्पनी’ भारतीय भूमिमा विजयको झण्डा फहराउन उभिएको २५ दिनअघि गोर्खालीहरू कीर्तिपुरमाथिको पहिलो हमलामा पराजित भएका थिए । विसं १६५७ मा इष्ट इन्डिया कम्पनी गठन गरी व्यापारको आवरणमा भारतलाई नियन्त्रणमा लिने ब्रिटिस अभियान सुरु भयो, एलिजावेथको राज्यकालमा ।

अत्यासलाग्दो नेपाली निद्रा

अनेकन मरुभूमि, पर्वतमाला नाघेर दुई हजार वर्षअघि नै एसियाको सिंह बनिसकेको चीनतर्फको बाटोका कठिनाइको व्याख्या हामी भने सिरक ओढेर अल्छे निद्रा झिक्दै रकेट युगमा फलाकिरहेछौं ।

हामी सधैं यस्तै हो त प्रधानमन्त्रीज्यू !

दण्डहीनता र मनलाग्दीको खेलो यति चम्किएर गएको छ, पक्राउ गरिसकेपछि नियन्त्रणमा लिएको नागरिकलाई प्रहरीले कुटेर हातखुट्टा भाँचेर मारेपछि अन्धाधुन्ध गोली दाग्छ । नागरिक हत्याको बहादुरीलाई सनसनीखेज बनाउन प्रहरी दोहोरो भिडन्तको कलाविहीन नाटक प्रदर्शन गर्छ ।

यादव देवकोटाका लेखहरु :

नायक निर्माणको सामाजिक तिर्खा

नेपाली समाजले ‘फलानो आऊ, देश बचाऊ’ वा ‘हाम्रो ‘फलानो’ प्राणभन्दा प्यारो छ’ बोलका नारा भट्याउन थालेको कति भयो, त्यो बेग्लै पक्ष हो । मुख्य कुरा, यस्तो प्रलापमा नेपाली समाजले आफ्नो गला फुलाउन र सुकाउन थालेको कैयन दशक बितिसक्दा पनि आजसम्म यो देश कोही फलाना आएर बनाइदिने होइन, हामी आफैंले बनाउने हो भन्ने स्वत्वको जगमाथि आफैंलाई उभ्याउने विश्वास खडा गर्नसकेको छैन ।

इतिहास : बाह्र मगरातमा शाही कटक

मानसिंह खड्गामगरबाट द्रव्य शाहको अधीनमा गोर्खाकोट हस्तगत हुने विसं १६१६ भदौ २५ को त्यही घटना कालान्तरमा आजको नेपाल राज्य निमार्णको आरम्भ विन्दुको रूपमा संघटित हुन्छ  । यो आलेख चार सय साठी वर्षअघि बाह्र मगरातको अन्तिम मगर राज्यमा शाही धुन्य फहराउन आइपुग्ने शाही कटकको वरिपरि केन्द्रित रहनेछ  ।

गाउँ फेरि बौरिएला ?

टुई दशकअघिसम्म वर्षात्का दिनहरूमा गाउँको दृश्य बेग्लै हुन्थ्यो  । आज दूर पहाडका गाउँहरूले जुन नियति बेहोरिबसेका छन्, ती बेग्लै थिए हिजो  । चलायमान, व्यस्त र गुल्जार । खेतबारीमा सुक्न थालेका मकै काटेर पिंढीभरि चाङ लगाउने हतारो । गैह्रीखेतमा धान रोप्न हली, बाउसे, रोपाहार खोज्ने हतारो ।

पच्चीस सय वर्ष लामो विचारको खडेरी

पार्श्वघटनामहाभारत, वेद, पुराण, स्मृति, रामायणमा वर्णित मिथकीय कथा र संस्कृतिको चर्को प्रभाव क्षेत्रकै रूपमा छ अझैं पनि हाम्रो समाज । मानिस जस्तोखाले समाज, परिवेश, ऐतिहासिक समयक्रममा जन्मे, हुर्केको हुन्छ, उसमा सोहीबमोजिम समाजले आफ्नो मूल्यमान्यता, दृष्टिकोण, चेतना आरोपित गरिदिन्छ ।

सामन्त गुठी कि सरकार ?

चर्को नागरिक प्रतिवादले जनआन्दोलनको बाटो समातेपछि सरकारले गुठी विधेयक फिर्ता लियो । समानान्तर रूपमा सत्ताधारी नेकपाले आफ्ना नेता–कार्यकर्ता परिचालन गरेर गुठी विधेयकविरुद्ध आन्दोलनरत काठमाडौंका जनता चिढ्याउने गरी दाङ, सिन्धुपाल्चोक लगायतमा गुठीका पक्षमा जुलुस निकाल्यो ।